Məzmuna keç

Erkən modern dövr

Vikipediya, azad ensiklopediya

Erkən modern dövr və ya Yeni dövr — Avropa tarixində Orta əsrlərin sonu ilə Müasir dövr və Sənaye inqilabı arasındakı dövrdür. Bu kontekstdə Erkən modern dövr, XV əsrin ikinci yarısından XVIII əsrin ikinci yarısına qədər keçən təxminən üç əsrlik dövrü əhatə edir. Dövrün başlanğıcı fərqli tarixi hadisələrlə əlaqələndirilmişdir. Yeni dövr, 1453-cü ildə Fateh Sultan Məhəmmədin liderliyindəki Osmanlı imperiyasının Şərqi Roma imperiyasınınnın paytaxtı Konstantinopolun fəthi ilə başlamışdır. Avropada İntibahın başlaması və ya Böyük coğrafi kəşflər dövrü də dövrün başlanğıc nöqtələrindən qəbul edilməkdədir. Dövr, silki fərqliliklərə görə baş vermiş və daha sonra bütün Avropa ilə dünya ölkələrinin tarixini dəyişdirən Böyük Fransa inqilabı ilə bitmişdir.

Son on ilin tarixçiləri, dünya miqyasında bir baxış bucağından, erkən modern dövrün ən mühüm xüsusiyyətinin qloballaşma prosesinin xarakterinin yayılması olduğunu iddia etmişdirlər. Yeni iqtisadiyyatlar və təşkilatlar meydana çıxmış, daha mürəkkəb hala gəlmiş və dövr boyu qlobal olaraq ifadə edilmişdir. Bu proses, Orta əsr Şimali İtaliya şəhər dövlətlərində, xüsusilə qərbdə Genuya, Venesiya və Milanda və şərqdə Hindistanın Benqalında başlamışdır. Erkən modern dövr eyni zamanda iqtisadi ticarət nəzəriyyəsinin (merkantilizm) hegemonluğunun yüksəlişini də əhatə edirdi.

Amerika qitəsində Kolumba qədərki xalqlar, Astek imperiyası və ittifaqı, İnk imperiyası, Maya şəhərləri və Çibça daxil olmaqla geniş və müxtəlif bir sivilizasiya inşa etmişdilər. Asiya və Afrikada, xristianlığın dünyaya yayılmasına töhfə verən Avropa ticarət mərkəzlərinin yaradılması kimi, Amerikanın Avropa tərəfindən kolonizasiyası prosesi də erkən modern dövrdə başlamışdır. Dünyanın daha əvvəl təcrid edilmiş hissələri, xüsusilə Köhnə dünya ilə Yeni Dünyanı bir-birinə bağlayan Kolumb mübadiləsi arasındakı davamlı təmasların yüksəlişi, ümumi ətraf mühiti böyük ölçüdə dəyişdirmişdir. Xüsusilə, Atlantik qul ticarəti və yerli Amerika xalqlarının soyqırımı bu dövrdə başlamışdır. Türkiyə (Osmanlı), Cənub-Şərqi Avropanı, Qərbi Asiyanın bəzi hissələrini və Şimali Afrikanı işğal etmişdi.[1][2] Rusiya 1647-də Sakit okean sahillərinə çatmış və XIX əsrdə Rusiya Uzaq Şərq üzərindəki nəzarətini möhkəmləndirmişdir.

Dünyanın müxtəlif regionlarındakı erkən dövr modern meyllər, siyasi və iqtisadi olaraq Orta əsr təşkilatlanma tərzlərindən uzaqlaşmanı ifadə edirdi. Avropada feodalizm tənəzzül etmiş və xristianlar, Səlib yürüşlərinin və Roma-Katolik kilsəsi altındakı dini vəhdətin (böyük ölçüdə) sonunu görmüşdür. Köhnə nizam, İnkvizisiyanı genişləndirən və xüsusilə qanlı Otuzillik müharibəni ehtiva edən, sonda müasir beynəlxalq sistemin yaradılmşmasıyla nəticələnən Protestant reformasiyası ilə birlikdə sarsılmağa başlamışdır. Amerikanın Avropa kolonizasiyası ilə birlikdə, bu dövr eyni zamanda Ticarət inqilabı və Quldurluğun qızıl dövrünü də əhatə etməkdə idi.

Erkən modern dövrün digər diqqətəlayiq meylləri arasında eksperimental elmin inkişafı, getdikcə artan sürətli texnoloji tərəqqi, dünyəviləşmiş mülki siyasət, xəritəçəkmə və gəmi dizaynındakı inkişaflara görə sürətlənmiş səyahət və milli dövlətlərin ortaya çıxışı yer almaqdadır. Tarixçilər tipik olaraq, 1790-cı illərin Fransa inqilabının "gec modern" dövrü başlatdığı erkən modern dövrün sonunu qeyd edirlər.[3]

Hind imperiyaları və Cənub-Şərqi Asiya sivilizasiyaları, xüsusilə Benqal sultanlığı olaraq bilinən başlıca bu ticarət ölkəsi, ədviyyat ticarətində həyati bir əlaqə idi. Babur dövləti, Teymurun nəvələri tərəfindən yaradılmış və memarlığı dünyanı təsir altına almışdır. Arxipelaq imperiyaları, Malakka sultanlığı və daha sonra Cohor sultanlığı, Cənubi Asiya regionlarını nəzarətdə saxlamışdı.

Əhəmiyyətli hadisələr

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Dövrdəki hadisələrin bu birliyi, erkən modern dövrdə düşüncəni tamamilə dəyişdirmiş və buna görə də tarixləri, köhnəni yeni tərzlərdən ayırmağa xidmət etmişdir.

Amerika Birləşmiş Ştatları və Fransadakı bu üsyanlardan etibarən bir İnqilablar dövrü doğularkən, qismən Napoleon müharibələrindəki kütləvi hərəkatların və millətçilikdən mütəşəkkil ordulara qədər düşüncə üzərindəki təsirlərinin bir nəticəsi olaraq digər ölkələrdə siyasi dəyişikliklər irəli sürülmüşdür.[4][5]

İlk dövr, cəmiyyətdəki mexanikləşmənin, Amerika inqilabının bir nəticəsi olaraq siyasi və iqtisadi bir dəyişiklik dövründə başa çatmışdır; digər faktorlar arasında Vyana konqresinin Yekun Aktı ilə Avropa xəritəsinin yenidən cızılması və Napoleon müharibələrini sona çatdıran İkinci Paris müqaviləsi ilə yaradılan sülh sayıla bilər.[6]

Ölüm halları

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Erkən modern dövr boyu, ölüm dərəcələrinə dair əhatəli və dəqiq qlobal məlumatlar, tibbi tətbiqlərdəki bərabərsizliklər və ölülər haqqındakı baxışlar daxil olmaqla bir sıra səbəblərə görə məhduddur. Bununla belə, bu dövrdəki körpələrin ölüm dərəcələri haqqında hələ də dəyərli məlumatlar saxlayan Avropa ölkələrindən bir sıra göstəricilər mövcuddur. Tommi Benqston, Təzyiq altında həyat: Avropa və Asiyada 1700-1900-cü illərdə ölüm və həyat standartları adlı kitabında, Avropa ölkələrindəki körpə ölümü dərəcələrinə dair kifayət qədər məlumat verir.[7]

Şərqi Asiya

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Erkən Modern dövrlərdə Şərqi Asiyanın böyük dövlətləri xarici dünyadan təcrid olunma kursu izləməyə çalışırdılar, lakin bu siyasət hər zaman eyni şəkildə və ya müvəffəqiyyətlə tətbiq olunmurdu. Bununla belə, Erkən Modern Dövrün sonunda Quançjou və Decima kimi liman şəhərlərində ticarət əlaqələri inkişaf etsə də, Çin, Koreya və Yaponiya əksər hallarda qapalı qalmış və avropalılara qarşı maraqsız idilər.

Çin sülalələri

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Çinlilər geomantik prinsiplərinə görə müəyyən yerlərdə paqoda inşa etməyin müvəffəqiyyətli hadisələrə yol açacağına inanırdılar və buna görə də ölkənin müxtəlif yerlərində çoxlu məbədlər tikirdilər. Belə məbədlərdən biri də 1576-cı ildə inşa edilmiş Çişou Məbəd Paqodası idi. Min dövrünün sonlarında bu növ layihələr üçün tacir maliyyəsinə ehtiyac duyulurdu.

Etnik olaraq Xan olan Min sülaləsinin (1368–1644) başlanğıcında Çin, elmdə olduğu kimi riyaziyyatda da dünyaya liderlik edirdi. Lakin Avropa qısa müddətdə Çinin elmi və riyazi nailiyyətlərini yaxalamış və onları geridə qoymuşdur.[8] Bir çox alim Çinin tərəqqidəki gecikməsinin səbəbləri barədə fərziyyələr irəli sürmüşdür. Tarixçi Kolin Ronan iddia edir ki, tək bir cavab olmasa da, Çinin yeni kəşflər üçün ehtiyac hissinin Avropadan daha zəif olması ilə mövcud üstünlüklərdən yararlana bilməməsi arasında bir əlaqə olmalıdır. Ronan inanır ki, Çinin Konfutsiçi bürokratiyası və ənənələri, Qalileo Qaliley kimi mövcud ortodoksal fikir sistemlərini sındıracaq alimlərin yetişməsinə imkan verməmiş və bu da elmi inqilabın baş verməməsinə səbəb olmuşdur.[9]

IX əsrdə barıtın icat edilməsinə baxmayaraq, klassik əl odlu silahları olan muşketlər Avropada icat edilmişdir (1480-ci illərdə istifadəsinə dair sübutlar mövcuddur). Portuqallar 1500-cü illərin əvvəllərində bu silahları Yaponiyaya gətirdikdən sonra, Çin 1540-cı ildən etibarən onlardan istifadə etməyə başlamışdır.[10] Min sülaləsi dövründə Çin öz təqvimini mühafizə etmək üçün xüsusi büro yaratmışdır. Bu büro vacib idi, çünki təqvimlər səmavi hadisələrlə əlaqədar idi. On iki ayın 344 və ya 355 gün çəkməsinə görə ilin 365 günə tamamlanması üçün vaxtaşırı artıq aylar əlavə edilməli idi.[11]

Min sülaləsinin başlanğıcında əhali artdıqca və iş bölgüsü mürəkkəbləşdikcə urbanizasiya artmışdı. Nankin və Pekin kimi böyük şəhər mərkəzləri özəl sektorun böyüməsinə töhfə vermişdir. Xüsusilə kağız, ipək, pambıq və çini məhsulları üzrə ixtisaslaşan kiçik miqyaslı sənayelər inkişaf etmişdir. Bazar şəbəkələri ölkə boyu çoxalmış və qida ticarəti ilə yanaşı, yağ və ya iynə kimi zəruri məhsulların da satışı genişlənmişdir.

XVI əsrdə Min sülaləsi Portuqaliya, İspaniya və Hollandiya imperiyaları ilə dəniz ticarəti vasitəsilə inkişaf etmişdir. Ticarət, o zamanlar Çinin böyük ehtiyac duyduğu külli miqdarda gümüş gətirmişdir. Qlobal ticarətdən əvvəl Çin iqtisadiyyatı kağız pul üzərində formalaşdırılmışdı. Lakin XIV əsrdə kağız pul sistemi böhrana girmiş və XV əsrin ortalarında tamamilə çökmüşdür.[12] Gümüş idxalı bu boşluğu doldurmuşdur. Bu, XVI əsrin sonunda Çində gümüşün dəyərinin İspaniyadakı dəyərindən niyə iki dəfə yüksək olduğunu izah edir.[13]

Neokonfutsiçiliyin yeni məktəbinin populyarlaşması ilə xarici düşmənçilik və intellektual daxili qapalılıq artmışdır. Min sülaləsinin sonrakı dövrlərində Çin okeana çıxan gəmilərin inşasını qadağan edərək izolyasiyaya çəkilmişdir.[14] Bu təcrid siyasətinə baxmayaraq, Makao kimi yeni Avropa koloniyaları vasitəsilə ölkəyə daxil olan İspaniya Yeni dünyasının (Amerika) gümüş bolluğu iqtisadiyyatda inflyasiyaya səbəb olmuşdur.[15]

Erkən modern dövrün sonu

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Erkən modern dövrün sonu, adətən İngiltərədə 1750-ci illərdə başlamış, lakin 1800-cü illərə yaxın bir çox Avropa ölkəsində köklü dəyişikliklərə yol açmış sənaye inqilabı ilə əlaqələndirilir.[16]

İnqilablar dövrü erkən modern dövrün sonunda başlayır və Avropada mütləqiyyətin tənəzzülünü ifadə edərək son modern dövrə qədər davam edir. Erkən modern dövrün sonuna doğru Amerika inqilabı, 1789-cu il Fransa inqilabı və Napoleon müharibələrini sona çatdıran İkinci Paris müqaviləsi baş vermişdir. 1815-ci il Vyana konqresi, yeni millətçilik anlayışlarının yüksəlişi və hərbi qüvvələrin yenidən təşkili ilə birlikdə, bu siyasi qarışıqlıq və intensiv müharibələr dövrünün sonunu gətirmişdir. 1815-ci il, adətən erkən modern dövrün sonu kimi qəbul edilən ən son ildir.[17]

Fransada inqilablar

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İnqilablar dövrünün orta və sonrakı mərhələlərində Fransadakı siyasi və sosial inqilablar nəticəsində kəskin dəyişikliklərin baş verdiyi və Fransa hökumət strukturunun tamamilə dəyişdiyi görülmüşdür. Əvvəllər ölkə aristokratiya və katolik ruhaniləri üçün feodal imtiyazlara malik mütləq monarxiya idi. Maarifçilik ideyaları vətəndaşlıq prinsiplərinə və ayrılmaz hüquqlara əsaslanan idarəetmə formalarına çevrilmişdir.[18] İlk inqilab zamanı hakimiyyət Milli Məclis, ikincisində Qanunverici Məclis, üçüncüsündə isə Direktoriya tərəfindən idarə olunmuşdur.

Bu dəyişiklikləri XVI Lüdovikin mühakiməsi və edamı, "Terror dövrü" ərzində baş verən kütləvi qırğınlar və repressiyalar, həmçinin bütün böyük Avropa dövlətlərini əhatə edən Fransa inqilab müharibələri kimi şiddətli qarşıdurmalar müşayiət etmişdir. İnqilaba qədər izlənilə bilən sonrakı hadisələr arasında Napoleon müharibələri, monarxiyanın iki fərqli bərpası (restavrasiya) və müasir Fransa formalaşarkən baş verən iki əlavə inqilab yer alır. Növbəti əsr ərzində Fransa; müəyyən dövrlərdə respublika, konstitusiyalı monarxiya və iki fərqli imperiya şəklində idarə olunmuşdur.[19]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ Taylor, Alan. American Colonies (ingilis). New York: Penguin Books. 2001. ISBN 978-0-14-200210-0.
  2. ↑ "Ottoman Empire" (ingilis). Britannica Online Encyclopedia. 26 aprel 2008 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 may 2026.
  3. ↑ Christopher Alan Bayly. The birth of the modern world, 1780–1914: global connections and comparisons (ingilis). 2004.
  4. ↑ Crawley, C.W. The new Cambridge modern history. Volume 9., War and peace in an age of upheaval, 1793–1830 (ingilis). Cambridge University Press. 1965.
  5. ↑ Goldman, E.O. & Eliason, L.C. The diffusion of military technology and ideas (ingilis). Stanford University Press. 2003.
  6. ↑ Bloy, Marjie. "The Congress of Vienna, 1 November 1814 – 8 June 1815" (ingilis). The Victorian Web. 2002.
  7. ↑ Bengsston, Tommy. Life Under Pressure: Mortality and Living Standards in Europe and Asia, 1700-1900 (ingilis). The MIT Press. 2004. ISBN 9780262025515.
  8. ↑ Needham, Joseph. "Mathematics and Science in China and the West". Science & Society (ingilis). 20 (4). 1956: 320–343. JSTOR 40400462. ProQuest 1296937594.
  9. ↑ Bala, A. The Dialogue of Civilizations in the Birth of Modern Science (ingilis). Springer. 2006. ISBN 978-0-230-60121-5.
  10. ↑ Crossley, Pamela Kyle. Conquest and the Blessing of the Past // A Translucent Mirror: History and Identity in Qing Imperial Ideology (ingilis). University of California Press. 2000. 26–36. ISBN 978-0-520-92884-8.
  11. ↑ R. Keith Schoppa. The Columbia Guide to Modern Chinese History (ingilis). Columbia University Press. 2000. səh. 15. ISBN 978-0-231-50037-1.
  12. ↑ Flynn, Dennis O.; Giraldez, Arturo. "Arbitrage, China, and World Trade in the Early Modern Period". Journal of the Economic and Social History of the Orient (ingilis). 38 (4). 1995: 429–448. doi:10.1163/1568520952600308. JSTOR 3632434.
  13. ↑ Frank, Andre Gunder. ReOrient: Global Economy in the Asian Age (ingilis). Berkeley: University of California Press. 1998. ISBN 9780520214743.
  14. ↑ "The Ming Voyages". Asia for Educators (ingilis). Columbia University. İstifadə tarixi: 6 may 2026.
  15. ↑ "Chapter 8 The New World". mygeologypage.ucdavis.edu (ingilis). İstifadə tarixi: 6 may 2026.
  16. ↑ Stearns, Peter N. The Industrial Revolution in World History (ingilis). Westview Press. 2012.
  17. ↑ Hobsbawm, Eric. The Age of Revolution: Europe 1789–1848 (ingilis). Weidenfeld & Nicolson. 1962.
  18. ↑ Baker, Keith Michael. Inventing the French Revolution (ingilis). Cambridge University Press. 1990.
  19. ↑ "French Revolution" (ingilis). Encyclopaedia Britannica. İstifadə tarixi: 6 may 2026.

Ədəbiyyat siyahısı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Əlavə ədəbiyyat siyahısı

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • Bentley, Jerry H.; Subrahmanyam, Sanjay; Wiesner-Hanks, Merry E., redaktorlar The Cambridge World History. 6 (in 2 parts). Cambridge University Press. 31 mart 2015. ISBN 978-1-139-19459-4 (Part 1), 978-1-139-02246-0 (Part 2).

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Erkən_modern_dövr&oldid=8946371"