Elektromənfilik
Elektromənfilik — atomun kimyəvi rabitə zamanı ortaq elektron sıxlığını özünə çəkmə meylini ifadə edən nisbi kimyəvi xassədir.[1] Bu anlayış rabitənin polyarlığının, rabitənin qismən ion xarakterinin və molekullarda yük paylanmasının izahında geniş istifadə olunur.[2][3] Elektronmənfilik birbaşa ölçülən fiziki kəmiyyət deyil və onun qiymətləri müxtəlif nəzəri və empirik şkalalar üzrə hesablanır.[3]
Tarixi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Elektronmənfilik ideyasının kökləri 19-cu əsrin əvvəllərinə gedib çıxır və anlayışın erkən formaları Amedeo Avoqadro ilə Yens Yakob Berseliusun işlərində müzakirə olunmuşdur.[4] Elektronmənfiliyin kəmiyyətcə ifadəsi isə 1932-ci ildə Linus Paulinq tərəfindən rabitə dissosiasiya enerjilərinə əsaslanan şkala ilə sistemləşdirilmişdir.[2][5]
Şkalalar
[redaktə | vikimətni redaktə et]Elektronmənfiliyin bir neçə klassik şkalası vardır. Ən geniş istifadə olunan yanaşma Paulinq şkalasıdır; bu şkala heteronüvə və homonüvə rabitələrinin dissosiasiya enerjilərinə əsaslanır və kimyada ən çox işlədilən elektronmənfilik şkalası olaraq qalır.[1][6]
Robert S. Mulliken elektronmənfiliyi atomun birinci ionlaşma enerjisi ilə elektrona hərisliyinin orta qiyməti kimi ifadə edən şkala təklif etmişdir.[7] Allred-Rochow şkalası effektiv nüvə yükü və atom radiusu ilə bağlı elektrostatik yanaşmaya əsaslanır.[8] Leland C. Allen isə valent təbəqəsi elektronlarının orta bir-elektron enerjisinə əsaslanan spektroskopik şkala irəli sürmüşdür.[9]
Dövri meyillər
[redaktə | vikimətni redaktə et]Dövri cədvəldə elektronmənfilik ümumən soldan sağa artır, yuxarıdan aşağı isə azalır.[6] Yüksək elektronmənfilik qiymətləri əsasən halogenlər və digər qeyri-metallarda, aşağı qiymətlər isə qələvi metallarda müşahidə olunur.[6] Standart Paulinq cədvəllərində flüor üçün 3,98, hidrogen üçün 2,20, sezium üçün isə 0,79 qiyməti verilir.[9][6]
Tətbiqi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Elektronmənfilik fərqləri kovalent rabitənin polyarlığını, rabitədə qismən ion xarakterinin dərəcəsini və molekullarda elektron sıxlığının təxmini istiqamətini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur.[2][3] Buna görə bu anlayış qeyri-üzvi kimya, üzvi kimya və fiziki kimyada əsas izah vasitələrindən biri hesab edilir.[3]
Həmçinin bax
[redaktə | vikimətni redaktə et]İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- 1 2 electronegativity // IUPAC Compendium of Chemical Terminology (5th). International Union of Pure and Applied Chemistry. 2025. doi:10.1351/goldbook.E01990.
- 1 2 3 Pauling, Linus. "The Nature of the Chemical Bond. IV. The Energy of Single Bonds and the Relative Electronegativity of Atoms". Journal of the American Chemical Society. 54 (9). 1932: 3570–3582. doi:10.1021/ja01348a011.
- 1 2 3 4 Accorinti, Hernán; Labarca, Martín. "Commentary on the Models of Electronegativity". Journal of Chemical Education. 97 (10). 2020: 3474–3477. doi:10.1021/acs.jchemed.0c00512.
- ↑ Jensen, William B. "Electronegativity from Avogadro to Pauling: Part 1: Origins of the Electronegativity Concept". Journal of Chemical Education. 73 (1). 1996: 11–20. doi:10.1021/ed073p11.
- ↑ Jensen, William B. "Electronegativity from Avogadro to Pauling: II. Late Nineteenth- and Early Twentieth-Century Developments". Journal of Chemical Education. 80 (3). 2003: 279–287.
- 1 2 3 4 Tantardini, Christian; Oganov, Artem R. "Thermochemical electronegativities of the elements". Nature Communications. 12 (1). 2021: 2087. doi:10.1038/s41467-021-22429-0.
- ↑ Mulliken, Robert S. "A New Electroaffinity Scale; Together with Data on Valence States and on Valence Ionization Potentials and Electron Affinities". The Journal of Chemical Physics. 2 (11). 1934: 782–793. doi:10.1063/1.1749394.
- ↑ Allred, A. L.; Rochow, E. G. "A Scale of Electronegativity Based on Electrostatic Force". Journal of Inorganic and Nuclear Chemistry. 5 (4). 1958: 264–268. doi:10.1016/0022-1902(58)80003-2.
- 1 2 Allen, Leland C. "Electronegativity Is the Average One-Electron Energy of the Valence-Shell Electrons in Ground-State Free Atoms". Journal of the American Chemical Society. 111 (25). 1989: 9003–9014. doi:10.1021/ja00207a003.