Divanu Luğati-t-Türk

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Divanü lüğat-it-türk
ديوان لغات الترك
Divanü lüğat-it-türk.png
Kitabın Azərbaycan dilinə tərcüməsinin 1-ci cildinin üz qabığı
Müəllif: Mahmud Qaşqarlı
Janr: Dilçilik
Orijinalın dili: Ərəbcə
Ölkə: Qaraxanlılar dövləti
Orijinalın nəşr ili: 10721074
Tərcüməçi: Ramiz Əskər
Nəşriyyat: Ozan
Cild: 4
Səhifə: I: 512
II:
III: 400
IV: 752
Tiraj: 1000
Əvvəlki: Kitabu-cəvahirin-nəhv fi luğati-t-turk
ISBN 9952-426-00-X

Divanu Luğati-t-Türk (ərəbcə: ديوان لغات الترك - Türk dilləri lüğəti) - türk dünyasının ilk ensiklopedik əsəri. XI əsrdə yaşamış böyük türk alimi Mahmud Qaşqarlı tərəfindən Bağdadda 1072 - 1074-cü illər arasında yazılan türkcə - ərəbcə lüğətdir.

Bir mədəniyyət xəzinəsi olan "Divanü-lüğat-it Türk" bir tərəfdən XI əsrdə söz varlığının genişliyini və müxtəlifliyini gözlər önünə sərməkdə, bir tərəfdən də o dövrdə insan və cəmiyyət həyatıyla, maddi və mənəvi mədəniyyətimizlə əlaqədar, maraqlı qeydlər ortaya qoymaqdadır. Bu baxımdan zamanımızdan təxminən min il əvvəl yazılan DLT, Türkcənin ilk lüğəti olmaqdan kənar bir çox araşdırmaçının təslim etdiyi üzrə tarixi və mədəni müraciət qaynaqlarımızın da ilklərindəndir. Cəmiyyətlərin həyat formaları, dünyanı anlayışları o cəmiyyətin dilində də özünü göstərir. DLT, təxminən bir yüzillikdir ki, Türklük elminin başlıca araşdırma mövzularından biri olmuşdur. Bu əsər, ədəbiyyat baxımından əhəmiyyətli olduğu qədər mədəniyyət xüsusiyyətlərini əks etdirməsi baxımından da qiymətlidir.[1]

Türkçənin bizə məlum ən qədim lüğətidir, qiymətli və əhəmiyyəyli topludur. Kitab ərəblərin türk dilini öyrənməsi üçün yazılmışdır. Quruluş etibarı ilə lüğətdir. Lakin, hikmətli sözlər, atalar sözləri, şeir, nəsr kimi nümunələrlə zəngindir. Səkkiz bölmədən (əsərdə "kitab") ibarət əsər ərəb dilinin lüğət qaydalarına uyğun yazılmışdır.

Əlyazması[redaktə | əsas redaktə]

Orijinalı bilinməyən əsərin bizə məlum ən qədim əlyazması 1266-cı ildə Muhamməd ibn Əbu-Bəkr ibn Əbu-l-Fəth tərəfindən üzü köçürülmüş və hal-hazırda İstanbul Millət Kitabxanasında[2] saxlanılan nüsxəsidir.

Əsas məlumatlar[redaktə | əsas redaktə]

  • XI əsrdə yazılmışdır.
  • Türkçənin ilk lüğəti, antologiyası, ensiklopediyası və dil məlumatı kitabıdır.
  • Ərəblərə türkçə öyrətmək, Türk dilinin yayılmasını təmin etmək üçün yazılmışdır.
  • Mahmud Qaşqarlı o dövrdə yaşayan bütün türk xalqlarını gəzib öyrənmişdir.
  • Atalar sözlərişeirlərdən istifadə edilmişdir (Bu xüsusiyətlər indiki türk xalqları həyatında da əhəmiyyətli bir yer tutmaqdadır).
  • Ümumi 7500 türk sözündən ibarətdir.
  • Qaraxanlı Türkçəsi ilə yazılmışdır.

Ərəb dilində lüğətlər üçün xarakterik olan xüsusiyyəti Qaşqarlı Mahmudun lüğətində də görürük. Lüğətdə sözlər əlifba sırası ilə düzülməmişdir. Qaşqarlı Mahmud lüğətdə müqayisəli üsuldan istifadə edir. Əsər bizim indi qəbul etdiyimiz mənada lüğət deyildir. Bu və ya digər məsələ izah edildikdə şeir parçaları, atalar sözləri, xalq ifadələri misal gətirilir. Müəllif hansı dilə aid sözün ədəbi dil üçün düzgün olduğunu göstərir, yeri gəldikcə fonetik və qrammatik qanunları izah edir, sözlərin etimologiyasını araşdırır. Türk dillərində ahəng qanununun fəaliyyət göstərdiyini ilk dəfə Qaşqarlı Mahmud aşkar etmişdir. Qaşqarlı Mahmudun “Divanü lüğat-it-türk” əsəri türk dillərinin tarixi inkişafını, tarixi leksikologiyasını öyrənməkdə, müqayisəli qrammatikasını tərtib etməkdə əvəzsiz, ilkin mənbələrdən biridir. Tərtib edildiyi vaxtdan 900 il keçməsinə baxmayaraq bu əsərə olan maraq hələ də azalmamış, lüğət türkoloqların masaüstü kitabı olmuşdur [2].

Kitabın Önsözü[redaktə | əsas redaktə]

Mahmud Qaşqarlı, Divânü Lügətit-Türk'ə belə başlayır;

Əsirgəyən, qoruyan Allahın adıyla

"Allahın, dövlət günəşini Türk bürclərindən doğmuş olduğunu və Türklərin ölkələsi üzərində göylərin bütün dairələrini döndərmiş olduğunu gördüm. Allah onlara Türk adını verdi. Və yer üzünə hakim qoydu. Ciha imperatorları türk irqindən çıxdı. Dünya millətlərinin yuları Türklərin əlinə verildi. Türklər Allah tərəfindən bütün millətlərə üstün qılındı. Haqqdan ayrılmayan türklər, Allah tərəfindən haqq üzərinə qiymətləndirildi. Türklər ilə birliktə olan millətlər əziz oldu. Belə millətlər, Türklər tərəfindən hər arzularına çatdılar. Türklər, himayələrinə aldıqları millətləri, pislərin şərindən qorudular. Cihad hakimi olan türklərə hər kəs möhtacdır, onlara dərdini dinlətmək, bu surətlə hər cür arzuya nail ola bilmək üçün Türkcə öyrənmək lazımdır.."

Bölmələr[redaktə | əsas redaktə]

"Mən bu kitabı hikmət, seci', atalar sözü, şer, rəcəz vəzni, nəsr kimi şeylərlə bəzəyərək heca hərfləri sırasında tərtip ettim. ... Bu lüğət kitabını başdan sonuna qədər səkkiz bölmədə topladım."

  1. Həmzə kitabı,
  2. Salim kitabı,
  3. Muzaaf kitabı,
  4. Misal kitabı,
  5. Üçlüler kitabı,
  6. Dörtlüler kitabı,
  7. Gunne kitabı,
  8. İki hərfin birləşməsi kitabı.

Xəritə[redaktə | əsas redaktə]

Divanu Luğati-t-Türkdə olan xəritə

Mahmud Kaşğari əsərində "Dünya xəritəsi" başlıqlı bir xəriə vermişdir. Burada mərkəz Balasaqunu götürərək o zaman türklərin yaşadığı bütün ərazilər qeyd olunmuşur. Dairəvi şəkildə olan xəritənin çevrəsində cəhətlər (Şimal, Şərq, Cənub, Qərb) göstərilmişdir. Bəzi çaylar və göllərin adları qeyd edilərək göy rənglə işarələnmiş, dağlar isə qırmızı xətlərlə gösərilmişdir. Sərhədlər Qərbdə İdil çayına, Cənub-Qərbdə Həbəşistana (indiki Efiopiya), Cənubda Hindistan və Şərqdə Yaponiyaya qədər işarələnmişdir.

Divanü Lügati't-Türk'te Şamanizme Ait Sözlər[redaktə | əsas redaktə]

Mahmud Kaşğari bu çox qiymətli əsərini Türklərin bir dövlət olaraq İslam dinini qəbul etdiklərindən bir yarım əsr sonra İraqda, ehtimal Bağdadda oturduğu zaman yazmışdır. İslam dünyasının mədəniyyət mərkəzi olan İraqa nə vaxt gəldiyini bilmirik. 1069-74-ci illərdə ən fəsih və bəliğ ərəbcə ilə böyük bir əsər müəllif edə Kaşğarinin hər halda uzun müddət İslam mədəniyyəti mərkəzlərində tapılmış olduğuna şübhə yoxdur. Onun, 1041-ci ildə müsəlman türklərlə müşrik Yabaku və Basmıl Türkləri arasında cərəyan edən böyük döyüşə iştirak edən Türk gazilerini görmüş və onlarla danışmış olması (III, 227) əsərini yazdığı tarixdən aşağı yuxarı otuz il əvvəl Türkistanda, Kaşğarda və ətrafında tapılmış olması lazımdır . Kaşğari tünd bir müsəlmandır. Müşrik türklərlə döyüşən, Budistlerin məbədlərini yıxıb bütlərə ən ağır təhqir edən qaziləri dastanlarından parçalar nəql (I, 343, 483). Bir müsəlman Türk bir budist Uygur'u öldürdüyünü öğünerek izah edir: "Mənə bir müşrik Uyğur gəldi, dedim: indi sən yat, quşlara olmaq ol, səni kərkəs və kurd istəyir" (I, 36). Bu kimi şeirlər nəql Kaşğari fanatik bir müsəlman heyecaniyle izah edir. Lakin müsəlman Türklərin köhnə şamanizm qalıqlarından olan sözləri və terminləri izah edərkən tam bir şamanist Türk kimi danışır. Bəzən, şamanist qalığı olan inancları ifadə edən sözləri və terminləri izah edərkən "Türklər belə inanırlar", "bu inanış çox məşhurdur" deməklə kifayətlənir. Kaşğarinin "umay" üzərinə verdiyi məlumatlar nəzərə dəyər. O, bu dişi tanrını unutdurma səyini, bilərək göstərmişdir.[3]

Nəşrlər[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanca[redaktə | əsas redaktə]

  • Mamhmud Kaşğari. "Divanü lüğat-it-Türk". Dörd cilddə. I cild, Bakı, "Ozan", 2006, 512 səh. ISBN 978-9952-426-00-X oxu; yüklə  (azərb.)
  • Mamhmud Kaşğari. "Divanü lüğat-it-Türk". Dörd cilddə. II cild, Bakı, "Ozan", 2006, 512 səh. ISBN 978-9952-426-00-X [ oxu]; [ yüklə]  (azərb.)
  • Mamhmud Kaşğari. "Divanü lüğat-it-Türk". Dörd cilddə. III cild, Bakı, "Ozan", 2006, 512 səh. ISBN 978-9952-426-00-X oxu; yüklə  (azərb.)
  • Mamhmud Kaşğari. "Divanü lüğat-it-Türk". Dörd cilddə. IV cild, Bakı, "Ozan", 2006, 512 səh. ISBN 978-9952-426-00-X oxu; yüklə  (azərb.)

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • “Dilçilik tarixi” I hissə, Ə.Rəcəbli Bakı-2007

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]