Çöl məscidi

Vikipediya, azad ensiklopediya
(Dondarlı məscidi səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Jump to navigation Jump to search
Çöl məscidi
Dondarlı məscidi..jpg
Dondarlı məscidinin işğaldan əvvəlki görünüşü
Ölkə Azərbaycan Azərbaycan
Yerləşir Qubadlı rayonu, Dondarlı kəndi
Sifarişçi Nadir şah Əfşar
Tikilmə tarixi 1732
Üslubu Arran memarlıq məktəbi
Vəziyyəti fəaliyyət göstərmir
KateqoriyaMəscid
ƏhəmiyyətiÖlkə əhəmiyyətli

Çöl məscidi və ya Dondarlı məscidiQubadlı rayonu, Dondarlı kəndi ərazisindı yerləşən Arran memarlıq məktəbi üslubunda tikilmiş məscid. Məscidin üzərində olan dörd yumru xanadakı yazılardan bəlli olur ki, dini ibadət yeri XIX əsrin ortalarında inşa edilib. Giriş qapısı üzərində olan yarım dairəvi tağbəndə ki, yazıda hicri təqvimi ilə 1281-ci il qeyd edlib. Bu da miladi tarixi ilə 1860-cı il hesab olunur. Həmcinin bu kitabədə qeyd olunur: Sahibul cəmaətul Dondarlı, yəni onun sahibi Dondarli caamatıdır. Məscidin üzərində daha bir kitabədə isə binanın hicri 1081-ci ildə tikildiyi yazılıb. Bu da miladi tarixlə 1670-cı il hesab olunur. Bu yazılarda aydın olur ki, Dondarli kənd məscidi bir dəfə uçulduqdan sonra, yenidən tikilib.

Məsciddə xidmət edən nəsl şəcərəsi 1916-cı ilə kimi həmin məscid də fəaliyyətini davam еtdirmişdir. Sоvеt hökuməti tərəfindən rеrpеssiya оlunmuş Azərbaycanın tanınmış ziyalısı Bəhlul Əfəndi (Bəhlul Bеhçət) bu nəsildəndir. Оnun nəvəsi Həmidullah Əfəndiyеv ruhani təhsili almışdır və indi də dini fəaliyyət göstərir.[1]

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Dondarlı məscidi, işğaldan azad ediləndə ilk vəziyyəti

Dondarlı kəndindəki Dondarlı məscidi Ermənistanın işğalına qədər qədər yaxşı vəziyyətdə gəlib çatmışdır. Erməni işğalından sonra məscidin vəziyyəti bərbad duruma salınmışdır.[2] 2020-ci il 25 oktyabr tarixində Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Qubadlı rayonunun işğaldan azad edildiyi prezident tərəfindən bəyan edilmişdir.[3].

Memarlıq xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Yerli inşaat materialları ilə tikilmiş Dondarlı məscidi kənd klubunun qonşuluğunda yerləşir. Məscidin qapısı hündürlüyünə qədərki məsafədən bütün divarları boyu üfuqi səmtdə aparılmış relyefli qurşaq onu uzaqdan ikimərtəbəli kimi göstərir. Əslində bu aldadıcıdır. Bina bir mərtəbəlidir. Təqribən bir metrlik kürsü üzərində inşa edilib. Eni 2 metrə çatan eyvandan birbaşa ibadət zalına qapı açılır. Giriş qapısı yuxarıdan yarım dairəvi tağbəndlə tamamlanır. Həmin qapının sol yanında kiçik ölçülü nişa var. Nişanın sağ və sol tərəflərində isə dairəvi formada daşlar qoyulub üzərinə kitabələr yazılmışdır.[4]

Dondarlı məscidinin ibadət zalında dörd ədəd daş sütunlar qoyulub. Sütunlara kömək məqsədi ilə yan divarlar üzərində playstrlar quraşdırılmışdır. Onlar zalın üstünü örtən gümbəzlərin daha da möhkəm (möhtəşəm) dayanıqlı olmasına şərait yaradır. Ancaq məscidin interyerindən baxanda bu mənzərənin şahidi oluruq. Onun dam tərəfdən örtüyü isə Şuşa, Ağdam, Füzuli və s. şəhərlərinin məscidlərində olduğu kimi yamaclı formada həll edilmişdir. XVIII-XIX əsrin yadigarı olan Dondarlı məscidi Qarabağın qədim islam memarlığının gözəl nümunəsidir.[5]

Üzərindəki yazılar[redaktə | əsas redaktə]

Dondarlı məscidi işğaldan azad edildikdən sonra iç hissəsi
Dondarlı məscidinin girişindəki, dairəvi tağbənd və ondan yuxarıdakı yazı.
Dondarlı məscidi üzərində daş kitabədəki, yumru yazı.

Məscidin üzərində ərəb əlifbası ilə bir necə kitabə vardır. Kənd işğaldan azad olunduqdan sonra bu kitabələr ilahiyyatçı Behcət Əfəndiyev tərəfindən oxunmuşdur.

Məscidin üzərində dörd yumru xana var. Yumru xanalarda Məhəmməd peyğəmbərin adı yazılıb. Digərlərində İmam Əli, İmam Həsənİmam Hüseynin, birində isə Rəşidi Xəlifələrinin adları qeyd olunub.

Giriş qapısı üzərində olan yarım dairəvi tağbəndə ki, yazıda Lə iləhə İlləllah Muhəmmədən Rəsulallah yazılıb. Həmcinin hicri təqvimi ilə 1281-ci il qeyd edlib. Bu da miladi tarixi ilə 1860-cı il hesab olunur. Həmcinin bu kitabədə qeyd olunur: Sahibul cəmaətul Dondarlı, yəni onun sahibi Dondarli camatıdır.

Məscidin üzərində daha bir kitabədə isə belə yazılıb: بنينا هذه كريم الحسنة بحجرة النبي احدى ثمانين و الف سنة. Tərcüməsi: "Bunu gözəl bir ehsan olaraq hicri 1081-ci ildə tikdik". Bu da miladi tarixlə 1670-cı il hesab olunur.

Məscidin üzərindəki, yazılardan bəlli olur ki, Dondarli kənd məscidinin tarixi daha qədimdir. O, bir dəfə uçulduqdan sonra, yenidən tikilib. Məscidin yuxarı hissəsində daha bir kitabə də vardır. Təəssüfki, onu oxumaq hələ mümkün deyil. Məscidin mehrabında da Qurani Kərimdən bir ayə yazılmışdır.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Din xadimi Həmidullah Əfəndiyеv
  2. Qubadlı rayonunun əsir abidələri
  3. İlham Əliyev (2020). "İlham Əliyevin Tviti" (azərb.). İlham Əliyev. İstifadə tarixi: 2020-10-25.
  4. Qubadlı rayоnu ərazisində оlan dini ibadətgahlar, оcaqlar, məscidlər, pir və ziyarətgahlar haqqında M ə l u m a t
  5. Qarabağın qədim məscidləri

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]