Etnik din

Etnik din və ya milli din — dinşünaslıqda bir neçə mənada işlədilən çoxmənalı termindir:

• Müəyyən bir etnik qrup və ya coğrafi region ilə birbaşa əlaqəli olan, sitayiş edildiyi təqdirdə, mənşə ölkəsindən asılı olmayaraq bütün dindarlar üçün həmin xalqın və ya millətin mədəniyyətini və kimliyini formalaşdıran din növü. Etnik dinlər, irqi, mədəni, milli və ya etnik mənsubiyyətindən asılı olmayaraq hər kəs tərəfindən qəbul edilə bilən universal (dünya) dinlərinə qarşı qoyulur.
• Bu termin, 1998-ci ildə Avropa Etnik Dinlər Konqresinin (WCER) adının müzakirəsi zamanı iştirakçıların əksəriyyətinin qeyd etdiyi kimi, neqativ mənada işlədilən "bütpərəst" və ya "neobütpərəst" terminlərini əvəz edən elmi ekvivalent kimi qəbul edilə bilər.

Bəzən bu qruplaşma üçün yazıyaqədərki cəmiyyətlərin inanclarını ifadə edən və "təbiət xalqlarının dini" adlandırılan ibtidai din termini də işlədilir. "İbtidai" ifadəsi burada sadəlik və ya gerilik deyil, Vilhelm Qronbex kimi görkəmli dinşünasların da qeyd etdiyi kimi, "ilkin", "özül" mənasını daşıyır.

Təsnifatı və xüsusiyyətləri

Milli-etnik dinlər bir sıra spesifik əlamətlərə malikdirlər:

• İstənilən məlum etnik din ilkin mərhələdə mütləq politeist (çoxallahlı) bir panteona sitayişi nəzərdə tuturdu. Bu xüsusiyyət ilkin inancların (məsələn, müxtəlif totemlərin) zamanla təkamül etməsinin birbaşa nəticəsidir.
• Sakral (müqəddəs) dünyanın antropomorfizasiyası nəticəsində ilahlar tədricən insana bənzədilir, lakin bu proses birdən-birə baş vermir. Məsələn, Qədim Misir dinində panteonun insana bənzərliyi qismən idi; allahların əksəriyyəti heyvanbaşlı (zoomorf) cizgilərini saxlayırdı ki, bu da onların qədim qəbilə totemləri ilə əlaqəsindən xəbər verirdi.
• Cəmiyyətin tələblərinə cavab olaraq, kahinlər panteonun məntiqli genealogiyasını (şəcərəsini) yaratmağa və ilahi varlıqlar arasında qohumluq əlaqələri yaratmağa çalışırdılar. Hesiodun "Teoqoniya" əsəri Qədim Yunanıstanda bu prosesin tamamlanması hesab oluna bilər, halbuki Mesopotamiya, Qədim Misir və ya Kiyev Rusunun panteon şəcərələri bəzi məqamlarda olduqca dumanlı qalmışdı.
• Kahin zümrələri allahların funksional ixtisaslaşması üzərində fəal işləyirdilər. Totemlərdən törəyən ilk allahlar oxşar funksiyalara malik idilər, buna görə də panteon təbiət qüvvələrinə görə detallı şəkildə "bölüşdürülməli" idi. İnkişaf etmiş etnik dinlər hər bir təbiət hadisəsini, insanın xarakter cizgisini və hətta ayrı-ayrı şəhərləri konkret bir allaha "təhkim edirdilər".
• Bəzi hallarda bu dinlər prozelitizmə (öz dininə döndərmə fəaliyyətinə) tamamilə qapalıdırlar, çünki həmin dini icmaya daxil olmaq üçün müəyyən bir etnik qrupda doğulmaq şərtdir. Druzlar, Yezidilər və ortodoks İnduizmin bəzi qolları buna misaldır.
• Digər hallarda isə dinə sonradan daxil olmağa (konversiyaya) icazə verilir, lakin onlar təbliğat aparmır və kimin qanuni dindar sayılması ilə bağlı çox ciddi hüquqi kriteriyalar müəyyən edirlər (məsələn, İsrail və Hindistan məhkəmələrinin kimin rəsmən yəhudi və ya induist sayılmasına dair müəyyən etdiyi hüquqi çərçivələr kimi).
• Çox vaxt onlar müəyyən bir xalqın ənənəvi dini olaraq qalır və bu, onların digər "gəlmə" dinlərlə dinc yanaşı yaşamasına mane olmur. Çin xalq dini və yapon Şintoizminin Buddizmlə, afro-amerikan dinlərinin Xristianlıqla və yezidiliyin İslamla birgəyaşayış təcrübəsi buna nümunədir.
• Bir çox hallarda din fərdə etnik mənsubiyyətdən daha üstün bir "millət" və ya "cəmiyyət" hissi qazandırır. Sonradan dinə keçənlər də daxil olmaqla, bütün ardıcıllar vahid bir kollektivin üzvü sayılırlar (məsələn, yəhudi milləti, siqh milləti, asatru icması və s.).

Zaman keçdikcə allahlar insana daha çox "bənzəyir", aralarındakı qohumluq əlaqələri dəqiqləşir və bəzi unikal tarixi hallarda etnik dinlərin təkamülü monoteizm (təkallahlıq) mərhələsinə qədər ucalır. Ali allahın və ya allahların xüsusiyyətləri, onların zoomorf cizgiləri və ya təbiət hadisələri (Günəş, göy üzü və s.) ilə əlaqəsi bizə həmin xalqın tarixi vətənini, dominant təsərrüfat formasını (maldarlıq, əkinçilik) və döyüşkənlik dərəcəsini müəyyən etməyə imkan verir.