Məzmuna keç

Dilin qorunma dərəcəsi

Vikipediya, azad ensiklopediya

Dilin qorunma dərəcəsi (təhlükə dərəcəsi ; ing. Degree of endangerment[1]) — UNESCO tərəfindən "Təhlükədə olan Dünya Dilləri Atlası"na daxil olan (ing. Atlas of the World’s Languages in Danger) dillərə 9 kriteriya üzrə verilən qiymət. Onların arasında ən vacibi nəsildən nəsilə dilin ötürülməsidir[2].

Təhlükə dərəcəsi

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Statusu İzahat Dil nümunələri
TəhlükəsizDil bütün nəsillər tərəfindən istifadə edilir, onun nəsillər arasında ötürülməsi pozulmayıbamhar dili[3], macar dili[4], indoneziya dili[5], rus dili[6], yapon dili[7]
HəssasBu dildə həmin xalqa aid olan uçaqların çoxsu danışır, ancaq onun istifadəsi məhduddur(məsələn, həmin dildə ancaq aildə danışırlar)adıgey dili, anal dili, başqırd dili[8], belorus dili, neapolitan dili, rusin dili, idiş dili, Kabarda-çərkəz dili, çuvaş dili[9]
Məhv olma təhlükəsi varUşaqlar tərəfindən ana dil kimi öyrənilmirVallon dili, Nevar dili, Lombard dili, Qaraçı dili, Pitkern dili, Setu dili, Romanş dili, Liqur dili
Ciddi məhv olma təhlükəsi varYaşlı nəsil tərəindən bir-biri ilə münasibətdə istifadə edilir, ancaq uşaqlarla münasibətdə istifadə edilmirBreton dili, kaşub dili, krım-tatar dili, nanay dili, nafusi dili, ladino dili, mansi dili, nqanasan dili
Məhv olma sərhəddindədirDili ancaq ahıllar bilir, onlar tərəfindən də çox az hallarda istifadə edilriDaxlik dili, parci dili, orok dili, tofalar dili, ulçi dili, havay dili, even dili, inqriya dili
Məhv olmuş / mümkündür ki, məhv olub1. Dilin yaşayan daşıyıcısı yoxdur
2. Müəyyən keçmişdə mövcud olub, hazırki halı haqqında dəqiq məlumat yoxdur		Dalmatin dili, latın dili, kamasin dili, obispeno dili, soyoyt dili, tunika dili, ubıx dili, qədim yəhudi dili, çjurjen dili
2. Qərbi mansi dili, kappodok dili, Fərqanə qıpçaq dili, yuq dili, liv dili, kerek dili, Yukagir dil
Dirildilən dillərKeçmiş dövrlərdən bu dildə danışan qalmayıb, ancaq hazırki dövrdə dilin daşıyıcıları meydana gəlməyə başlayıbKorn dili, men dili, mancur dili, bəzi hindu dilləri (məsələn, makax dili), prussiya dili

Dil daşıyıcıların sayı dilin qorunma dərəcəsini müəyyən edir: məsələn, Pitkern adasında yerli kreol dili olan pitkern dilində cəmi 100 nəfər danışır, amma dil yaşayır[10][11]. Hindistanda duruva dilində 50 min nəfər danışır, amma dil məhv olma dərəcəsindədir.

Təhlükədə olan Dünya Dilləri Atlası

[redaktə | vikimətni redaktə et]

UNESKO tərəfindən 2010-cu ildə buraxılan onlayn "Təhlükədə olan Dünya Dilləri Atlası"nda təhlükədə olan 2500 dilin adı vardır. Hal-hazırda ölü dillər kateqoriyasına atrıq canlı dünya dillərinin üçdə biri keçə bilər. Məsələn, Alyaskadakı eyak dilinın canlı daşıyıcısı Meri Smit Cons dünyasını dəyişəndən sonra bu dil ölü dillər siyahısına keçib.

Hal hazırda 1492 dildə cəmi iki min nəfər insan danışır[12].

Dillərin qorunmasının vacibliyi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Dillərin qorunması bəşəriyyətin mədəni müxtəlifliyinin qorunması üçün çox vacibdir. Həmçinin onlar elm üçün çox maraqlıdır, təhlükədə olan dillərin bir qismi linqvistlər tərəfindən öyrənilməyib, həmin dillər etnoqrafların, etnologiyanın, mədəni antropologiyanın diqqətindədir.[13]. Məhv olan eyak dilinin fonetikasının linqvist Maykl Krauss tərəfindən tədqiq edilməsinəzəri şəkildə Na-dene dil ailəsinin yaranmasına səbəb oldu.

21 iyun 2012-cü ildə Google Inc. şirkəti ölən dillərin dirçəldilməsi layihəsi barədə məlumat verdi (Endangered Languages Project)[14]. Layihənin əsas məzmunu məhv olan dillər haqqında yaradılacaq saytda mərkəzləşdirilmiş şəkildə [[]]məlumatların verilməsidi. Həmin tarixə saytda 3054 dilı haqqında məlumat var idi[15]. Dil daşıyıcılarının coğrafi yerləşməsi barədə məlumatı interaktiv xəritədə görmək mümkündür.

Kembric Universitetinin linqvistləri 2018-ci ildə ölü vavilon dilinin bərpası üzərində çalışarkən "Nippuridən olan kasıb adam" adlı qısametrajlı film çəkdilər. Filmin qəhrəmanları keçmişdə Mesopotamiya ölkələrəində yayılmış vavilon dilində danışırdılar. Layihə üzərində çalışarkən alimlər ölmüş dili tələffüzə qədər bərpa etdilər.[16].

Dillərin qorunmasının vacibliyini o da göstərir ki, 2019-cu il Yerli dillərin beynəlxalq ili elan edilmişdi[17][18].

Həmçinin bax

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ Атлас языков, находящихся под угрозой исчезновения Arxiv surəti 29 dekabr 2020 tarixindən Wayback Machine saytında // UNESCО]]
  2. ↑ "Мозли, Кристофер, изд. 2010, Атлас языков мира под угрозой исчезновения, Париж, Издательство Юнеско". 13 fevral 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 oktyabr 2013.
  3. ↑ "Amharic". UNESCO WAL.[ölü keçid]
  4. ↑ "Hungarian". UNESCO WAL.[ölü keçid]
  5. ↑ "Indonesian". UNESCO WAL.[ölü keçid]
  6. ↑ "Russian". UNESCO WAL.[ölü keçid]
  7. ↑ "Japanese". UNESCO WAL.[ölü keçid]
  8. ↑ Moseley, Christopher. Atlas of the World's Languages in Danger. Memory of Peoples. Париж: UNESCO Publishing. 2010. ISBN 978-92-3-104096-2.
  9. ↑ "Atlas of the world's languages in danger". UNESCO WAL. 11 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 dekabr 2024.
  10. ↑ Atlas of the World's Languages. Routledge. R. E. Asher, Christopher Moseley. 2018. ISBN 9781317851080.
  11. ↑ "UNESCO Atlas of the World's Languages in danger". ЮНЕСКО. 15 aprel 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 mart 2019.
  12. ↑ Вышло новое издание Атласа языков мираŞablon:Недоступная ссылка // Радио Свобода, 20.02.2009
  13. ↑ Леонтьев А. А. Путешествие по карте языков мира (2-е изд). М.: Просвещение. 1990. ISBN 5-09-001866-9.
  14. ↑ Clara Rivera Rodriguez and Jason Rissman The Endangered Languages Project: Supporting language preservation through technology and collaboration Arxiv surəti 15 avqust 2013 tarixindən Wayback Machine saytında // Google Official Blog, June 20, 2012
  15. ↑ Антон Белогородцев Языковой заповедник от Google Arxiv surəti 22 oktyabr 2013 tarixindən Wayback Machine saytında // Позитайм.ru, 21.06.2012
  16. ↑ "Babylonian language brought back to life 2,000 years after it DIED OUT". Mail Online. 31 may 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 dekabr 2018.
  17. ↑ "Резолюция, принятая Генеральной Ассамблеей 19 декабря 2016 года". undocs.org. 30 sentyabr 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 oktyabr 2018. (#apostrophe_markup)
  18. ↑ "План действий по проведению в 2019 году Международного года языков коренных народов". undocs.org. 4 fevral 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 oktyabr 2018. (#apostrophe_markup)
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Dilin_qorunma_dərəcəsi&oldid=9074719"