Emil Zola

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Emil Zola
fr. Émile Zola
Emile Zola 1902.jpg
Doğum tarixi 2 aprel 1840(1840-04-02)
Doğum yeri Paris, Fransa
Vəfatı 29 sentyabr 1902 (62 yaşında)
Vəfat yeri Paris, Fransa
Vətəndaşlıq Flag of France.svg Fransa
Peşəsi yazıçı
Milliyyəti fransız
Janr realizm
İmzası
Zola signature.svg

Emil Zola (fr. Émile Zola; 2 aprel 1840 - 29 sentyabr 1902) — məşhur fransız yazıçı, XIX əsrin ikinci yarısında realizmin ən görkəmli nümayəndələrindən biri, naturalizm ədəbi cərəyanının rəhbəri və nəzəriyyəçisi.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Emil Zola 1840-cı il dekabrın 2-də Parisdə yoxsul bir ailədə dünyaya gəlmiş, lakin uşaqlıq illərini Fransanın Ekzi şəhərində keçirmişdir. Atası Venesiya immiqrantı mühəndis Fransua Zola, anası fransız Emili Ober idi.[1] Atası erkən dünyasını dəyişdiyinə görə kiçik yaşlarından evin bütün yükü Emil Zolanın üzərinə düşmüşdü.

Emil Zola Burbon kollecində təhsil almışdır. Ədəbiyyata olan marağı məktəb çağında dram, poeziyateatra olan marağı ilə başlayıb. Aleksandr Düma, Ejen Syu, Pol Feval kimi bir çox məhşur yazıçıların bütün kitablarını oxumuşdur. Məktəb illərində Pol Sezan və onun yaxın dostu Jan Batistin Bayl ilə tanış olur. Həmin bu üçlük Viktor Hüqonun əsərlərini oxuduqdan sonra onun şəxsiyyətindən təsirlənərək bir ilə kimi onu özlərinə ustad seçirlər.[2] Alfred de Müsseni tanıyandan sonra onu böyük qardaş olaraq gördülər və yeni ustadları Müsse oldu. Zola həmin illərdə Pol Sezan və Jan Batistin Bayla aid bir neçə şeir yazmış; Səlibçilər haqqında roman yazmış, sevgilisini ən yaxın dostunun qollarında görən gəncdən bəhs edən "Rodofo" adlı şeiri yazmışdır.[2] Çiçək kimi açan iki sevgilidən bəhs edən "La Provans1859-cu ildə nəşr olundu. Ardınca fəhlə sinfi qızlarından bəhs edən, real hekayə olan "Les Grisettes de Provence" adlı əsərini yazdı. 1860-cı ildə isə "Perrette"ni bitirdi.

Ailəsinin tanışları sayəsində təhsilinə Parisdəki Sent-Luis liseyində davam edən Zola məktəbi bitirdikdən sonra universitetə qəbul olmaq üçün iki dəfə imtahan verməsinə baxmayaraq, onun bütün cəhdləri uğursuz olmuşdur. Bundan sonra təhsilinə davam edə bilməyən Zola axtarmağa başlayır. İşsizlikdən əziyyət çəkən Zola özünü bir çox peşələrdə sınayır. İki il işsiz qalan Zola 1862-ci ildə yeni yaradılan "Hachette" Nəşriyyat Evində çalışmağa başlayır. Digər tərəfdən isə qəzetlərdə sənət və ədəbiyyat tənqidləri dərc edirdi. Eyni zamanda Emil Zola ara-sıra yazılar yazmağa başlayır. Bu yazılar onun ilk əsərləri idi. Buraya "Ninonun nağılları", "Marsın sirləri", "Ölənlərin vəsiyyəti" kimi əsərlər daxildir. Lakin bu əsərlərin heç biri ona uğur gətirmir. Sadəcə olaraq onun imzasını oxuculara tanıtdırır. Bu iş yerində yüksələrək nəşriyyat evinin təqdimatlarından məsul şəxs olur. 1866-cı ildə yalnız yazıçı kimi fəaliyyət göstərməyi qərara alana kimi həmin nəşriyyat evində çalışır.[1]

Emil Zola 1870-ci ildə sevgilisi Qabriel Aleksandrin Mele ilə evləndi. Ancaq cütlük övlad sahibi olmadı. 1888-ci ildə Janna Rozerot ilə yaşamağa başlayan Zolanın bu münasibətdən iki övladı dünyaya gəldi.

Milli qəhrəmana çevrilən Zola 1902-ci il 29 sentyabrda qaldığı otelin yataq otağında dəm qazından zəhərlənərək vəfat etmişdir.[3]

Sonrakı illəri[redaktə | əsas redaktə]

Emil Zola 22 yaşında.

Zola XIX əsrin son 30 illiyində Fransa ədəbi həyatının mərkəzində duran və o dövrün ən məşhur yazıçıları ilə əlaqələri olan bir şəxs idi. Müxtəlif ədəbi janrlarda əsərlər yazan Emil Zola dünya ədəbiyyatının ən məşhur yazıçılarından biridir.[4]Əsərlərində Fransa cəmiyyətinin problemlərini ətraflı şəkildə yazmış və 1880-ci ildə ədəbiyyata yeni daxil olan naturalizm cərəyanına başçılıq etmişdir. Xüsusilə romanları ilə tanınır.

1865-ci ildə ilk romanı olan "Klodun etirafı" (La Confession de Claude) nəşr olunur. Bu roman məzun olduqdan sonra şair olmaq xəyalı ilə Parisə gələn, çardaqda yoxsulluq içində yaşayarkən tanış olduğu yüngül həyat tərzi keçirən qadına aşiq olan, sevgisi ilə qadını xilas edəcəyini düşünən, ancaq xəyal qırığlığına uğrayan bir gəncin yoldaşlarına yazdığı məktubdan ibarətdir və əsasən avtobioqrafikdir.[5] Ən məşhur əsərləri isə "Nana" və "Jerminal"dır. "Tereza Rakin" (Thérèse Raquin) adlı romanı ona uğur gətirən romanlardan biri olmuşdur. "Naturalist" ifadəsini ilk dəfə əsərin 1868-ci il tarixli ikinci nəşrinə yazdığı məşhur ön sözdə istifadə etmişdir.[5]

1871-1893-cü illərdə çap olunan XX cildlik "Ruqan Makkar: İkinci imperiya dövründə bir ailənin təbii və sosial tarixi" (Les Rougon-Macquarts) silsiləsini yazmağa başladı. Həmin silsilədə bir ailənin timsalında cəmiyyətdə gedən prosesləri əks etdirərək şöhrət qazanmışdır.

1860-cı və 1870-ci illərdə Sezann və Mane ilə Klod Mone, Edqar Deqa, Pyer-Ogüst Renuar kimi impressionist rəssamların sənətini müdafiə etdi. Rəssamların müxtəlif studiyalarda və kafelərdə müntəzəm olaraq incəsənət müzakirələrinə qatılmışdır. 1886-cı ildə "L'Ouvre" adlı əsərinin nəşr olunması başda uşaqlıq dostu Sezann olmaqla, rəssam dostları ilə münasibətlərinin soyumasına səbəb oldu. Romanda Paris salonuna üç mindən çox əsərin münsif heyəti tərəfindən qəbul edilməməsi səbəbindən 1863-cü ildə baş verən qalmaqaldan, həmçinin yaradıcı potensialını reallaşdıra bilməyən və bu səbəbdən də özünü asan rəssamdan bəhs olunurdu.

1880-ci ildə Fransada Zolanın rəhbərliyi altında ədəbiyyatda yeni cərəyan olan naturalizm cərəyanına mənsub bir qrup yarandı. Eyni ədəbi fikrə xidmət edən yazıçılar Zolanın evində toplaşaraq 1870-ci ildə Fransa-Prussiya müharibəsindən bəhs edən hekayələrdən ibarət toplu nəşr etdirdilər. Müharibə əleyhinə olan altı hekayədən ibarət bu toplu ədəbiyyat dünyasında böyük əks-səda doğurdu.[6]

Emil Zolanın "Ruqan-Makkar" seriyasının beşinci romanı olan "Torpaq" (La Terre) 1887-ci ildə nəşr olundu.[7] Fransız hökuməti ilə ordusunun Fransa-Almaniya müharibəsi dövründəki siyasət və aksiyalarını tənqid edən, 1892-ci ildə nəşr olunmuş "Süqut" (La Debâcle) adlı romanı həm fransızların, həm də almanların güclü reaksiyaları ilə rastlaşdı. Bu məğlubiyyəti ilə alçaldılmış olan Fransa ordusunun əsas düşmənlərindən biri Fransa cəmiyyətindəki "Yəhudi təsiri" idi. Ordudakı Yəhudi-düşmən anlayışı Avropa tarixində Dreyfus işi kimi bilinən hadisənin yaşanmasına səbəb oldu. Fransanı ikiyə bölən Dreyfus işi Zolyanın "Həqiqət gəzir" (La Verite en marche) adlı sənədli əsərinin əsasını qoydu.

Dreyfus işi[redaktə | əsas redaktə]

İttiham edirəm

Yazıçının Fransa siyasi həyatındakı iştirakının ən yüksək nöqtəsi IX əsrin sonu XX əsrin I yarısı Dreyfus işi ilə bağlı tutduğu mövqe olmuşdur.[5]Fransa ordusunda haqsız yerə casusluqla günahlandırılıb hərbi məhkəmədə mühakimə olunan yəhudi əsilli kapitan Dreyfusu 1897-ci ildəki davada hökumətin bütün təzyiqlərinə baxmayaraq, müdafiə edən Zola Fransa dövlət başçısına xitabən məşhur "İttiham edirəm" məqaləsini dərc etdikdən sonra təzyiqlər səbəbindən bir müddət Londonda yaşamaq məcburiyyətində qalmışdır. Səyləri nəticəsində Dreyfus işində ədalətin bərpa olunması ilə yurduna qayıtmışdır.

Yəhudi əsilli fransız zabiti kapitan Alfred Dreyfus xətti Alman səfirliyinə göndərilən məktubdakı xəttə bənzədiyi üçün 1894-cü ildə almanların lehinə casusluq etmək ittihamı ilə günahlandırılmış, qapalı iclaslarla davam etdirilən işin sonunda ömür boyu həbsə məhkum edilmişdir. Məktubdakı xəttin Esterhazi adında bir mayora aid olduğu iki il sonra Kəşfiyyat rəisi podpolkovnik Pikar tərəfindən üzə çıxarılınca, Dreyfusun işi 1896-cı ildə yenidən gündəmə gəldi.

Hadisə gündəmə gələndə Emil Zola İtaliyada idi. O, Parisə qayıdanda bu məsələ ilə bağlı fəal kampaniya başlatmağı lazım bildi. 1897-ci il noyabrın 25-də "Le Fiqaro" da "Həqiqət gəzir, onu heç bir şey dayandıra bilməz" adlı məqaləsi dərc olundu. Emil Zolanın "Le Fiqaro"dakı son məqaləsi 5 dekabrda nəşr olundu. "Pikartın Dreyfusu azad edib əvəzinə Esterhazinin adını verməyi üçün bir Yəhudi təşkilatı tərəfindən tutulduğu" iddiaları əsasında qələmə aldığı bu yazıda yalanböhtanı yayan şovinist mətbuatını şiddətlə qınamışdır.[3]

Zola yazılarını dərc etmək üçün qəzet tapa bilməyincə, mübarizəsini broşürlərlə davam etdirdi. "Gəncliyə məktub", "Fransaya məktub" başlıqlı broşürləri yayımladı. Prosesdə casus Esterhazinin bəraət qazanması az deyilmiş kimi, cinayət faktlarını tapan Pikarın cəzalandırılması nəticəsində Zola Dreyfus işi haqqında ən məşhur məqaləsi olan "Prezident Feliks Fora açıq məktub"u yazdı və məqalə "L' Aurore" qəzetində "Günahlandırıram" (J'Accuse) başlığı ilə nəşr olundu. "Ordunun şərəfi", "vətən sevgisi" kimi anlayışlara toxunan, oxuculara poetika ilə təsir edən bu məktub Fransada ziyalı hərəkatının yaranmasına səbəb oldu.[3] İmza kampaniyaları, ziyalı bəyanatları ard-arda gəldi.

Lakin fransızların çoxu Zola ilə eyni fikirdə deyildilər. Nazirlər Kabineti Zolanı cinayətdə ittiham etdi. 1898-ci il fevralın 17-də Zolanın məhkəməsi zamanı "yəhudilərə ölüm", "xainlərə ölüm" şüarları ilə mitinqlər keçirildi. Bir çox şəhərlərdə irqçi nümayişlər təşkil edildi. Drefusçu ziyalılara və yəhudilərə hücum edildi.

Hökm dəqiqləşəndə Zola yazıçı dostlarının səyi nəticəsində İngiltərəyə göndərildi. O, dilini bilmədiyi bir ölkədə bir il yaşadı. Həmin ərəfədə proseslə bağlı irəliləyişlər oldu. Belə ki, Esterhazi əmisi oğlunun polisə məlumat verməsi nəticəsində həbs edildi. Anatol Frans, Jan Jores, R.U. Russo kimi hörmətli insanların apardığı kampaniya sayəsində Dreyfusun işinə yenidən baxılmasına qərar verildi. Zola bu müsbət irəliləyişlər nəticəsidə ölkəsinə qayıtdı. 1899-cu il sentyabrın 9-da baş tutan məhkəmə prosesində Dreyfus yenidən günahkar bilindi. Cəmiyyətdə artan narahatlıq səbəbindən prezident Dreyfusu bağışladı.

Dreyfus işindən sonra[redaktə | əsas redaktə]

Monmartr qəbirstanlığındakı qəbri

Günahkarlar da, məsumlar da sərbəst buraxıldıqdan sonra Zola kitablarına qayıtdı. Dreyfus işindən ilhamlanaraq son romanını yazdı. Milli qəhrəman kimi qiymətləndirilən Zola 1902-ci il 29 sentyabrda qaldığı otelin yataq otağında dəm qazından zəhərlənərək vəfat etdi. Rəsmi sənədlərə qəza olaraq keçsə də, bu ölümün arxasında bir təşkilatın olduğundan şübhələnildi.[3] Bunun sui-qəsd olduğuna dair iddialar sübut olunmamışdır. Yas mərasiminə 50 min insan qatıldı.[3] Monmartr qəbirstanlığında dəfn olunan Zola, parlamentin qərarı ilə 1908-ci il iyunun 4-də Panteon qəbirstanlığına köçürüldü.

Əsərləri[redaktə | əsas redaktə]

  • "Ninon üçün nağıllar" (Contes à Ninon, 1864)
  • "Klodun etirafı" (La confession de Claude, 1865)
  • "Mərhumun vəsiyyəti" (Le vœu d'une morte, 1866)
  • "Marselin sirrləri" «Les mystères de Marseille», 1867).

İyirmi cildli nəşr "Rugon-Makkarlar" (Les Rougon-Macquarts):

  • 1."Rugonların karyerası" (1871)
  • 2."Qənimət" (1871—1872)
  • 3."Parisin bətni" (1873)
  • 4."Plasansların işğalı" (1874)
  • 5."Abbat Mürenin taqsırı" (1875)
  • 6."Əlahəzrət Ejen Rugon" (1876)
  • 7."Tələ" (1877)
  • 8."Sevgi səhifəsi" (1878)
  • 9."Nana" (1880)
  • 10."Ərp" (1882)
  • 11."Qadınların xoşbəxtliyi" (1883)
  • 12."Həyatın sevinci" (1884)
  • 13. "Jerminal" (1885)
  • 14."Yaradıcılıq" (1886)
  • 15."Yer kürəsi" (1887)
  • 16."Arzu" (1888)
  • 17."İnsan-heyvan" (1890)
  • 18."Pul" (1891)
  • 19."Darmadağın" (1892)
  • 20."Doktor Paskal" (1893)

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 a b "Emile Zola". Iletisim.com.tr sitesi. 4 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Eylül 2017.
  2. 2,0 2,1 a b c d Koçak, Özgür. "Emile Zola'nın Therese Raquin ve Mehmet Rauf'un Eylül Romanlarındaki Evlilik, Aldatma ve Pişmanlık Konularının Analitik Olarak Karşılaştırılması". Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü yüksek lisans tezi, 2007. 4 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Eylül 2017.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 a b c d e Baysan, Gül Tekay. "Dreyfus Davası: Gerçek ve Adalet Savaşçısı Zola". Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi Cilt 19, Sayı 1. 1 Kasım 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Eylül 2017.
  4. Günday, Rifad. "Zola’nın Gerçek Romanında Bağnazlığa Karşı Hoşgörü, Özgür Düşünce, Demokrasi ve Adalet Yanlısı Uygar Toplum Yaratma Çabası". Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Yıl 2014, Sayı 17. 26 Ocak 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Eylül 2017.
  5. 5,0 5,1 5,2 a b c Cankara, Murat. "Bu Topraklarad Zola'yı Okumak". Agos gazetesi, 4 Ağustos 2015. 4 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Eylül 2017.
  6. "Medan Geceleri". Kitapyurdu.com siesi. 4 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Eylül 2017.
  7. "How Émile Zola made novels out of gutter voices and ultra-violence". The Telegraph, 5 Aralık 2015. 11 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Eylül 2017.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Emil Zola ilə əlaqəli mediafayllar var.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]