Dunay çayının beynəlmiləlləşdirilməsi
.svg)
Dunay çayı əsrlər boyu ticarət su yolu olmuşdur, lakin beynəlxalq sərhədlərin yaranması və milli dövlətlərin rəqabəti səbəbindən çay üzərində ticarət və gəmiçilik çox vaxt münaqişələr və parçalanmış idarəetmə nəticəsində əngəllənmişdir. Bundan əlavə, çayın təbii xüsusiyyətləri, xüsusilə Dunay deltasında çöküntülərin toplanması beynəlxalq ticarəti çətinləşdirmişdir. Bu səbəblərə görə diplomatlar uzun illər ərzində Dunay çayının beynəlmiləlləşdirilməsi üçün çalışmış, ticarətin mümkün qədər sərbəst axınını təmin etməyə cəhd etmişlər.[1]
Böyük dövlətlər arasında rəqabət — xüsusilə Böyük Britaniya və Rusiya arasında — bu əməkdaşlığı çətinləşdirmiş, lakin 1856-cı ildə Krım müharibəsinin sonunda Dunay üzərində fəaliyyət göstərən beynəlxalq təşkilatın yaradılması qərara alınmışdır.[1]
Britaniya və Rusiya rəqabəti
[redaktə | vikimətni redaktə et]
1616-cı ildə Avstriya ilə Osmanlı İmperiyası arasında Belqrad müqaviləsi imzalanmış və avstriyalılara həmin dövrdə Osmanlı nəzarətində olan orta və aşağı Dunayda gəmiçilik hüququ verilmişdir. 1774-cü il Kiçik Qaynarca müqaviləsi ilə Rusiya Dunayın aşağı hissəsindən istifadə hüququ əldə etmişdir.[2]
Adrianopol müqaviləsi, 1828–1829 Rusiya-Osmanlı müharibəsini sona çatdıraraq, Rusiyaya Dunay deltası üzərində hüquqi nəzarət imkanı vermişdir. Bu, digər xarici gəmilərin deltaya daxil olmasının qarşısını alırdı. 1834-cü ildə isə Britaniya ticarəti bölgədə başlamışdır. 1836-cı il 7 fevralda Rusiya bütün Dunay istiqamətli gəmilərin yoxlama üçün Odessa limanına göndərilməsini tələb edən qərar vermişdir.[3]:38–39
1836-cı ildə məsələ Britaniya İcmalar Palatasında müzakirəyə çıxarılmışdır. Patrik Maksvel Stüart 20 aprel tarixində çıxışında bildirmişdir:
Britaniya ticarəti bu bölgələrə çatmışdır; və Rusiya artıq onun qarşısını almağa çalışır... 1836-cı ildə ticarət 5,000 tonadək çata bilərdi, əgər Rusiya buna icazə versəydi... lakin o artıq müdaxilə etmişdir... Rusiya Dunayı bağlamaq və Britaniya ticarətini dayandırmaq niyyətindədir.[3]:627
1840-cı ildə Rusiya Avstriya ilə müqavilə imzalayaraq Sulina kanalının açıq saxlanmasına razı olmuşdur.[1]:6 Lakin rusların tətbiq etdiyi rüsumlar və yoxlama sistemləri ticarəti çətinləşdirmişdir.
1856-cı ildə Dunay deltası gəmiçilik üçün təhlükəli və çətin keçilən ərazi idi. Buna görə də 1856-cı il Paris müqaviləsindən sonra Dunayın beynəlxalq idarə olunması təmin edilmişdir.[4]
Beynəlxalqlaşdırma
[redaktə | vikimətni redaktə et]
15 mart 1855-ci ildə Vyanada keçirilən konfransda Böyük Britaniya, Fransa, Avstriya, Osmanlı İmperiyası və Rusiya nümayəndələri iştirak etmişdir. Danışıq mövzularından biri də Dunay çayı olmuşdur.[5]
Prins Qorçakov gəmiçiliyin sərbəst olmasını dəstəkləsə də, beynəlxalq idarə orqanının suverenlik məsələlərinə müdaxiləsindən narahat idi.[6] Nəticədə “Avropa Komissiyası” adlı qurumun yaradılması barədə razılıq əldə edilmişdir.[1][7][8]
Komissiyanın yaradılması ilə bağlı mübahisələr davam etmiş və nəticədə iki qurum yaradılmışdır: Delta komissiyası və çay komissiyası.[9][10]
1856-cı il Paris müqaviləsi ilə Rusiya Dunay deltası üzərində nəzarətdən kənarlaşdırılmışdır.[8][11]
Avropa Dunay Komissiyası Böyük Britaniya, Avstriya, Fransa, Prussiya, Rusiya, Sardiniya və Osmanlı İmperiyasından ibarət olmuşdur və ilkin olaraq müvəqqəti qurum kimi yaradılmışdır, lakin sonradan uzunmüddətli instituta çevrilmişdir.[1]
Həmçinin bax
[redaktə | vikimətni redaktə et]İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- 1 2 3 4 5 George L. Garrigues, The European Commission of the Danube: An Historical Survey, Division of Social Sciences, College of Letters and Science, University of California, Riverside, 1957
- ↑ ""Danube River." Encyclopædia Britannica. 2009. Encyclopædia Britannica Online. 26 June 2009". 3 may 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 may 2026.
- 1 2 "The Reopening of the Danube," Dublin University Magazine. XLIV (November 1854), p. 632, and Edward D. Krehbiel, "European Commission of the Danube: An Experiment of International Administration", Political Science Quarterly, XXXIII (March 1918)
- ↑ Joseph De Somogyi, "The Historical Development of the Danubian Problem to the Present," Journal of Central European Affairs, VIII (April 1948), p. 47
- ↑ Annual Register, p. 204.
- ↑ Krehbiel, p. 40
- ↑ Charlotte Rasmussen, "Freedom of the Danube," Current History, XII (January 1947), p. 28
- 1 2 John C. Campbell, "Diplomacy on the Danube," Foreign Affairs, XXVII (January 1949), p. 316
- ↑ Annual Register of 1855, p. 203
- ↑ Campbell, p. 317
- ↑ "Control of the Danube: Ninety Years of International Regulation," The Times, July 5, 1946, page 5
Əlavə ədəbiyyat
[redaktə | vikimətni redaktə et]Xarici keçidlər
[redaktə | vikimətni redaktə et]- Summary history of the Danube River commissions, 1856–1948, by Edgar Martin. Includes a photograph of a Danube River Commission medal dated 1931.
- An account with photos of the 1856 European Commission in Romanian