Məzmuna keç

Etimadsızlıq səsverməsi

Vikipediya, azad ensiklopediya

Etimadsızlıq səsverməsi və ya Etibar səsi — bir qrup insanın bir hökumətə və ya liderə inanıb səs verməməsidir. Əslində, hökumətdə və ya idarədə olan bir insanın artıq bu vəzifəyə gələ bilməyəcəyini təyin edən bir bəyannamə və ya səsvermədir.[1] Bu mexanizm parlament sistemlərində icra hakimiyyətinin (nazirlər kabinetinin) qanunverici hakimiyyət (parlament) qarşısında siyasi məsuliyyətini təmin edən əsas konstitusiya institutu hesab olunur.[2]

Tarixi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Etimadsızlıq səsverməsi proseduru ilk dəfə Böyük Britaniya parlamentində formalaşmışdır.[3] 1782-ci ildə ABŞ İstiqlal müharibəsindəki məğlubiyyətdən sonra Böyük Britaniyanın Baş naziri Lord Nort parlamenti təşkil edən İcmalar palatasının dəstəyini itirdiyini başa düşərək bütün kabineti ilə birlikdə istefa vermişdir.[4] Bu hadisə müasir parlamentarizmdə hökumətin legitimliyini saxlaya bilməsi üçün parlamentin etimadına söykənməli olduğu qaydasının təməlini qoymuşdur.[5]

Tətbiq mexanizmi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Etimadsızlıq səsverməsi təşəbbüsü adətən parlamentin aşağı palatasının deputatları və ya müxalifət fraksiyaları tərəfindən irəli sürülür.[6] Konstitusiya hüququnda prosedura aşağıdakı əsas mərhələlərlə həyata keçirilir:

  • Təşəbbüsün təqdim edilməsi: Deputatların müəyyən faizi (məsələn, parlament üzvlərinin ümumi sayının 10 və ya 20 faizi) yazılı etimadsızlıq təklifini imzalamalıdır.[7]
  • Debat və müzakirə: Təklif irəli sürüldükdən sonra məsələ parlamentin gündəliyinə daxil edilir, hökumətin fəaliyyəti və mövcud siyasi böhran ətrafında geniş debat keçirilir.[8]
  • Səsvermə: Səsvermə prosesində ölkənin konstitusiya normasına müvafiq olaraq sadə çoxluq (iştirak edənlərin yarıdan çoxu) və ya mütləq çoxluq (bütün deputatların yarıdan çoxu) tələb oluna bilər.[9]

Konstruktiv etimadsızlıq səsverməsi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Bəzi ölkələrin konstitusiyalarında hökumətsizlik şəraitinin və siyasi sabitsizliyin qarşısını almaq məqsədilə "konstruktiv etimadsızlıq səsverməsi" (ing. constructive vote of no confidence) rejimi nəzərdə tutulmuşdur.[10] Bu modelə əsasən, parlament mövcud baş nazirə etimadsızlıq göstərdiyi an eyni səsvermə ilə yeni baş naziri və onun proqramını da mütləq çoxluqla təsdiq etməlidir.[11] Konstruktiv etimadsızlıq mexanizmi ilk dəfə Almaniya Konstitusiyasının 67-ci maddəsi ilə müəyyən edilmiş, daha sonra İspaniya və Macarıstan konstitusiyalarında da yer almışdır.[12]

Hüquqi və siyasi nəticələri

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Etimadsızlıq səsverməsi parlamentdə lazımi səs sayını yığdıqda aşağıdakı hüquqi və siyasi nəticələrə gətirib çıxarır:

  1. Hökumətin istefası: Baş nazir və ya nazirlər kabineti tam tərkibdə dərhal istefa vermək məcburiyyətində qalır.[13]
  2. Yeni koalisiyanın yaradılması: Parlamentdə iştirak edən partiyalar tərəfindən növbədənkənar seçki keçirilmədən yeni hökumət kabineti formalaşdırıla bilər.[14]
  3. Erkən parlament seçkiləri: İstefa verən baş nazir dövlət başçısına (prezident və ya monarx) parlamenti buraxmaq və fərmanla növbədənkənar parlament seçkiləri təyin etmək təklifini verə bilər.[15]

Oxşar anlayışlarla müqayisəsi

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • Etibar səsverməsi (ing. Vote of confidence): Etimadsızlıq səsverməsindən fərqli olaraq, bu təşəbbüs parlament müxalifətindən deyil, birbaşa icra hakimiyyətinin (hökumətin) özündən gəlir.[16] Hökumət strateji qanun layihəsini keçirmək və ya daxili dəstəyi nümayiş etdirmək üçün parlamentdən etibar səsi istəyir, məğlub olduqda isə istefa verir.[17]
  • İmpiçment: Prezident idarəetmə üsuluna malik ölkələrdə (məsələn, ABŞ-də) tətbiq olunur.[18] Etimadsızlıq səsverməsi xalis siyasi kursa müvafiq gəlməməyə görə keçirildiyi halda, impicment dövlət başçısının və ya yüksək vəzifəli şəxsin konkret cinayət tərkibli əməli və ya konstitusiya pozuntusu törətməsi iddiası ilə irəli sürülür.[19]

Həmçinin bax

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ Black, Henry Campbell. Black's Law Dictionary (6th). St. Paul, Minn.: West Publishing Co. 1990. səh. 1012. ISBN 978-0-314-76271-9.
  2. ↑ Lijphart, Arend. Patterns of Democracy: Government Forms and Performance in Thirty-Six Countries. New Haven: Yale University Press. 2012. 115–120. ISBN 978-0-300-17204-1.
  3. ↑ Turpin, Colin; Tomkins, Adam. British Government and the Constitution: Text and Materials. Cambridge: Cambridge University Press. 2007. 605–610. ISBN 978-0-521-69029-4.
  4. ↑ Mackintosh, John P. The British Cabinet. London: Stevens & Sons. 1977. 75–80. ISBN 978-0-420-44670-2.
  5. ↑ Cox, Gary W. The Efficient Secret: How the Alliance of Constitution and Legislature Shaped Britain's Parliamentary System. Cambridge: Cambridge University Press. 1987. 23–30. ISBN 978-0-521-33887-5.
  6. ↑ Laver, Michael; Shepsle, Kenneth A. Making and Breaking Governments: Cabinets and Legislatures in Parliamentary Democracies. New York: Cambridge University Press. 1996. 45–52. ISBN 978-0-521-43845-2.
  7. ↑ Elster, Jon. Constitutional Decisions and Constitutional Design. Cambridge: Cambridge University Press. 2000. 132–135. ISBN 978-0-521-34887-4.
  8. ↑ Mustafayev, A. İ., redaktorDövlət və hüquq nəzəriyyəsi. Bakı: Qanun. 2015. 210–215.
  9. ↑ Sartori, Giovanni. Comparative Constitutional Engineering: An Inquiry into Structures, Incentives and Outcomes. New York: NYU Press. 1997. 101–108. ISBN 978-0-8147-8063-3.
  10. ↑ Roberts, Geoffrey K. German Politics Today. Manchester: Manchester University Press. 2000. 88–92. ISBN 978-0-7190-5231-6.
  11. ↑ Harkness, Richard. European Constitutional Law and Parliamentary Systems. Oxford: Oxford University Press. 2018. 142–148. ISBN 978-0-19-876543-2.
  12. ↑ Curry, David. The Constitution of the Federal Republic of Germany. New York: Berghahn Books. 2015. 201–205. ISBN 978-1-78238-123-4.
  13. ↑ Gallagher, Michael; Laver, Michael; Mair, Peter. Representative Government in Modern Europe. Boston: McGraw-Hill. 2011. 310–315. ISBN 978-0-07-712967-5.
  14. ↑ Strom, Kaare. Minority Government and Majority Rule. Cambridge: Cambridge University Press. 1990. 65–70. ISBN 978-0-521-36012-8.
  15. ↑ Bogdanor, Vernon. The Coalition Effect. London: Palgrave Macmillan. 2014. 175–180. ISBN 978-1-137-33230-1.
  16. ↑ Cheibub, José Antonio. Presidentialism, Parliamentarism, and Democracy. Cambridge: Cambridge University Press. 2007. 134–140. ISBN 978-0-521-83428-5.
  17. ↑ Huber, John D. Rationalizing Parliament: Legislative Institutions and Party Politics in France. New York: Cambridge University Press. 1996. 82–90. ISBN 978-0-521-56291-1.
  18. ↑ Tribe, Laurence H. American Constitutional Law (3rd). New York: Foundation Press. 2000. 150–158. ISBN 978-1-56662-714-6.
  19. ↑ Gerhardt, Michael J. "The Federal Impeachment Process: A Constitutional and Historical Analysis". Constitutional Commentary. 12 (1). 1995: 45–50.

Ədəbiyyat siyahısı

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Etimadsızlıq_səsverməsi&oldid=9131071"