Eyyub xan

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Infobox-realisateur.png
Eyyub xan
urdu ترین ایوب خان
Fotoqrafiya
bayraqPakistan prezidenti
27 oktyabr 1958 — 25 mart 1969
Sələfi İskəndər Mirzə
Xələfi Yəhya xan

Doğum tarixi
14 may 1907(1907-05-14)
Doğum yeri Haripur, Hindistan
Vəfat tarixi19 aprel 1974(1974-04-19)
Vəfat yeri İslamabad, Pakistan
Commonsda Commons-logo.svg əlaqəli mediafayllar

Eyyub xanPakistanın ikinci prezidenti (1958 - 1969-cu illər).

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

14 may 1907-ci ildə bugünkü Pakistanın şimal-qərbində olan Həzarə bölgəsində Rəxanada doğulub. Ailəsi Patan (Hind-İran) əsillidir. Atası Mir Dad xan, İngilis-Hind ordusunda bir süvari birliyində onbaşı (risaldar) idi.

Eyyub xan məhəlli məktəbdə təhsil gördükdən sonra Aligarh İslam Universitətinə daxil oldu (1922). Zəkası, idmandakı istedadı və ailə keçmişi, onun İngiltərədəki Sandhurst Kraliyət Hərbi Akademiyasına qəbul olunması ilk Hindistanlı qrupun arasına daxil olmasına şərait yaratdı. 1928-ci ildə zabit oldu. Bir il kraliyət birliklərində xidmət etdikdən sonra 14 Pəncab Alayının birinci taboruna təyin edildi. II Dünya Müharibəsi Burma cəbhəsinə göndərilən 1 Assam Alayında komandan köməkçisi olaraq, yaponlara qarşı döyüşdü və döyüşün sonuna yaxın yerli hindistanlılar arasında az rast gəlinən bir hadisə ilə əlaqədar olaraq alay komandanlığına gətirildi. 1947-ci ilin əvvəllərində [polkovnik]] rütbəsinə yüksəldi.

15 avqust 1947-ci ildə PakistanHindistan iki ayrı əyalət halına gətirilincə 15. Pəncab Alayı yeni qurulan Pakistan ordusuna qatıldı. İngilislər tərəfindən təhlükəli birər ünsür sayıldıqları üçün çeşidli birliklərə dağıdılan müsəlman zabit və əsgərlərin toplanmasında önəmli xidmətləri olan Əyyub xan qısa zamanda tugay komandanlığına və Qərbi Pakistanda qarışıq bir bölgə olan Vəziristan ordusunun başına gətirildi. Dekabr 1948-ci ildə tuğgenərallığə yüksələrək Şərqi Pakistan (Benqal) birlikləri komandanı oldu. 17 yanvar 1951-ci ildə, o zamana qədər Pakistan ordusunun başında olan General Sir Douqlas Graceyin təqaüdə çıxmasından sonra general rütbəsiylə Pakistan ordularının ilk Baş Qərargah komandanlığına təyin edildi. 200 il aradan sonra Hind qitəsində ilk dəfə müsəlman bir ordunun başına müsəlman bir komandan təyin edildi.

Baş Qərargah komandanı olarak Əyyub xan Pakistanı Amerika Birləşmiş Ştatlarının da olduğu bir çox hərbi ittifaqa daxil etdi. 1953-cü ilin yazında müdafiə naziri İskəndər Mirzə ilə birlikdə Türkiyə ilə müdafiə biznes görüşmələri başladı. 1954-cü ilin fevralında Türkiyə-Pakistan müdafiə iş birliği anlaşması imzalandı. Əyyub xan oktyabr 1953-cü ildə Amerika Birləşmiş Ştatlarına etdiyi səfərdə önəmli bir hərbi yardım əldə etdi. Pakistan ordusunun organizasyonuna büyük önəm verən Əyyub xan bir planlama dairəsi qurdu; əkipman, yəhsil və organizasyon problemlərini çözmək üçün bir sıra hərbi məktəblərinin açılmasını təmin etdi. Oktyabr 1954-cü ildə ölkənin yönətimini ələ keçirən Pakistan gənəl valisi Gulam Muhamməd tərəfindən ordu baş komandanlığına ək olarak Savunma Bakanlığına gətirildiysə də avqust 1955-ci ildə bu vəzifəsindən ayrıldı. Özərk bir vilayət statüsündə bulunan Pakistan gənəl valiliğinə gətirilən İskəndər Mirza, Gulam Muhammədin kapattığı məclisi açmak için səçimləri yenilədi. Yəni məclis bir anayasa hazırladı və 23 mart 1956-cı il Pakistanın bağımsız bir İslam Cümhuriyəti olduğunu elan ədərək Mirzayı cumhurbaşkanlığına gətirdi. Ölkə üç il ərzində yəni bir böhranın içinə girəndə Cümhurbaşkanı İskəndər Mirzə 7 Əkim 1958-ci il anayasayı yürürlüktən kaldırarak sıkıyönətim elan etdi və orduyu yönətimə əl koymaya çağırdı. 14 iyul 1958-ci ildə Bağdad Paktı görüşmələri çərçivəsində Türkiyəyə gəlib görüşmələrdə bulunan Əyyub Xan sıkıyönətim kumandanlığına təyin edildi. Yaptığı radyo konuşmasında siyasilərin ölkəni yıkımın əşiğinə gətirdiklərini söyləyərək cumhurbaşkanıyla birlikdə xalqa yaxın bir dəmokrasi kuracaklarını söylədi. Ancaq 27 oktyabrda İskəndər Mirza başkanlıktan çəkilərək yərinə Əyyub Xan keçdi.

Əyyub Xan mətbuatı nəzarət altına aldı, siyasi partiyaları dağıtdı və məsul siyasi liderləri məhkəməyə çıxararaq həbs etdirdi. Amma əsgəri bir rejim qurmağa çalışmadı. İlk illərdə çox məhşur bir lider oldu. İqtisadi və siyasi islahatları başlamaqdan əlavə Qərb güclərlə bağlanmış müxtəlif müqavilələri gücləndirdi. Hindistan ilə olan anlaşılmazlıqları sülh yolu ilə həll etməyə çalışdı. İçəridə isə iqtisadi sabitliyi təmin etmək üçün qiymətə nəzarət, qida istehsalını artırmaq üçün torpaq islahatı kimi cəhdləri etdi. 1959-cu ildə Əyyub Xanın rəhbərliyi ilə ölkənin, yəni baş şəhər olaraq İslamabadın qurulmasına qərar verildi. Oktyabr ayında Əyyub Xan marşal rütbəsinə yüksəldildi.

Marşal Əyyub Xanın on ilə qədər davam edən prezidentliyi dövründə ən önəmli hadisələr arasında “təməl dəmokrasi” və “böyük on beş il” həmlələrinin önəmli bir yeri vardır. 17 fevral 1960-cı il tarixində Pakistanın səçimlə başa gələn ilk cumhurbaşkanı olaraq xidmətə başladıqdan sonra etdiyi ilk iş bir anayasa komisyonu qurmaq oldu. İdari sistemdə reform qurmaq üçün “təməl dəmokrasi” adı anıtında mahalli idarələri gücləndirmək və siyasi katılımı arttırmak üzərə yəni bir sistəm gəliştirdi və bu sistəm 1 mart 1962-ci ildə yürürlüğə konan yəni anayasada yər aldı. “Büyük on bəş yıl” isə Özəl səktör və yabancı yatırımların təşvikiylə kalkınma planlarının uygulamaya konduğu dönəmə vərilən gənəl bir addı. Fakat zamanla Əyyub Xan rejiminə qarşı müxalifət də gücləndi. Pakistanın yaradıcısı sayılan Məhəmməd Ali Cinnahın kız kardəşi Fatimə Cinnah müxalifətin başını çəkiyordu. Ancaq 2 Ocak 1965-ci ildə yapılan başkanlık səçimlərində Əyyüb Xana qarşı başarılı olamadı və Əyyub Xan % 63 oranında oy alarak yenidən seçildi. Həmin il Hindistanın Kəşmiri işğal etmək istəməsi Hind-Pakistan sınır çatışmalarına səbəb oldu. Bunun üzərinə Amerika Birləşmiş Dövlətləri Pakistana etdiyi askəri yardımlarını kəsərək Hindistan yanlısı bir tutum sərgilədi. Baskılar karşısında Əyyub Xan Hindistanla bir antlaşma imzaladı. Beləliklə çatışmalardan zararlı çıkan təraə Pakistan oldu. Bu gəlişmələrdə pasif tavır almakla suçlanan Əyyub Xan imicini itirdi. Alternativ ittifaq arayışı içində Rusya və Çinlə dostluk ilişkiləri kurması da işə yaramadı. Ülkədə siyasi ortam kötüyə gidiyor, hükümət yolsuzluklarla suçlanıyor, karışıklıklar və ayaklanmalar artıyordu. Özəlliklə Doğu Pakistan (bugünkü Bəngladəş) ihmal ədilməktən dolayı Batı Pakistandan uzaklaşıyor və bağımsızlık istiyordu. Kasım 1968də Pəşavərdə kəndisinə yapılan suikast girişimindən sonra sivil və askəri dəstəği kaybəttiğini hissədən Əyyub Xan 25 mart 1969-ci ildə vəzifəsindən istifa etmişdi. 20 Nisan 1974tə Karaçidə öldü.

Əyyub Xan İngiliz əğitiminin ətkisi altında bulunmakla bərabər dininə və millətinə bağlı bir askər və lidər olarak yaşadı. Cumhurbaşkanlığının sonuna doğru hayatını, hatıralarını və düşüncələrini anlattığı otobiyografik bir əsər yayımladı. Ona görə dört halifə kəndi zamanlarının şartlarına görə bir idarə şəkli bənimsəmişti. İslamın kəsin hatlarla ortaya koyduğu bir idarə biçimi vəya anayasa yoktu. Bu şəkildə icma müəssəsəsini parlaməntər düzənə bənzətən Əyyub Xan İslamda babadan oğula gəçən yönətim bulunmadığını söylədi. Hindistan Hilafət Harəkətini də dəstəkləmədi və milli dəvlətlərdən yana çıkarak Türkiyəyi örnək göstərdi. Bu düşüncəsində, uləmanın Pakistanın bağımsızlığına karşı tavır almış olmasının payı büyüktür.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]