Er Töştük

Er Töştük
qırğ. Эр Төштүк
Orijinalın dili	qırğız dili

Er Töştük (qırğ. Эр Төштүк) — Mərkəzi Asiya şifahi xalq eposu. Bu əsər ən çox 1885-ci il tarixində Vasili Radlov tərəfindən yazıya alınmış qırğız variantı ilə tanınmışdır. Qırğız folklorunda bu dastan çox vaxt "Manas" eposunun tərkib hissəsinə daxil edilmişdir. Əsər digər dil və mədəniyyətlərdə, o cümlədən qazaxlar və Sibirin Tümen bölgəsində yaşayan tatarlar arasında da mövcud olmuşdur.

Dastanın yazıya alınmış variantları XIX əsrin ortalarından etibarən meydana çıxmışdır. Vasili Radlovun variantı ilə yanaşı, 1965-ci il tarixində Pertev Naili Boratav tərəfindən nəşr edilmiş fransız dilindəki tərcümə də mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. Bu variant manasçı Sayakbay Karalayevin ifası əsasında hazırlanmışdır.

Poemada "Tarixi-Dost Sultan" əsərində rast gəlinən süjetə bənzər bir dini mənsubiyyət dəyişməsi (dinə gəlmə) hekayəsi təqdim olunmuşdur. Sözügedən mətndə Ötəmiş Hacının sufi müqəddəsi Baba Tüklesin islamı qəbul etməsindəki fəaliyyəti öz əksini tapmışdır.

Tarixi

"Er Töştük" dastanı tüstü tatarları, qazaxlar, azərbaycanlılar və Altayda yaşayan xalqlar arasında da yayılmışdır, lakin qeyd olunan xalqlarda bu əsər daha çox nəsr formasında olan kiçik nağıllar şəklində məlum olduğu halda, yalnız qırğızlarda qəhrəmanlıq dastanı səviyyəsinə yüksəlmişdir. Dastanın süjet xəttini Töştükün şər qüvvələrlə mübarizəsi, yeddi il müddətində yerin altına enməsi, orada qeyri-adi xüsusiyyətlərə malik köməkçilər tapması, müxtəlif heyvanlarla dostluq etməsi və nəticədə bütün düşmənlərə qalib gələrək yer üzündəki müdrik həyat yoldaşı Kencəkenin yanına qayıtması ilə bağlı hadisələr təşkil etmişdir. Bu hadisələr qırğızların mifoloji və kosmoqonik inanclarından doğan təsəvvürlərlə (yeraltı dünya, qaynayan sehirli göl, təkgözlü divlər, nəhənglər, insani xüsusiyyətlərə malik heyvanlar, yeddi başlı cadugər qarılar və s.) sıx şəkildə əlaqələndirilmişdir.

Eposun mövzusu və ideyası baş qəhrəman Töştük obrazı vasitəsilə müəyyən edilmişdir. Töştük sözündən dönməyən, namuslu, cəsur bir xalq qəhrəmanı kimi xarakterizə olunmuşdur. O, xalqın qəddar düşmənləri olan Cezkempir, Qara div, Göy div, Çoyunqulaq nəhəng və Əjdahanı məğlub etmişdir. Bu mübarizədə Töştükə dost olan heyvanların və dörd Mamıtın rolu xüsusi vurğulanmışdır. Eposda Töştükün qəhrəmanlıq fəaliyyəti üçün xüsusi olaraq yaradılmış Çalkuyruq obrazı da mühüm yer tutmuşdur. Çalkuyruq sadəcə bir at yox, həm də Töştükün yaxın dostu və məsləhətçisi kimi çıxış etmişdir. Atın insan dilində danışması qədim totemistik və animistik inancların qalığı kimi qiymətləndirilmişdir.

Kencəke obrazı qadınların ən nəcib xüsusiyyətlərini özündə birləşdirən canlı bir obraz kimi təqdim olunmuşdur. O, həm füsunkar gözəlliyə, həm də dərin zəkaya malik bir ömür-gün yoldaşıdır. Töştükün qarşılaşacağı çətinlikləri öncədən hiss edərək ona sehirli əşyalar (eybə, saqa, çayinqi) və Çalkuyruğu hədiyyə etmişdir. Dastanda Göy divin qızı Gülayım Kencəke obrazının davamı kimi çıxış etmişdir. Eleman obrazı vasitəsilə isə var-dövlətə həris, xəsis və zəngin bəylərin prototipi yaradılmışdır. Yeraltı dünyadakı müdrik qadın Bıytı və qəhrəman Qonoqbay obrazları da baş qəhrəman obrazının müxtəlif tərəflərini tamamlamışdır.

"Er Töştük" dastanının dörd əsas variantı məlumdur. 1869-cu il tarixində V. V. Radlov tərəfindən yazıya alınmış variant (1885-ci il tarixində "Şimal türk tayfalarının xalq ədəbiyyatı nümunələri" adlı əsərin 5-ci hissəsində nəşr edilmişdir), həmçinin sovet dövründə yazıya alınmış C. Camqırçıyevin (1927-ci il), S. Karalayevin (1939-cu il) və K. Surançıyevin nəsr variantları. "Er Töştük" dastanı 1958-ci il tarixində rus dilinə, 1960-cı il tarixində isə fransız dilinə tərcümə edilmişdir.