Ezop təmsilləri

“Ezop (solda), Fransis Barlov tərəfindən 1687-ci ildə nəşr olunmuş “Ezopun Həyatı ilə birlikdə Təmsilləri” əsərində təsvir edildiyi kimi

“Ezop Təmsilləri” və ya “Aesopika”, e.ə. 620–564-cü illər arasında Qədim Yunanıstanda yaşamış qul və hekayəçi Aesop (Ezop) tərəfindən yazıldığı qəbul edilən təmsillər toplusudur. Müxtəlif və tam aydın olmayan mənşəyə malik olan bu hekayələr onun adı ilə əlaqələndirilərək müxtəlif mənbələr vasitəsilə müasir dövrə qədər gəlib çatmış və fərqli şifahi üslublarda, eləcə də populyar və bədii mühitlərdə yenidən şərh olunmağa davam etmişdir.

Bu təmsillər əvvəlcə şifahi ənənənin bir hissəsi olmuş və Ezopun ölümündən təxminən üç əsr sonra toplanmağa başlanmışdır. O vaxta qədər müxtəlif başqa hekayələr, lətifələr və atalar sözləri də onun adına aid edilirdi. Həmin materialların bir qismi ondan daha qədim mənbələrdən gəlmiş və yunan mədəniyyət dairəsindən kənar bölgələrdən daxil olmuşdur. Bu daxiletmə prosesi müasir dövrə qədər davam etmişdir; bəzi təmsillər yalnız Orta əsrlərin sonlarında qeydə alınmış, digərləri isə Avropadan kənardan gəlmişdir. Bu proses davamlı xarakter daşıyır və hətta açıq şəkildə daha sonrakı dövrlərə aid olduğu bilinən, bəzən isə müəllifi məlum olan yeni hekayələr belə Ezop nağıllarına əlavə olunmaqdadır.

Latın və yunan dillərində olan əlyazmalar ötürülmənin mühüm vasitələrindən biri olmuşdur. Sonradan Avropa xalqlarının yerli dillərində poetik işləmələr də başqa bir yayılma yolu yaratmışdır. Çap texnologiyasının meydana çıxması ilə Ezop təmsillərinin topluları müxtəlif dillərdə nəşr olunan ən erkən kitablar arasında yer almışdır. Sonrakı dövrlərdə hazırlanmış kolleksiyalar, eləcə də onların tərcümə və uyğunlaşdırmaları vasitəsilə Ezopun təmsilçi kimi şöhrəti bütün dünyaya yayılmışdır.

Başlanğıcda bu təmsillər böyüklərə ünvanlanmış, dini, sosial və siyasi mövzuları əhatə etmişdir. Onlar həmçinin etik (əxlaqi) yolgöstəricilər kimi istifadə olunmuş, İntibah dövründən etibarən isə xüsusilə uşaqların təhsili üçün geniş şəkildə tətbiq edilmişdir. Bu təmsillərin əxlaqi (etik) tərəfi böyüklər dünyasında heykəltəraşlıq, rəssamlıq və digər təsviri sənət vasitələrində əks etdirilərək, həmçinin dram və musiqi formalarına uyğunlaşdırılaraq daha da gücləndirilmişdir. Bundan əlavə, zaman keçdikcə təmsillərin mənası yenidən şərh edilmiş və onların vurğusu dəyişdirilmişdir.

Həqiqəti göstərən bədii uydurmalar

1485-ci ildə İtaliyada çap olunmuş Aesopus Moralisatus nəşrinin ilk səhifəsi

Təmsil janrı

Tianlı Apolloni eramızdan əvvəl 1-ci əsrdə yaşamış Ezop barədə demişdir:

Necə ki, bəzi insanlar ən sadə yeməklərdən belə zövqlə qidalanırlar, Ezop da sadə hadisələrdən istifadə edərək böyük həqiqətləri öyrədirdi və bir hekayə danışdıqdan sonra ona müəyyən bir işi görmək və ya görməmək barədə nəsihət əlavə edirdi. Bundan başqa, o, əslində şairlərdən daha çox həqiqətə bağlı idi; çünki şairlər öz hekayələrini inandırıcı göstərmək üçün onları zorla dəyişdirirlər. O isə hamının doğru olmadığını bildiyi bir hekayəni danışmaqla, məhz real hadisələri nəql etdiyini iddia etməməsi sayəsində həqiqəti ifadə edirdi.

Daha əvvəl isə yunan tarixçisi Herodotun ötəri şəkildə “təmsil yazarı Ezopdan (Αἰσώπου τοῦ λογοποιοῦ; Aisṓpou toû logopoioû) bəhs etmiş və onun e.ə. V əsrdə Qədim Yunanıstanda yaşamış bir qul olduğunu qeyd etmişdir. Digər müəlliflərin əsərlərindəki istinadlar arasında Aristofan “The Wasps” komediyasında baş qəhrəman Filokleonu ziyafətlərdə aparılan söhbətlərdən Ezopun “cəfəngiyatlarını” öyrənmiş biri kimi təsvir etmişdir. Platon isə “Fedon” əsərində yazırdı ki, Sokrat həbsdə keçirdiyi vaxtı bildiyi bəzi Ezop təmsillərini nəzmə çəkməklə keçirirdi. Bununla belə, iki əsas səbəbə görə Ezopa aid edilən təmsillərdəki bir çox əxlaqi nəticələrin bir-biri ilə ziddiyyət təşkil etməsi və onun həyatı haqqında qədim mənbələrin fərqli məlumatlar verməsi səbəbindən müasir yanaşmaya görə, Ezop ona aid edilən bütün təmsillərin əsl müəllifi olmamışdır. Əgər hər hansı bir təmsilin başqa məlum ədəbi mənbəyi yox idisə, həmin təmsil adətən Ezopun adına aid edilirdi.

Klassik dövrdə bu təmsilləri digər nəqletmə növlərindən fərqləndirməyə çalışan müxtəlif nəzəriyyəçilər mövcud idi. Onların fikrincə, təmsillər qısa və sadə olmalı idi;bundan əlavə, onlar uydurma olsa da, həyat üçün faydalı və insan təbiətinə uyğun olmalıdırlar.Bu təmsillərdə danışan heyvanlara və bitkilərə rast gəlmək mümkün idi, baxmayaraq ki, bəzi nümunələrdə yalnız insanların bir-biri ilə qarşılıqlı münasibəti təsvir olunurdu. Adətən onlar mövzunu açıqlayan qısa girişlə başlayır, sonra hekayə təqdim edilir və çox vaxt sonda əxlaqi nəticə xüsusi vurğulanırdı. Kontekstin əvvəlcədən verilməsi hekayənin düzgün şərhi üçün zəruri sayılırdı; məsələn, "The Frogs Who Desired a King" və "The Frogs and the Sun" təmsillərinin siyasi mənasının anlaşılmasında olduğu kimi.

Bəzən təmsillərə sonradan verilən adlar atalar sözü xarakteri qazanmışdır; məsələn, "The Goose that Laid the Golden Eggs" və "The Town Mouse and the Country Mouse" kimi. Əslində bəzi təmsillər, məsələn "The Young Man and the Swallow", mövcud atalar sözlərini izah etmək üçün yaradılmış kimi görünür. Hətta bir nəzəriyyəçi təmsilləri “genişləndirilmiş atalar sözləri” kimi tərif etməyə qədər gedirdi. Bu baxımdan onların etiologiya funksiyası vardır: yəni müəyyən şeylərin mənşəyini izah edirlər, məsələn, başqa bir kontekstdə qarışqanın niyə xəsis və oğru bir canlı sayılması və ya tısbağanın qabığını necə əldə etməsi kimi. Digər bəzi təmsillər isə bu funksiyaya yaxın olsa da, açıq şəkildə zarafat xarakteri daşıyır; məsələn, "The Old Woman and the Doctor" hekayəsi kimi, acgöz həkimləri hədəf alan satirik məzmunlu nümunələr.

Mənşəyi

Artıq qeyd olunan təmsillər ilə eyni mövzunun alternativ versiyaları arasındakı ziddiyyətlər "The Woodcutter and the Trees" nümunəsində olduğu kimi — ən yaxşı şəkildə bu janra aid bütün nümunələrin Ezop adına aid edilməsi ilə izah olunur. Bəzi təmsillərin Qərbi Asiya mənşəli olduğu açıq şəkildə görünür, digərlərinin isə daha şərq bölgələrdə analoqları mövcuddur. Müasir elmi tədqiqatlar göstərir ki, Ezop üslubunda təmsillər və atalar sözləri hələ qədim Şumer və Akkad(şəhər) mədəniyyətlərində, e.ə. III minillikdə belə mövcud olmuşdur. Ezop təmsilləri ilə Hind ənənəsi "Jataka tales" və "Panchatantra" ilə təmsil olunan təxminən onlarla eyni süjeti bölüşür, baxmayaraq ki, detallar çox vaxt ciddi şəkildə fərqlənir. Yunanların bu təmsilləri hind hekayəçilərindən öyrənib-öyrənməməsi, yoxsa əksinə, hindlərin yunanlardan təsirlənməsi, ya da bu təsirlərin qarşılıqlı olub-olmaması barədə elm dünyasında hələ də mübahisə mövcuddur.

Ben Edvin Perri “Babrius and Phaedrus” əsərində ifrat mövqe tutaraq belə iddia edirdi:

Yunan ənənəsinin bütövlükdə götürüldüyü halda, mənim görə bildiyim qədər, nə birbaşa, nə də dolayı yolla hind mənşəli hesab edilə biləcək tək bir təmsil yoxdur; lakin Yunan və ya Yaxın Şərq ədəbiyyatında ilk dəfə ortaya çıxan bir çox təmsil və ya təmsil motivləri sonradan Pankantravə digər hind hekayə kitablarında, o cümlədən Cakatanın taleyində rast gəlinir.

Ezop və Budda təxminən eyni dövrlərdə yaşamış olsalar da, onların hekayələri ölümündən yalnız bir neçə əsr sonra yazılı şəkildə qeydə alınmışdır. Bu səbəbdən, ziddiyyətli və hələ də formalaşmaqda olan dəlillər nəzərə alındıqda, əksər obyektiv tədqiqatçılar artıq Ben Edvin Perri kimi bu məsələdə bu qədər qəti mövqe tutmağa hazır deyillər.

Tərcümə və yayılma

Yunan versiyaları

Yunan əlyazmasında Babrius təmsilləri

Ezop təmsillərinin qədim Yunanıstana nə vaxt və necə gəlib yayıldığı hələ də qeyri-müəyyəndir. Onlardan bəziləri Babrius və Fadrus dövründən yəni Ezopdan bir neçə əsr sonra — daha erkən tarixlərə, digərləri isə daha gec dövrlərə aiddir.

Ən erkən qeyd olunan toplu isə e.ə. IV əsrdə yaşamış afinalı natiq və dövlət xadimi Falerli Demetri tərəfindən hazırlanmışdır. O, Aristotelin davamçısı olaraq, əvvəlki yunan müəlliflərinin ayrı-ayrı “exempla” kimi istifadə etdiyi təmsilləri toplayaraq onları natiqlərin istifadəsi üçün on kitabdan ibarət bir toplu halına gətirmişdi. Sadəcə olaraq, o, əvvəlki ənənədə səpələnmiş bütün təmsilləri kataloqlaşdırmış və onları nəsr şəklində sistemləşdirmişdi. Bu toplu ən azı başqalarının Ezopa aid etdiyi materialların mövcudluğunu göstərirdi; lakin bu materiallara yalnız heyvan təmsilləri deyil, həm də uydurma hekayələr, etioloji və satirik miflər, hətta atalar sözləri və zarafatlar da daxil edilmiş ola bilərdi. Beləliklə, bu ənənə daha çox “Ezop” adının müxtəlif hekayələri özünə cəzb etmə gücünü göstərir, nəinki onun həqiqi müəllifliyini sübut edir. Hər halda, Falerli Demetrinin əsəri sonrakı on iki əsr boyunca tez-tez xatırlansa da və “rəsmi Ezop” kimi qəbul olunsa da, onun heç bir nüsxəsi günümüzə gəlib çatmamışdır. Müasir təmsil topluları isə Babriusun daha sonrakı Yunan versiyalarına əsaslanır. Hazırda təxminən 160 təmsildən ibarət, xoliambik şeirlə yazılmış yarımçıq bir əlyazma mövcuddur və alimlərin fikrincə, o, eramızın I əsrində yaşamışdır. Bundan əlavə, IX əsr müəllifi Ignatius the Deacon tərəfindən xoliambik tetrametrlərlə yazılmış 55 təmsil də qeyd olunmağa dəyər; bu əsər Şərq mənşəli bəzi hekayələrin erkən dövrdə Ezopa aid edildiyini göstərir.

Ezop ənənəsinə Şərq mənşəli hekayələrin daxil olması barədə əlavə məlumat yəhudi mənbələrində, xüsusilə Talmud və Midraş ədəbiyyatında rast gəlinməsi ilə də aydınlaşır. Bu mənbələrdə yer alan təmsil və hekayələrin müqayisəli siyahısı Yəhudi Ensiklopediyası saytında da təqdim olunmuşdur.Bu müqayisəyə görə, on iki təmsil həm yunan, həm də hind mənbələrində ortaq şəkildə rast gəlinən nümunələrə bənzəyir, altı təmsil yalnız hind mənbələri ilə paralellik göstərir, digər altı təmsil isə yalnız yunan ənənəsində mövcuddur. Yunan, Hind və Talmud mənbələrində oxşar təmsillər olduqda isə, Talmud variantı daha çox hind versiyasına yaxın olur. Məsələn, “Qurd və Durna” təmsili Hindistanda şir və başqa bir quş haqqında danışılır. "Joshua ben Hananiah" bu təmsili yəhudilərə Roma əleyhinə üsyan etməmələri üçün nəql edərkən, onun hind mənşəli hansısa formadan xəbərdar olduğunu göstərmiş olur.

Latın versiyaları

İtaliyanın Perugia şəhərində yerləşən 13-cü əsrə aid Fontana Magiro fəvvarəsinin bir hissəsi, “Qurd və Durna” və “Qurd və Quzu” təmsilləri ilə.

Ezopun əsərlərinin Latın iambik trimetrlərinə ilk geniş tərcüməsi eramızın I əsrində Oktavian Avqustun azad edilmiş qullarından biri olan Fedr tərəfindən həyata keçirilmişdir. Lakin bundan iki əsr əvvəl şair Ennius artıq ən azı bir təmsili Latın dilinə çevirmişdi və digərlərinə Horatsinin əsərlərində istinadlar edilir. Antioxiyalı Aftoni 315-ci ildə bu təmsillərdən təxminən qırxını texniki bir traktat şəklində işləyərək Latın nəsrinə çevirmişdir. Bu əsər təmsillərin ritorik praktikada həm o dövrdə, həm də sonrakı dövrlərdə necə istifadə olunduğunu göstərməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Fəlsəfə və ritorika müəllimləri tez-tez Ezop təmsillərini tələbələr üçün məşq materialı kimi verirdilər. Onları yalnız hekayənin ibrətini müzakirə etməyə deyil, həm də öz üslublarını və qrammatik qaydaları inkişaf etdirmək üçün həmin təmsilləri yenidən yazmağa təşviq edirdilər. Bir qədər sonra şair Desim Maqn Avsoni bu təmsillərdən bəzilərini poeziya şəklində təqdim etmiş, yazıçı Julianus Titianus isə onları nəsrə çevirmişdir. V əsrin əvvəllərində isə Avianus bu təmsillərdən 42-ni Latın elegiya (şeir növü) ilə işləyib təqdim etmişdir.

Fedrın nəsr variantlarının ən böyük, ən qədim və ən təsirli olanı adını başqa heç bir mənbədə rast gəlinməyən təmsilçi Romulusdan götürür. Bu məcmuə 83 təmsildən ibarətdir, X əsrə aiddir və görünür ki, “Ezop” adı ilə tanınan və Rufus adlı bir şəxsə ünvanlanan daha qədim nəsr versiyasına əsaslanır. Həmin ilkin versiyanın Karolinqlər dövründə və ya ondan da əvvəl yazılmış ola biləcəyi ehtimal edilir. Bu toplu sonrakı dövrlərdə, Orta əsrlərin ikinci yarısında Latın dilində yazılmış demək olar ki, bütün təmsil kolleksiyalarının əsas mənbələrindən birinə çevrilmişdir. Romulusun ilk üç kitabının elegik şeir formasında hazırlanmış bir versiyası (ehtimal ki, XII əsrdə tərtib olunmuşdur) orta əsr Avropasında ən təsirli mətnlərdən biri sayılır. Müxtəlif adlarla “şeir Romulusu”, “elegik Romulus” və s. tanınan bu əsər, Qualterus Anqlikusa aid edilir və Latın dilində geniş istifadə olunan tədris mətnlərindən biri kimi uzun müddət, hətta İntibah dövrünə qədər populyar olaraq qalmışdır. Romulusun Latın elegik şeirlə yazılmış başqa bir versiyası isə 1157-ci ildə St Albansda doğulan Aleksander Nekam tərəfindən hazırlanmışdır.

Orta əsrlərdə Avropada elegik Romulusun interpretativ “tərcümələri” çox geniş yayılmışdı. Ən erkən nümunələrdən biri XI əsrdə Şabanlı Ademar tərəfindən hazırlanmış versiyadır; bu versiya bəzi yeni materialları da özündə ehtiva edir. Bundan sonra təxminən 1200-cü illərdə Sistersiyan təbliğatçısı Odo of Şeriton tərəfindən məsəllərdən ibarət nəsr toplu hazırlanmışdır. Bu əsərdə təmsillərə (onların bir çoxu Ezop mənşəli deyil) güclü orta əsr və kilsə xarakteri verilmişdir. Bu interpretativ meyl və Ezopa aid olmayan materialların artması, sonrakı əsrlərdə Avropanın müxtəlif yerli dillərində (vernakulyar dillərdə) yeni versiyalar ortaya çıxdıqca daha da güclənmişdir.

“Aesopus constructus və s., 1495-ci il nəşri, Neveletinin anonim müəllifinə aid Fabulae kitablarının I–IV kitablarının metrik (şeir) versiyası ilə.”

Renessans dövründə ədəbi latın dilinin yenidən canlanması ilə müəlliflər müxtəlif mənbələrdən gələn, ənənəvi olaraq Ezopa aid edilən təmsillərlə yanaşı digər mənbələrdən olan təmsillərin də birlikdə yer aldığı toplular tərtib etməyə başladılar. Ən erkən nümunələrdən biri Lorenzo Bevilaqua (Laurentius Abstemius adı ilə də tanınır) tərəfindən hazırlanmışdır; o, 197 təmsil yazmışdırOnların ilk yüzü 1495-ci ildə Hecatomythium adı ilə nəşr edilmişdir. Buraya Ezopa aid materiallar çox az daxil edilmişdi. Ən çoxu bəzi ənənəvi təmsillər uyğunlaşdırılıb yenidən şərh olunmuşdur: “Şir və siçan” davam etdirilərək yeni bir sonluqla verilmişdir (52-ci təmsil); “Palıd və qamış” “Qovaq və söyüd” kimi dəyişdirilmişdir (53-cü təmsil); “Qarışqa və çəyirtkə” isə “Ağcaqanad və arı” kimi uyğunlaşdırılmışdır (94-cü təmsil), burada fərq ondadır ki, ağcaqanad arının balalarına musiqi öyrətməyi təklif edir. Bundan başqa, “Şuralı siçanlar” (195-ci təmsil) kimi orta əsr hekayələri və “Sular sakit axar dərin olar” (5-ci təmsil) və “Qadın, eşşək və qoz ağacı” (65-ci təmsil) kimi xalq atalar sözlərini əsas götürən hekayələr də yer alır. Sonuncu, Ezopun “Qoz ağacı” təmsilinə istinad edir. Təmsillərin böyük hissəsi daha sonra 1692-ci ilin ikinci yarısında Rocer Lestranq tərəfindən “Ezop və digər məşhur mifoloqların təmsilləri” adlı əsərində tərcümə edilmişdirBunların bəziləri H. Klarkın latın dili üzrə oxu kitabında "Select Fables of Aesop: with an English Translation" (1787) adlı əsərdəki 102 təmsil arasında da yer almışdır; həmin kitabın həm ingilis, həm də Amerika nəşrləri olmuşdur.

Daha sonralar şeir formasında üç məşhur təmsil toplusu meydana çıxdı; bunlar arasında ən təsirlisi Qabriel Faernonun "Centum Fabulae" (1564) əsəri idi. Oradakı yüz təmsilin əksəriyyəti Ezopa aiddir, lakin “Boğulan qadın və onun əri” (41) və “Dəyirmançı, onun oğlu və eşşək” (100) kimi yumoristik hekayələr də mövcuddur. Faernonun əsəri İtaliyada nəşr olunduğu həmin ildə Almaniyada "Hieronymus Osius da Fabulae Aesopi carmine elegiaco redditae" adlı 294 təmsildən ibarət bir toplu çap etdirmişdir.Bu əsərdə də başqa mənbələrdən götürülmüş bəzi təmsillər yer almışdı, məsələn “Axurdakı it” (67). Daha sonra 1604-cü ildə avstriyalı Pantaleon Veis, Pantaleon Kandidus adı ilə tanınan müəllif, Centum et Quinquaginta Fabulae adlı əsərini nəşr etdirmişdir.Oradakı 152 şeir mövzuya görə qruplaşdırılmışdı və bəzən eyni təmsilə birdən çox şeir həsr olunurdu; lakin onlar həmin təmsilin alternativ versiyalarını təqdim edirdi, məsələn “Şahin və bülbül” (133–135) kimi. Bu topluda həmçinin “Şir, ayı və tülkü” (60) təmsilinin yunan dilindən başqa bir dildə ilk dəfə qeydə alınmış ən erkən nümunəsi də yer alır.

Latın dilində şeir formasında hazırlanmış daha bir geniş təmsil toplusu isə Anthony Alsopun Fabularum Aesopicarum Delectus (Oksford, 1698) əsəridir.Oradakı 237 təmsilin böyük hissəsi yunan dilindəki mətnlə ön söz kimi verilir, həmçinin bir neçə təmsil ivrit və ərəb dillərində də təqdim olunur; yalnız latın mənbələrində rast gəlinən son təmsillər isə başqa versiyalar olmadan verilir. Ümumilikdə şeirlər əsasən təmsilin qısa və yığcam şəkildə nəqlinə həsr olunmuşdur və əksər hallarda onlardan əxlaqi nəticə çıxarılmır.

Ezop başqa dillərdə

Avropa

Bir çox əsrlər boyunca Ezop təmsillərinin Avropada əsas yayılma yolu latın dili və ya müxtəlif yerli dillərdə şifahi ənənə olmuşdur; burada onlar digər mənbələrdən gələn xalq nağılları ilə qarışmışdır. Bu qarışıqlıq xüsusilə orta əsrlərə aid erkən yerli dil təmsil toplularında aydın şəkildə görünür.

• Ysopet, bəzi təmsillərin Köhnə Fransız dilində səkkizhecalı qoşma (oktasilabik beyt) formasında uyğunlaşdırılmasıdır və XII əsrdə Mariya de Frans tərəfindən yazılmışdır.Onun hər təmsili bağlayan əxlaqi nəticələri dövrünün feodal vəziyyətini əks etdirir.
• XIII əsrdə yəhudi müəllifi Bereçiah ha-Nakdan Mishley Şualim adlı, ivrit dilində qafiyəli nəsrlə yazılmış 103 “Tülkü təmsilləri” toplusunu yaratmışdır. Bu topluya Ezop adı ilə tanınan bir çox heyvan hekayələri ilə yanaşı, Mariya de Frans və digər müəlliflərdən qaynaqlanan bir sıra təmsillər də daxil idi. Bereçiahın əsəri bu hekayələrə İncil sitatları və işarələri əlavə edərək onları yəhudi etik dəyərlərini öyrətmək məqsədilə uyğunlaşdırırdı. Əsərin ilk çap nəşri 1557-ci ildə Mantua şəhərində həyata keçirilmişdir.
• Ezop, 125 Romulus təmsilinin Orta Aşağı Alman dilində şeir formasında uyğunlaşdırılmasıdır və təxminən 1370-ci illərdə Gerhard von Minden tərəfindən yazılmışdır.
• Chwedlau Odo (“Odonun nağılları”) XIV əsrə aid Uels dilində bir versiyadır və Odo of Cheritonun Parabolae əsərindəki heyvan təmsillərinə əsaslanır; həmin təmsillərin hamısı Ezop mənşəli deyildir. Onların bir çoxu yoxsul və məzlumlara rəğbət göstərir və çox vaxt yüksək rütbəli kilsə nümayəndələrinə qarşı kəskin tənqidlər ehtiva edir.
• Estaş Deşan XIV əsrin sonlarına doğru Orta Fransız dilində yazdığı əxlaqi balladaları arasında Ezop təmsillərindən bir neçəsini də daxil etmişdirOnlardan birində “Ezop öz kitabında deyir və nəql edir” (“Ysoppe dit en son livre et raconte”) ifadəsinə istinad edilir. Əksər hallarda təmsilin özü əvvəlcə nəql olunur, daha sonra isə onun əxlaqi nəticəsi dövrün davranışları ilə əlaqələndirilir; lakin iki halda yalnız mətndə birbaşa verilməyən təmsillərə kontekstual istinad edilməklə şərh edilir.
• İsopes Fabules XV əsrin əvvəllərində rahib Con Lidqeyt tərəfindən Orta İngilis dilində “rhyme royal” (yeddi misralı bənd) formasında yazılmışdır.Buraya yeddi təmsil daxil edilmişdir və onlardan çıxarılan əxlaqi dərslərə xüsusi və güclü vurğu edilir.
• The Morall Fabillis of Esope the Phrygian təxminən 1480-ci illərdə Robert Henrison tərəfindən Orta Şotland (Middle Scots) dilində, yambik pentametr (beşlik ölçü) ilə yazılmışdır.Qəbul edilmiş mətnə görə bu əsər 13 təmsil versiyasından ibarətdir; onların yeddisi latın “Romulus” əlyazmalarından götürülərək genişləndirilmiş “Ezop” hekayələri əsasında qurulmuşdur.

“Əkinçi və onun oğulları” təmsili Kaxtonun 1484-cü il nəşrində də yer almışdır.

Ezopa aid edilən təmsil toplusunun böyük hissəsinin Avropa dillərinə tərcüməsi üçün əsas təkan Almaniyada erkən çap nəşrindən gəlmişdir. Orta əsrlər boyunca müxtəlif dillərdə çoxsaylı kiçik seçmələr mövcud olsa da, ilk dəfə hərtərəfli bir nəşr cəhdi Heinrich Steinhöwel tərəfindən onun Esopus əsərində (təxminən 1476) həyata keçirilmişdir. Bu əsərə həm latın versiyaları, həm də alman dilinə tərcümələr daxil idi və eyni zamanda Runiccio da Kastiqlion (və ya d’Arezzo) tərəfindən yunan dilindən tərcümə edilmiş Ezop həyatı da yer alırdı. Burada Romulus, Avianus və digər mənbələrdən toplanmış təxminən 156 təmsil təqdim olunmuş, onlara şərhli giriş və əxlaqi nəticələr əlavə edilmişdir. Bundan başqa, əsərdə 205 ağacoyma (taxta qravür) illüstrasiya da yer almışdır.Təxminən 156 təmsil burada Romulus, Avianus və digər mənbələrdən toplanaraq təqdim olunur; onlara şərhli ön söz və əxlaqi nəticə hissəsi əlavə edilmişdir, həmçinin 205 ağacoyma (taxta qravür) illüstrasiya da daxil edilmişdir.Stenvelin kitabına əsaslanan tərcümələr və versiyalar qısa müddət sonra İtalyanca (1479), Fransızca (1480), İngiliscə (Kaxton nəşri, 1484) və təxminən 1488-ci ildə Çex dilində ortaya çıxmışdır. Bunlar XVI əsrin başlanğıcına qədər dəfələrlə yenidən çap edilmişdir. 1489-cu ildə çıxan İspan versiyası La vida del Ysopet con sus fabulas hystoriadas da eyni dərəcədə uğurlu olmuş və həm Köhnə, həm də Yeni Dünyada üç əsr boyunca tez-tez təkrar nəşr edilmişdir.

Bəzi təmsillər sonralar müəlliflər tərəfindən ayrıca toplular şəklində yaradıcı şəkildə işlənmiş və nəticədə Ezopdan çox həmin müəlliflərin adı ilə tanınmağa başlamışdır. Bunlardan ən məşhuru XVII əsrin sonlarında fransız dilində nəşr olunan La Fontanın Nağılları əsəridir. O, Ezop təmsillərinin yığcamlığı və sadəliyindən ilhamlanmışdır. İlk altı kitabdakı təmsillər əsasən ənənəvi Ezop materialına güclü şəkildə bağlı idi; sonrakı altı kitabdakı təmsillər isə mənşə baxımından daha geniş yayılmış və müxtəlif idi.19-cu əsrin əvvəllərində bəzi təmsillər rus dilinə uyğunlaşdırıldı və tez-tez yenidən şərh edildi. Bu işdə ən məşhur fabulistlərdən biri İvan Krılov idi.Əksər hallarda, lakin hamısında deyil, bu təmsillər Jean de La Fontaine-in versiyalarından asılı idi.

Asiya və Amerika

Çox erkən dövrdə Asiya dillərinə edilən tərcümələr əsasən birbaşa yunan mənbələrindən qaynaqlanırdı. Buna “Syntipas Fables” adlı toplusu da daxildir. Bu əsər 9–11-ci əsrlərə aid Süryani dilində Ezop tipli təmsillərin bir məcmuəsi idi. Toplunun içərisində yalnız yunan mənşəli süjetlər deyil, ehtimal ki, Qərbi Asiya mənşəli bəzi əlavə hekayələr də yer alırdı. Bu da göstərir ki, erkən tərcümə və adaptasiya prosesləri təkcə bir mədəni mənbəyə bağlı olmayıb, müxtəlif bölgələrin folklor elementlərini birləşdirən qarışıq bir ənənə formalaşdırıb. Mərkəzi Asiyada 10-cu əsrə aid Uyğur dilində təmsil toplusu mövcud idi.

Orta əsrlərdən sonra əsasən Latın mənbələrindən gələn təmsillər Avropalılar tərəfindən kolonial və ya missioner fəaliyyətlərinin bir hissəsi kimi müxtəlif regionlara yayılırdı. Bu prosesin bir nümunəsi kimi, 16-cı əsrin sonlarında 47 təmsil Nahuatl dilinə tərcümə olunaraq In zazanilli in Esopo adı ilə təqdim edilmişdir. Bu əsər yerli bir tərcüməçi tərəfindən hazırlanmışdı və hekayələr sadəcə dil çevirməsi deyil, həm də Meksika mühitinə uyğunlaşdırılmış adaptasiyalar idi. Mətndə Aztek dünyagörüşünə aid anlayışlar və ritual elementlər daxil edilmiş, nəticədə təmsillər Latın orijinalına nisbətən daha incə və ritorik baxımdan daha mürəkkəb bir forma almışdır.

Herakles və arabaçı haqqında olan “Hercules and the Wagoner” təmsilinin mənəvi dərsi bir Yapon ağacoyma qravürasında təsvir edilir.

16-cı əsrin sonlarında Yaponiyaya gələn Portuqal missionerləri təmsilləri Latın dilindən yapon dilinə tərcümə edərək ölkəyə tanıtdılar və mətnləri latın hərfləri ilə də çap etdilər. Bu erkən nəşrlərdən biri Esopo no Fabulas idi. Qısa müddət sonra daha geniş bir tərcümə ortaya çıxdı: üç cildlik kanazōshi formatında yazılmış Isopo Monogatari (伊曾保物語). Bu əsər təkcə tərcümə deyil, həm də yapon ədəbi ənənəsinə uyğunlaşdırılmış bir adaptasiya idi və təmsillər yerli oxucu üçün daha anlaşıqlı və mədəni baxımdan uyğun bir formaya salınmışdı.Bu, Qərb mənşəli əsərlər arasında yaponlardan Qərb mədəniyyətinin qovulmasından sonra sağ qalan yeganə əsər idi, çünki həmin dövrdə Ezop obrazı artıq yerli mədəniyyətə uyğunlaşdırılmış və sanki o, yapon kimi təqdim edilmişdi.19-cu əsrdə ayrı-ayrı təmsillərin rəngli ağacoyma nəşrləri Kavanabe Kyōsan tərəfindən hazırlanmışdır.

Ezop təmsillərinin Çin dillərinə ilk tərcümələri 17-ci əsrin əvvəllərində edilmişdir. İlk əhəmiyyətli toplu 1625-ci ildə 38 təmsilin şifahi şəkildə bir yezuit missioneri Nikolas Triqault tərəfindən çatdırılması və Çinli alim Zang Geng tərəfindən yazıya alınması ilə formalaşmışdır. Bundan iki əsr sonra isə 1840-cı ildə Robert Thom tərəfindən “Yishi Yuyan” adlı əsər nəşr olunmuşdur. Bu nəşrdə həm sərbəst, həm də hərfi tərcümələr birlikdə təqdim edilmişdirvə görünür ki, bu versiya Roger Lestranqın hazırladığı variantına əsaslanırdı.Bu əsər əvvəlcə çox populyar idi, lakin sonradan kimlərsə təmsillərin anti-avtoritar (hakimiyyətə qarşı çıxan) məzmun daşıdığını anlayanda kitab bir müddət qadağan edildi.Bir az sonra isə, Şanxaydakı xarici konsessiyada A. B. Cabaniss tərəfindən Şanxay dialektində transliterasiya olunmuş bir tərcümə nəşr edildi: Yisuopu yu yan (伊娑菩喻言, 1856). 20-ci əsrdə isə Çjoy Zoren və başqaları tərəfindən yeni tərcümələr də həyata keçirilmişdir.

Nepal dilində Ezop təmsillərinin uyğunlaşdırılmış versiyası.

Cənubi Asiya dillərinə tərcümələr 19-cu əsrin çox erkən dövründə başlamışdır. "The Oriental Fabulist" əsərində Benqal, Hindi və Urdu dillərində latın (roman) əlifbası ilə yazılmış versiyalar yer alırdı. Bundan sonra Marati (1806) və Benqal dili (1816) dillərində uyğunlaşdırmalar meydana çıxmış, daha sonra isə tam təmsil toplusu şəklindəHind dili (1837), Kannada dili (1840), Urdu dili (1850), Tamil dili (1853) və Sindhi dilində (1854) nəşrlər hazırlanmışdır.

Myanma öz etik xalq ənənəsi əsasən Buddist Cakatanın taleyi üzərində qurulmuşdu. Buna baxmayaraq, Ezop təmsillərinin Pali və Birman dilində birgə tərcüməsi 1880-ci ildə Ranqunda Amerika Missioner Mətbəəsi tərəfindən nəşr edilmişdir.Müstəmləkə Hindistanı xaricində isə, Nepalın Nevar dilinə edilən tərcümə Caqat Sundar Malla tərəfindən hazırlanmış və 1915-ci ildə nəşr olunmuşdur. Daha qərbdə isə Əfqanıstanlı alim Hafiz Sahar tərəfindən Ezop təmsillərinin təxminən 250-si fars dilinə tərcümə edilmiş və 1972-ci ildə “Luqman Hakim” adı ilə nəşr olunmuşdur.

Afrika

Cənubi Afrika yazıçısı Sibusiso Nyembezi 1960-cı illərdə məktəb şagirdləri üçün hazırladığı bir sıra kitablar çərçivəsində Ezop təmsillərindən bəzilərini zulu dilinə tərcümə etmişdir.Lakin zulu mədəni irsini qorumaq məqsədi ilə o, bəzi təmsillərdə heyvanları həmin bölgədə daha çox tanınan heyvanlarla əvəz etmişdir.

Regional dillərdə versiyalar

İfadə azlığı

XVIII–XIX əsrlərdə Avropanın bütün dillərində nəzmlə yazılmış çoxlu sayda təmsillər meydana gəldi. Roman dillər bölgəsində regional dillər və dialektlər xüsusilə La Fontenin qədim mənbələr əsasında yenidən işlədiyi təmsillərin uyğunlaşdırılmış variantlarından istifadə edirdi. Fransada bu sahədə ilk nəşrlərdən biri anonim müəllif tərəfindən hazırlanmış "Fables Causides en Bers Gascouns" (Qaskon dilində seçilmiş mənzum təmsillər, Bayonn, 1776) əsəri idi və bu kitabda 106 təmsil yer alırdı.Bu sahədə Oksitan dilinin Limuzin dialektində yazılmış Jan Baptist Fosand tərəfindən hazırlanmış "Quelques fables choisies de La Fontaine en patois limousin" (Limuzin ləhcəsində La Fontendən seçilmiş bəzi təmsillər) əsəri idi. Əsərin ilk nəşrində 39 təmsil yer almışdı və XIX əsrin əvvəllərində Monpelye bölgəsinin dialektində çap olunan əsərlərdən biri də Avqust Tandonun “Ləhcə ilə yazılmış mənzum təmsillər və hekayələr” adlı toplusu olmuşdur.Bu əsərlərin sonuncuları olduqca sərbəst şəkildə yenidən işlənmiş təmsillər idi və müəllif bəzən birbaşa olaraq ilkin mənbə sayılan “Maistre Ézôpa” (Ezopa) müraciət edirdi. Sonrakı dövrün bir şərhçisi qeyd edirdi ki, müəllif bəzi hallarda mövzunu genişləndirib zənginləşdirir, digər hallarda isə məzmunu Ezopa xas qısa və yığcam ifadə tərzinə uyğun şəkildə cəmləşdirirdi.

Fransa sərhədlərinə bitişik və ya həmin sərhədlər daxilində danışılan dillərə də çoxsaylı tərcümələr edilmişdir. 1805-ci ildə yazıçı Bizenta Moqel Elqezabal tərəfindən Pireney dağlarının İspaniya tərəfində danışılan bask dilinə tərcümə olunmuş Ipui onak əsəri Ezopun 50 təmsilinin ilk baskca tərcüməsi olmuşdur. XIX əsrin ortalarında Fransa tərəfində daha iki tərcümə nəşr edilmişdir: Jan-Batist Arçunun "Choix de Fables de La Fontaine, traduites en vers basques"(1848) əsərində 50 təmsil, həmçinin Martin Qoyhetçen(1791-1859) tərəfindən hazırlanmış "Fableac edo aleguiac Lafontenetaric berechiz hartuac" (Bayonn, 1852) kitabında isə 150 təmsil yer almışdır.Breton dilində təmsil variantları 1836-cı ildə Pier Desir de Qosbriand və 1836–1838-ci illərdə İvs Lous Mariya Kombea tərəfindən qələmə alınmışdır. Provans dialektində təmsillərin meydana çıxması isə 1859-cu ildə Anton Biqotun "Li Boutoun de guèto, poésies patoises" (“Ləhcə şeirləri”) əsərinin nəşri ilə başlanmışdır. Bunun ardınca 1881–1891-ci illər arasında Nim dialektində bir sıra digər təmsil topluları da çap olunmuşdur. La Fontenin təmsillərinin Alsatian dialektindəki variantları isə bölgənin Fransa-Prussiya müharibəsinin nəticəsində Fransadan ayrılmasından sonra, 1879-cu ildə nəşr edilməyə başlamışdır. Növbəti əsrin sonlarında Denis Josep Sibler (1920–2002) tərəfindən uyğunlaşdırılmış təmsillər toplusu nəşr edilmişdir. İlk dəfə 1983-cü ildə qeydə alınan bu toplu 1995-ci ildən etibarən bir neçə dəfə yenidən çap olunmuşdur.Korsika dilindən istifadə isə daha sonrakı dövrdə başlamışdır. Natale Roçikkiole La Fonten təmsillərinin çox sərbəst şəkildə işlənmiş uyğunlaşdırmaları ilə tanınırdı və o, bu əsərlərin səs yazılarını da hazırlamışhəmçinin 1970-ci illərdə onun "Favule di Natale" adlı əsərini nəşr etdirmişdir.

XIX əsrdə Vallon dilində Belçika dialekt ədəbiyyatının dirçəlişi dövründə bir neçə müəllif təmsillərin versiyalarını Lyej şəhərinə xas canlı və kəskin danışıq üslubuna (və mövzu seçiminə) uyğunlaşdırmışdır.Bunlara 1842-ci ildə Çarlz Duvivier, 1845-ci ildə Cozef Lamaye, həmçinin Jean-Joseph Dehin və François Bailleux cütlüyü daxil idi; onlar birlikdə La Fontenin I–VI kitablarını əhatə etmiş və "Fåves da Lafontaine mettowes è ligeois" (1850–1856) adlı əsəri yaratmışdılar. Digər regional dialektlərə uyğunlaşdırmalar isə Çarlz Letelye (Mons, 1842) və Çarlz Verotte (Namur, 1844) tərəfindən həyata keçirilmişdir. Daha sonrakı dövrdə isə Léon Bernus 1872-ci ildə Şarlerua dialektində La Fonten təmsillərinin təxminən yüz imitasiya nümunəsini nəşr etdirmişdir1880-ci illərdə Borinaj dialektində Bosquètia təxəllüsü ilə yazan Cozef Dufran bu ənənəni davam etdirmişdir. XX əsrdə isə Cozef Huzio 1946-cı ildə Kondroz dialektində Ezop və La Fonten təmsillərindən seçilmiş 50 nümunəni nəşr etdirmişdiryalnız davam edən uyğunlaşdırma prosesinin ən məhsuldar nümayəndələrini qeyd etməklə.

Bu bölgələrdə sonrakı fəaliyyətin əsas motivi artan mərkəzləşməyə və paytaxt dilinin indiyə qədər əsasən birdilli olan ərazilərə nüfuz etməsinə qarşı regional özünəməxsusluğu qorumaq və təsdiq etmək idi. Ədəbi təzahürləri nəzərdən keçirən tədqiqatçılar qeyd etmişlər ki, ayrı-ayrı hekayələrin başlanğıc nöqtəsi deyil, onların proses zamanı nəyə çevrildiyi daha önəmlidir. Hətta daha az peşəkar dialekt uyğunlaşdırmalarında belə, La Fontenin cilalanmış təmsil versiyaları çox vaxt onun əsərlərinə ilkin olaraq mənbə olmuş folklor köklərinə yenidən qaytarılırdı. Lakin bir çox istedadlı regional müəlliflər öz işlərində nə etdiklərini yaxşı anlayırdılar. Hekayənin nəqlini yerli dil xüsusiyyətlərinə uyğunlaşdırmaqla, bu cür təmsillərdən yaranmış xalq atalar sözlərinə müraciət etməklə və süjeti yerli şəraitə və vəziyyətə uyğunlaşdırmaqla, təmsillər sadə ekvivalentlikdən kənara çıxaraq tamamilə müstəqil əsərlərə çevrilirdi. Beləliklə, Emil Rüben Émile Ruben Jan Foukaudun təmsil toplusundakı dil dəyişiklikləri haqqında belə demişdir: “o, sadəcə tərcümə etməklə kifayətlənməmiş, yeni bir əsər yaratmışdır.”Eyni şəkildə, tənqidçi Mauris Piron Fransua Bailleuxun valon dilindəki uyğunlaşdırmalarını “orijinal təqlidin şah əsərləri” adlandırmışdırvə bu yanaşma, Natale Roçikkiolinin sərbəst korsika versiyalarında da “uyğunlaşdırmadan daha çox yaradıcılıq” olduğu fikrində öz əksini tapır.

XX əsrdə ingilis dilinin regional dialektlərinə də tərcümələr olmuşdur. Bunlara Addison Hibbardın "Aesop in Negro Dialect" (“Ezopun afroamerikan dialektində”) adlı əsərində verilmiş bir neçə nümunə də daxildir (American Speech, 1926) və Şotlandiyada Robert Stephen tərəfindən Aberdinşir dialektinə uyğunlaşdırılmış 26 təmsil də bu ənənəyə daxildir; bu nümunələr onun 1987-ci ildə Peterheadda nəşr olunmuş Fables of Aesop in Scots Verse əsərində toplanmışdır.. Qlazqo Universiteti 1999-cu ildə R.V.Smit tərəfindən hazırlanmış Robert Henrişonun "The Morall Fabillis of Esope the Phrygian" əsərinin modernləşdirilmiş dialekt tərcüməsinin hazırlanmasında da iştirak etmişdir.). İllinoys Universiteti 2004-cü ildə nəşr olunan "Creole Echoes: The Francophone Poetry of Nineteenth-Century Louisiana" əsərində Norman Şapiro tərəfindən hazırlanmış dialekt tərcümələrini də daxil etmişdir.

Kreol dili

1885-ci il Fransız nəşri olan François-Açille Marbotun "Les Bambous" əsərinin üz qabığı.

Fransız əsaslı kreol dillərində bu cür uyğunlaşdırmalar XIX əsrin ortalarından etibarən geniş şəkildə inkişaf etmişdir — ilkin mərhələdə bu, kolonialist layihənin bir hissəsi kimi, sonralar isə dialektə olan sevgi və onunla fəxr ifadəsi kimi ortaya çıxmışdır. Martinika kreol dialektində La Fontenin təmsillərinin bir versiyası François-Açille Marbot tərəfindən "Les Bambous, Fables de la Fontaine travesties en patois créole" (“Bambular, La Fonten təmsillərinin kreol ləhcəsində uyğunlaşdırılması”) əsərində hazırlanmışdır (Port Royal, 1846)əsər davamlı uğur əldə etmişdir. Martinikada iki sonrakı nəşrlə yanaşı, Fransada 1870 və 1885-ci illərdə daha iki nəşr çap olunmuş, XX əsrdə isə əlavə nəşrlər də meydana çıxmışdır. Qonşu Qvadelupadan olan Paul Baudot tərəfindən yazılmış sonrakı dialekt təmsilləri La Fontendən heç bir təsir almamışdı, lakin 1869-cu ildə Con Ceykob Tomas tərəfindən yazılmış Trinidad fransız kreolu qrammatikasında bəzi tərcümə nümunələri də yer almışdı. Daha sonra yeni əsrin başlanğıcında Georges Sylvainun Cric? Crac! Fables de la Fontaine racontées par un montagnard haïtien et transcrites en vers créoles (“La Fonten təmsilləri haitili bir dağlı tərəfindən nəql olunmuş və Haiti kreol dilində şeir ilə yazılmışdır”, 1901) əsəri nəşr olunmuşdur.

Cənubi Amerika materikində Alfred de Saint-Quentin 1872-ci ildə La Fontendən sərbəst şəkildə uyğunlaşdırılmış təmsillər seçimini Qayana kreol dilinə nəşr etdirmişdir. Bu əsər həmçinin şeirlər və hekayələr toplusunun bir hissəsi idi (qarşılıqlı tərcümələrlə birlikdə) və kitabda ərazinin qısa tarixi ilə yanaşı kreol qrammatikasına dair bir esse də yer alırdı. Karib dənizinin o biri tərəfində isə Jules Choppin XIX əsrin sonlarında La Fontenin təmsillərini Luiziana kölə kreol dilinə uyğunlaşdırırdı və onun bu versiyaları bu gün də yüksək qiymətləndirilir. Nyu-Orlean yazıçısı Edqar Qrima da La Fonten təmsillərini həm standart fransız dilinə, həm də dialektə uyğunlaşdırmışdır.

Hind Okeanı adalarındakı fransız kreolu dillərdə tərcümə və uyğunlaşdırmalar Karib hövzəsindəkindən bir qədər daha erkən başlamışdır. Lous Hery 1801–1856-cı illərdə Britaniyadan Reyunyon adasına köçmüşdür. O, məktəb müəllimi olduqdan sonra La Fontenin bəzi təmsillərini yerli dialektə uyğunlaşdıraraq Fables créoles dédiées aux dames de l'île Bourbon (“Burbon adasının xanımlarına həsr olunmuş kreol təmsilləri”) adlı əsərini hazırlamışdır. Bu kitab 1829-cu ildə nəşr olunmuş və üç dəfə təkrar çap edilmişdir. Təxminən 1900-cü ildə Rodolfin Yanq tərəfindən La Fontenin 49 təmsili Seyşel kreol dilinə uyğunlaşdırılmış, lakin bu materiallar yalnız 1983-cü ildə nəşr olunmuşdur. Jean-Louis Robert tərəfindən Babriusun Réunion kreol dilinə hazırlanmış son tərcüməsi (2007) bu cür uyğunlaşdırmalar üçün əlavə bir motiv təqdim edir. Təmsillər kölə mədəniyyətinin ifadəsi kimi formalaşmışdır və onların kökü kənd təsərrüfatı həyatının sadəliyindədir. Kreol dil isə bu təcrübəni kölə sahibinin şəhərli və “saflaşdırılmış” dilindən daha təmiz şəkildə ötürür. Daha yaxın dövrdə isə Ezop Pou Zanfan Lekol (2017) əsəri ortaya çıxmışdır, Dev Viraşmay tərəfindən 125 Ezop təmsilinin Mavrita kreol dilinə sərbəst uyğunlaşdırılması həyata keçirilmiş, bu nəşr "The Aesop for Children" (1919) əsərindən götürülmüş ingilis mətnləri ilə müşayiət olunmuşdur.

Jarqon

Təmsillər mahiyyət etibarilə şifahi ənənəyə aiddir; onlar yadda saxlanılaraq və sonra hər kəsin öz sözləri ilə yenidən danışılması vasitəsilə yaşamağa davam edir. Yazıya köçürüldükdə, xüsusilə də tədrisin dominant dilində qeyd edildikdə, onların mahiyyətindən müəyyən qədər uzaqlaşma baş verir. Buna görə də onları yenidən “canlandırmaq” üçün istifadə olunan strategiyalardan biri yazılı və şifahi dil arasındakı boşluqdan faydalanmaqdır. İngilis dilində bunu edənlərdən biri Roqer Estranq olmuşdur; o, təmsilləri dövrünün canlı şəhər jarqonuna uyğun şəkildə tərcümə etmiş və öz toplusuna həmçinin Laurentius Abstemius tərəfindən yazılmış bir sıra subversiv Latın təmsillərini daxil edərək onların məqsədini daha da vurğulamışdır. Fransada təmsil ənənəsi artıq XVII əsrdə Jean de La Fontaine tərəfindən Ezop və digər mənbələrin təsirli yenidən şərhləri ilə yenilənmişdi. Sonrakı əsrlərdə bu ənənə regional dillər vasitəsilə yenidən interpretasiya olundu; mərkəzdə yerləşənlər tərəfindən bu dillər çox vaxt sadəcə jarqondan bir qədər üstün hesab edilirdi. Lakin zaman keçdikcə şəhərlərin xalq danışıq dili də ədəbi mühitdə qəbul edilən bir ifadə vasitəsi kimi qiymətləndirilməyə başladı.

Bu şəhər jarqonu tərcümələrinin ən erkən nümunələrindən biri 1929-cu ildə “Les Fables de Gibbs” adı altında yayımlanan və tək bir qatlanmış vərəqdə toplanmış ayrı-ayrı təmsillər silsiləsi idi. Eyni dövrdə yazılmış digər əsərlər sonradan “Fables de La Fontaine en argot” (Étoile sur Rhône, 1989) adı ilə antologiyaya daxil edilmişdir. Bu inkişaf İkinci Dünya Müharibəsindən sonra janrın daha da populyarlaşmasının davamı idi. Təxminən 1945-ci ildə Bernard Gelvalın iki qısa təmsil seçimi, daha sonra isə “Marcus” təxəllüsü ilə Parisdə nəşr olunan (1947; 1958 və 2006-cı illərdə yenidən çap edilmiş) hər biri 15 təmsildən ibarət iki seçim, Api Condretin Recueil des fables en argot (Paris, 1951) əsəri və Géo Sandry ilə Jean Kolb tərəfindən yazılmış Fables en argot (Paris, 1950/60) kimi nəşrlər gəlmişdir. Bu cür nəşrlərin əksəriyyəti şəxsi şəkildə hazırlanmış vərəqələr və broşürlərdən ibarət olmuş, çox vaxt ifaçılar tərəfindən öz çıxışlarında satılmış və buna görə də tarixlərini dəqiq müəyyənləşdirmək çətin olmuşdur. Bu şeirlərin bəziləri daha sonra Boby Forest və Yves Deniaud kimi tanınmış ifaçıların repertuarına daxil olmuş və onların ifaları səs yazılarına alınmışdır. Fransanın cənubunda Georges Goudon müharibədən sonrakı dövrdə çoxsaylı qatlanmış vərəqlər şəklində təmsillər nəşr etmişdir. Monoloq kimi təsvir olunan bu əsərlər Lion jarqonundan və Sabir adı ilə tanınan Aralıq dənizi Linqua Fransız dilindən istifadə edir. Fransanın müxtəlif bölgələrində başqaları tərəfindən hazırlanmış jarqon versiyalar həm çap olunmuş, həm də səs yazısı formasında istehsal olunmağa davam edir.

Uşaqlar

Valter Kran tərəfindən hazırlanmış titul səhifəsi, 1887.

İngilis dilində Ezop təmsillərinin ilk çap olunmuş versiyası 1484-cü il 26 mart tarixində Vilyam Kaxton tərəfindən nəşr edilmişdir. Sonrakı əsrlər ərzində həm nəsr, həm də nəzmlə yazılmış bir çox başqa nəşrlər ortaya çıxmışdır. XX əsrdə Ben Edvin PerriLoeb Classical Library üçün Babrius və Phaedrusun ezopik təmsillərini redaktə etmiş, 1952-ci ildə isə təmsil tiplərinə görə nömrələnmiş bir indeks tərtib etmişdir. Olivia və Robert Templ tərəfindən hazırlanmış Pinqvin nəşri The Complete Fables by Aesop (1998) adlansa da, əslində Babrius, Phaedrus və digər əsas antik mənbələrdən olan bir çox təmsil daxil edilməmişdir. Daha sonralar, 2002-ci ildə Laura Gibbs tərəfindən hazırlanmış tərcümə Aesop's Fables adı ilə Oxford World's Classics seriyasında nəşr olunmuşdur. Bu kitab 359 təmsili əhatə edir və bütün əsas yunan və latın mənbələrindən seçmələr təqdim edir.

XVIII əsrə qədər təmsillər əsasən müəllimlər, vaizlər, natiqlər və əxlaqçıların vasitəsilə böyüklər üçün istifadə olunurdu. Uşaqları xüsusi auditoriya kimi hədəfləməyi ilk dəfə açıq şəkildə müdafiə edən filosof Jon Lok olmuşdur; bu fikir onun Some Thoughts Concerning Education (1693) əsərində yer alır. Onun fikrincə, Ezop təmsilləri belədir:

…uşağı sevindirməyə və əyləndirməyə yararlıdır, lakin eyni zamanda yetkin insan üçün faydalı düşüncə materialı da təqdim edir. Əgər insan onları bütün həyatı boyu yadda saxlayarsa, onları öz yetkin düşüncələri və ciddi işləri arasında tapmaqdan peşman olmaz. Əgər onun Ezop kitabında şəkillər varsa, bu onu daha çox əyləndirər və oxumağa həvəsini artırar, çünki beləliklə bilik artımı da təmin olunur. Çünki uşaqlar üçün belə görsel obyektlər haqqında yalnız danışmaq faydasızdır və onlarda heç bir məmnunluq yaratmır; bu ideyalar səslərdən deyil, ya şeylərin özündən, ya da onların şəkillərindən əldə olunur.

Gənclərin təmsillər üçün xüsusi hədəf auditoriya olması ideyası o qədər də yeni deyildi və artıq Avropada bu auditoriyaya uyğun bir sıra yaradıcı yanaşmalar tətbiq olunmuşdu. XVI əsrdə Gabriele Faerno tərəfindən yazılmış Centum Fabulae əsəri Papa IV Piusun sifarişi ilə hazırlanmışdı ki, “uşaqlar eyni vaxtda və eyni kitabdan həm əxlaqi, həm də dil baxımından düzgünlük öyrənsinlər”. Fransa kralı XIV Lüdovik altı yaşlı oğlunu maarifləndirmək istədikdə, 1670-ci illərdə Versal sarayının labirintində 38 seçilmiş təmsili əks etdirən hidravlik heykəllər silsiləsini yerləşdirmişdi. Bu layihədə ona Şarl Perro məsləhət vermişdi; Perro daha sonra Faernonun geniş yayılmış Latın şeirlərini fransız mənzuməsinə çevirərək daha geniş auditoriyaya çatdırmışdır. 1730-cu illərdə Nouvelles Poésies Spirituelles et Morales sur les plus beaux airs adlı səkkiz cildlik əsər nəşr olundu; onun ilk altı cildində xüsusilə uşaqlara yönəlmiş təmsil bölməsi yer alırdı. Bu əsərdə Jan de La Fontaineun təmsilləri dövrün populyar melodiyalarına uyğun şəkildə yenidən yazılmış və sadə ifa üçün uyğunlaşdırılmışdı. Əsərin ön sözündə belə qeyd olunurdu: “Əgər biz uşaqlara onların yaşına uyğun faydalı dərslərə maraq qazandıraraq, tez-tez onların dilinə gətirilən və yalnız onların məsumluğunu korlamağa xidmət edən profan mahnılara qarşı ikrah hissi yaratmağa nail olmuşuqsa, özümüzü xoşbəxt hesab edirik.” Əsər geniş populyarlıq qazanmış və növbəti əsrdə də təkrar nəşrləri davam etmişdir.

Böyük Britaniyada XVIII əsrdə müxtəlif müəlliflər bu yeni bazarı inkişaf etdirməyə başlamış, təmsillərin süjetini qısa şəkildə təqdim edərək, onların əxlaqi və praktik mənası haqqında daha geniş şərhlər vermişlər. Bu cür əsərlərin ilk nümunəsi keşiş Samuel Croxallun Fables of Aesop and Others, newly done into English with an Application to each Fable adlı kitabıdır. 1722-ci ildə ilk dəfə nəşr olunan bu əsərdə hər təmsil üçün Elisa Kirkall tərəfindən hazırlanmış illüstrasiyalar da yer almış və kitab XIX əsrin ikinci yarısına qədər dəfələrlə yenidən çap edilmişdir. Digər geniş yayılmış nəşrlərdən biri Con Nyuberinin 1757-ci ildə çap olunmuş Fables in Verse for the Improvement of the Young and the Old adlı əsəri idi; əsər ironik şəkildə Abraham Aesop Esquire adına aid edilirdi və sonrakı dövrdə on dəfə təkrar nəşr olunmuşdur. Robert Dodsleyun üç cildlik Select Fables of Esop and Other Fabulists əsəri bir neçə xüsusiyyəti ilə seçilir. Birincisi, 1761-ci ildə Birminghamda John Baskerville tərəfindən çap olunmuşdur; ikincisi isə uşaqların diqqətini cəlb etmək üçün heyvanların “öz xarakterlərinə uyğun” danışdırılmasıdır — məsələn, Aslan kral üslubunda, Bayquş isə “təmtəraqlı ifadə tərzi” ilə təqdim olunur;Üçüncüsü isə ondan ibarətdir ki, əsər üç bölmədə toplanmış təmsilləri bir araya gətirir: qədim mənbələrdən götürülənlər, daha yeni dövrə aid olanlar (o cümlədən Jean de La Fontainedən götürülmüş bəzi təmsillər) və müəllifin özünün yaratdığı yeni hekayələr.

Nyukasl-apon-Tayn şəhərindən Tomas Bevik tərəfindən hazırlanmış nəşrlər də onun ağac üzərində oyma (woodcut) illüstrasiyalarının yüksək keyfiyyəti ilə seçilir. Onun adı ilə çıxan ilk belə əsər 1784-cü ildə nəşr olunmuş Select Fables in Three Parts olmuşdur. Bunun ardınca 1818-ci ildə Tomas Bevikun The Fables of Aesop and Others əsəri nəşr olunmuşdur. Bu əsər üç hissəyə bölünür: birinci hissədə Robert Dodsleydən götürülmüş bəzi təmsillər qısa nəsr əxlaqi nəticə ilə təqdim edilir; ikinci hissə “Fables with Reflections” adlanır və burada hər hekayədən sonra həm nəsr, həm də nəzmlə əxlaqi nəticə və daha geniş nəsr şərhi verilir; üçüncü hissə “Fables in Verse” isə müxtəlif mənbələrdən götürülmüş təmsilləri bir neçə anonim müəllifin şeirləri ilə təqdim edir və bu şeirlərdə əxlaqi nəticə mətnin daxilində əriyib birləşdirilir.

XIX əsrin əvvəllərində müəlliflər xüsusi olaraq uşaqlar üçün nəzmlə əsərlər yazmağa başlamış və bu yaradıcılığa təmsilləri də daxil etmişlər. Bu dövrün ən populyar müəlliflərindən biri “nonsens” (absurd) şeirləri ilə tanınan Riçard Skrafton Şarp olmuşdur. Onun Old Friends in a New Dress: familiar fables in verse adlı əsəri ilk dəfə 1807-ci ildə nəşr olunmuş və 1837-ci ilə qədər tədricən genişləndirilərək beş dəfə yenidən çap edilmişdir. Jefferi Taylorun Aesop in Rhyme, with some originals (1820-ci ildə ilk dəfə nəşr olunmuş) əsəri də eyni dərəcədə populyar idi və bir neçə dəfə təkrar çap edilmişdir. Bu versiyalar canlı və axıcı olsa da, Taylor süjet xəttində xeyli sərbəstlik göstərmişdir. Hər iki müəllif XVIII əsr toplusunun həddindən artıq ciddi üslubuna qarşı çıxır və bunu aradan qaldırmağa çalışırdı. Xüsusilə Şarp bu əsərlərin yaratdığı dilemma barədə müzakirə aparmış və ondan çıxış yolunu təklif etmiş, eyni zamanda Samuel Kroxallun təmsil toplusunun formatını da tənqid etmişdir:

Təmsillərin çapında ənənəvi üsul, adətən, əxlaqi nəticəni hekayənin özündən ayrı təqdim etmək olmuşdur; lakin uşaqların diqqəti daha çox maraqlı hekayələrə yönəldiyindən, onlar çox vaxt “Tətbiq” adı altında verilən daha az maraqlı sətirləri oxumaqdansa, bir təmsildən digərinə keçməyə üstünlük verirlər. Məhz bu düşüncəyə əsaslanaraq, bu seçimin müəllifi əxlaqi nəticəni hekayənin içində birləşdirməyə çalışmışdır ki, hekayə ondan çıxan fayda olmadan oxunmasın və beləliklə, əyləncə ilə öyrədici məzmun yanaşı getsin.

Brovnhils əlifba lövhəsi, Ezop təmsilləri seriyasından “Tülkü və Üzümlər”, təxminən 1880-ci il.

Şarpın Ezop təmsillərinin limerik versiyaları 1887-ci ildə ortaya çıxdı. Bu, İncəsənət və sənətkarlıq hərəkatının möhtəşəm şəkildə əl ilə hazırlanmış nəşrində idi: Valter Kran tərəfindən şəkilli şəkildə izah edilmiş, “The Baby’s Own Aesop: being the fables condensed in rhyme with portable morals pictorially pointed” (“Uşağın öz Ezopu: qafiyədə qısaldılmış təmsillər, daşına bilən əxlaqi nəticələrlə və şəkilli şəkildə göstərilmiş”) adlı əsər.

Bəzi sonrakı nəsr nəşrləri xüsusilə illüstrasiyaları ilə seçilirdi. Bunlardan biri Tomas James tərəfindən hazırlanmış Aesop's Fables: a New Version, chiefly from original sources (1848) əsəri idi; bu nəşr Jon Tenniel tərəfindən hazırlanmış yüzdən çox illüstrasiya ilə zənginləşdirilmişdi. Jon Tenniel özü də bu işdəki bəzi illüstrasiyalarından yüksək fikirdə deyildi və 1884-cü il yenidən işlənmiş nəşrdə onlardan bəzilərini yenidən çəkmək fürsətindən istifadə etdi; bu nəşrdə həmçinin Ernest Griset və Harrison Weir tərəfindən hazırlanmış şəkillər də istifadə olunmuşdu. Rəngli reproduksiya texnologiyası meydana çıxdıqdan sonra illüstrasiyalar getdikcə daha cəlbedici hala gəldi. XX əsrin erkən dövrünün diqqətəlayiq nəşrlərindən biri V.S.Vernon Jonsun təmsillərin yeni tərcüməsi ilə Artur Rakamın rəsmlərinin müşayiət olunduğu nəşrdir (London, 1912) və ABŞ-da Milo Vinter tərəfindən illüstrasiya olunmuş Aesop for Children (Çikaqo, 1919) nəşri.

Samuel Kroxallun nəşrlərindəki illüstrasiyalar uşaqlar üçün nəzərdə tutulmuş digər əşyalar üçün erkən ilham mənbəyi olmuşdur. XVIII əsrdə bu təsvirlər, məsələn, Çelsi, Vedvud və Fenton keramika emalatxanalarında hazırlanmış qab-qacaq üzərində də görünür. Maarifləndirici məqsədlə hazırlanmış XIX əsr nümunələrinə Staffordşirdəki Brovnhills Potteri tərəfindən böyük sayda istehsal edilən əlifba lövhələrində istifadə olunan təmsil seriyaları daxildir. Təmsillər həmçinin uşaq otaqlarında kamin ətrafını bəzəyən plitələrin dizaynında da erkən dövrdən istifadə olunmuşdur. Bu cür plitələr XIX əsrdə daha da populyarlaşmış, xüsusilə Minton tərəfindən hazırlanmış xüsusi seriyalar geniş yayılmışdır, Minton Hollins və Maw & Co.. Fransada da La Fontenin təmsillərinin tanınmış illüstrasiyaları tez-tez çini məmulatlar üzərində istifadə olunurdu.

Dini mövzular

Aosta şəhərindəki Müqəddəs Ursus Kollegial Kilsəsinin həyət qalereyasındakı XII əsrə aid sütun: 'Tülkü və Leylək' təmsili.

Klassik dövrdə təmsillə mif arasında müəyyən üst-üstə düşmə mövcud idi, xüsusilə də onların etiologiya funksiyaya malik olduğu hallarda.Bu təmsillər arasında insan və heyvan arasındakı fərqi izah edən iki nümunə yer alır. Onlardan birincisinə əsasən, insanın heyvandan əsas fərqi onun rasional düşünmə qabiliyyətinə sahib olmasıdır. Lakin vəhşi və ya heyvani təfəkkürə malik insanlar barədə izah belə verilir ki, yaradılış zamanı heyvanların sayı insanlardan çox olmuşdur. Buna görə də onların bir qisminin yalnız zahiri görnüşü dəyişdirilmiş, lakin heyvani ruhları olduğu kimi qalmışdır.

Bu dövrün fəlsəfi düşüncələri ilahi ədalət anlayışının doğurduğu etik məsələləri də əhatə edirdi. Belə ki, bir günahkarın gəmi qəzası nəticəsində cəzalandırılması zamanı çoxsaylı günahsız insanların da həlak olması ədalət prinsipinə uyğun görünmürdü. Təmsildə bu məsələyə cavab olaraq Hermes insan davranışından nümunə gətirir: qarışqa tərəfindən sancılan insan qəzəblə yalnız onu sancan qarışqanı deyil, ayaqları ətrafında olan bütün qarışqaları əzir. Beləliklə, təmsil ilahi ədalətin təzahürünü insan təcrübəsindən götürülmüş bənzətmə vasitəsilə izah etməyə çalışır. İlahi ədalətlə bağlı müzakirə olunan digər bir məsələ pis əməllərin nəticələrinin niyə dərhal ortaya çıxmaması idi. Təmsildə bu sual mifoloji obraz olan Hermes vasitəsilə izah edilir. Hermes insanların davranış və əməllərini saxsı qırıqları üzərində qeyd edərək onları bir qutuda Zevsə təqdim edir. Lakin ədalətin icrasına cavabdeh olan tanrı bu qeydləri əks ardıcıllıqla nəzərdən keçirdiyi üçün günahların cəzalandırılması dərhal deyil, müəyyən zaman keçdikdən sonra baş verə bilər. Beləliklə, təmsil ilahi ədalətin gecikməsini simvolik şəkildə izah edir. Lakin günah itaətsizlik və ya açıq-aşkar üsyan aktı kimi qiymətləndirildikdə, Horkos haqqında təmsildə olduğu kimi, cəza sürətlə və gecikmədən gəlir.

Bəzi Ezop təmsilləri dini inanclara və ilahi qüvvələrin təsirinə münasibətdə skeptik yanaşmanı əks etdirir. Hermesin heykəlini satan adam haqqında təmsildə, heykəlin qüdrətini tərifləməsinə baxmayaraq, satıcının onu pula çevirməsi ilahi yardımın gecikməsinə dair istehzalı münasibət yaradır. Digər təmsildə isə oğurluqla üzləşmiş kəndlinin məbəddə baş vermiş başqa bir oğurluq haqqında eşitməsi, ilahi qüvvələrin hər şeyə qadir olması fikrini şübhə altına alır. Beləliklə, bu təmsillər dini etiqadları kor-koranə qəbul etməkdən daha çox, onları tənqidi düşüncə prizmasından qiymətləndirməyə meyil göstərir. Lakin bunun əksinə olan mövqe, dini ayin və mərasimlərə həddindən artıq güvənməyə qarşı çıxan təmsillərdə ifadə olunur. Belə nümunələrdən biri "Tanrı özünə kömək edənə kömək edər" atalar sözünü əks etdirən "Herakl və Arabacı" təmsilidir. Bu hekayə əsrlər sonra protestantlıq İngiltərədə də böyük populyarlıq qazanmışdır. Hətta bəzi şərhçilər belə bir ifrat mövqe irəli sürmüşdülər ki, insanın öz səylərinə arxalanmasının zəruriliyini nəzərə almaması "küfr" sayılmalı, daim dualara üz tutaraq peşəsində və ya işində uğursuz olması isə "böyük günah" hesab edilməlidir.

Təmsillərin yunan dilindən çıxaraq müxtəlif mədəni və dini kontekstlərə daxil olması onların məzmununda əhəmiyyətli transformasiyalara səbəb olmuşdur. Bu baxımdan ‘Aslanın payı’ təmsili xüsusi diqqətə layiqdir: ilkin olaraq tiranlığa qarşı tənqidi məna daşıyan bu hekayə, sonrakı dövrdə Mövlana Cəlaləddin Rumi tərəfindən İslam mistikası çərçivəsində yenidən şərh edilərək ilahi birliyə (tövhidə) və Allahın iradəsinə itaət ideyasının rəmzinə çevrilmişdir.Berekhiah ha-Nakdanın yəhudi ‘tülkü təmsilləri’ daxilində dovşanlar və qurbağalarla bağlı yumoristik hekayə, sadəcə əyləncəli bir narrativ olmaqdan çıxaraq, Allah’a təvəkkül və etibar ideyasının vurğulanması üçün didaktik vasitə kimi istifadə edilmiş, Orta əsrlərdə xristian düşüncəsində heyvan simvolikasının yenidən şərh edilməsi nəticəsində "Qurd və Durna" təmsili ilkin mənasından uzaqlaşaraq, günahkar insan ruhunun Cəhənnəmdən xilas olunması ideyasını ifadə edən alleqorik bir məzmuna çevrilmişdir.

Orta əsrlərdə təmsillər dini xütbələrdə istifadə məqsədilə sistemli şəkildə toplanırdı; bu ənənənin nümunələrindən biri Odo of Cheritonun Parobolae əsəridir. Reformasiya dövrünün başlanğıcında isə Martin Lüter bu praktikadan ilhamlanaraq sonradan "Coburg Fables" adı ilə tanınan topluda təmsilləri dini və didaktik məqsədlərlə istifadə etmişdir. XVI–XVII əsrlərdə xristianlaşdırılmış təmsillərin mühüm mənbələrindən biri emblem kitabları olmuşdur. Bu ənənənin nümunəsi olaraq Georgette de Montenayın Emblemes ou devises chrestiennes (1571) əsərində "Palıd və Qamış" təmsili Bibliyadakı Magnificat mətninin "O, qüdrətliləri taxtlarından endirdi və aşağı təbəqədən olanları yüksəltdi" (Luka 1:52) ayəsi ilə əlaqələndirilərək təqdim edilmişdir. Bu yanaşma təmsillərin dini-alleqorik şərhlə yenidən mənalandırılmasını nümayiş etdirir.

Təmsillər əsasən uşaqların tərbiyəsi üçün nəzərdə tutulmuş əsərlər kimi qəbul edildikdən sonra, yeni nəsil xristian müəlliflər onları öz interpretasiyaları ilə yenidən şərh etməyə başladılar və bu şərhlər çox vaxt təmsillərin ilkin mənası ilə üst-üstə düşmürdü. Bunun ifrat nümunələrindən biri Viktoriya dövrünə aid Christian Fables adlı topluda rast gəlinir. Burada "Şimal Küləyi və Günəş" təmsili dinin libasa bənzədildiyi Bibliya parçaları ilə əlaqələndirilir. Müəllifin fikrincə, insan rifah və bolluq “günəşi” altında öz inanclarını tərk etməməlidir.Aydın şəkildə görünür ki, təmsillərin mahiyyəti onların uyğunlaşa bilmək qabiliyyətindədir. Təxminən iki min beş yüz il əvvəl fəlsəfi problemlərə etioloji izahlar verməklə başlayan bu ənənə, sonrakı dövrlərdə yeni dini tətbiqlərlə davam etmiş və bu günə qədər gəlib çatmışdır.

Dramlaşdırılmış təmsillər

Fransada La Fontenin təmsillərinin uğuru Avropada təmsillər əsasında pyeslər yazmaq dəbinin yaranmasına səbəb oldu. Bu ənənənin banisi Edme Boursault hesab olunur; o, 1690-cı ildə beş pərdədən ibarət nəzm dramı Les Fables d’Esope əsərini yazmış, bu əsər sonradan Esope à la ville ("Ezop şəhərdə") adı ilə tanınmışdır. Əsərin böyük populyarlığı səbəbindən rəqib teatr növbəti il Eustache Le Noble-un Arlaquin-Esope əsərini səhnələşdirmişdir. Daha sonra Boursault davam əsəri olaraq Esope à la cour (‘Aesop sarayda’) adlı qəhrəmanlıq komediyasını yazmış, lakin bu əsər senzura tərəfindən uzun müddət saxlanılmış və yalnız onun ölümündən sonra, 1701-ci ildə səhnəyə qoyulmuşdur.XVIII əsrə aid digər təqlid nümunələri arasında Jan Antoni du Cercenun 1715-ci ildə yazdığı Esope au collège ("Ezop məktəbdə") əsəri də yer alır,Bu əsərdə fabulistin məktəb rəhbəri kimi təqdim olunması ona təmsillərini söyləmək üçün geniş imkanlar yaradır. Bu ənənənin digər bir nümunəsi isə Çarles Etinn Pesseliyer tərəfindən 1739-cu ildə qələmə alınmış bir pərdəli nəzm əsəri olan Esope au Parnasse ("Ezop Parnassda")dır.

"Esope à la ville" fransız aleksandrin beyti ilə yazılmışdır və fiziki cəhətdən eybəcər təsvir edilən Ezopun Krezin hakimiyyəti dövründə Kizik şəhərinin valisi Learçusun məsləhətçisi kimi fəaliyyət göstərməsini əks etdirir. O, öz təmsillərindən həm onun himayəsini qazanmağa çalışanlara, həm də romantik problemlərin həllinə yönəlmiş vəziyyətlərə satirik şərhlər vermək üçün istifadə edir. Problemlərdən biri birbaşa Ezopun özünə aiddir: o, valinin qızı ilə nişanlıdır, lakin qız ondan nifrət edir və sevdiyi gənc bir aşiqə meyillidir. Əsərdə hadisə çox azdır; pyes daha çox müxtəlif fasilələrlə sərbəst şeirlə söylənən təmsillərin təqdimatı üçün bir platforma rolunu oynayır. Buraya "Tülkü və Qunaq", "Tülkü və Mask", "Bədən və Digər Üzvlər", "Şəhər Siçanı və Kənd Siçanı", "Tülkü və Qarğa", "Xərçəng və Onun Qızı", "Qurbağa və Öküz", "Aşpaz və Qu quşu", "Qurd və Quzu", "Hamilə Dağ", "İki Sevgilisi Olan Adam" kimi təmsillər daxildir. Digər iki təmsil – "Bülbül, Qaratoyuq və Kəpənək" müəllifin orijinal əsərləri kimi görünür, üçüncü bir təmsil olan "Göyərçinlər və Qartal" isə əslində "Qurbağalar və Günəş"in uyğunlaşdırılmış versiyasıdır.

Fərqli tipdə bir dramatizasiya olaraq, Versal sarayının labirintində yerləşdirilmiş ‘Tülkü və Leylək’ təmsilinə aid keçmiş heykəllər qeyd olunur.

Esope à la cour əsəri mahiyyət etibarilə daha çox əxlaqi satira xarakteri daşıyır; pyesdəki səhnələrin əksəriyyəti təmsillərin müxtəlif etik problemlərə tətbiq olunduğu epizodik quruluşlar şəklində təqdim olunur. Bununla belə, dramatik marağı artırmaq məqsədilə Ezopun sevgilisi kimi Rodopé obrazı əlavə edilərək süjetə romantik bir xətt daxil edilmişdir. Daxil edilən on altı təmsil arasında yalnız dördü La Fontendən götürülmüşdür – "Balıqla Durna", "Şir və Siçan", "Göyərçin və Qarışqa", "Xəstə Şir" halbuki beşincisi onun başqa bir təmsilindən əxlaqi nəticəni götürür, lakin təfərrüatları dəyişdirir, altıncısı isə Fransua de Laroşfukonun bir aforizmini əsas götürür. İlk dövrlərdə yalnız bir neçə dəfə səhnələşdirildikdən sonra əsər sonradan populyarlıq qazanmış və 1817-ci ilə qədər repertuarda qalmağa davam etmişdir. Boursaultun əsəri İtaliyada da təsirli olmuş və iki dəfə tərcümə edilmişdir. 1719-cu ildə Bolonyada Antonio Zaniboni tərəfindən L’Esopo in Corte ("Ezop sarayda") adı ilə nəşr olunmuş, 1747-ci ildə isə Venesiyada Qasparo Qozzi tərəfindən Le Favole di Esopa alla Corte ("Ezop sarayda təmsillər") adı ilə tərcümə edilmişdir. Eyni tərcüməçi 1748-ci ildə Esope à la ville əsərinin versiyasını da hazırlamış (Esopo in città, Venesiya). Daha sonra 1798-ci ildə Venesiyada anonim müəllif tərəfindən üç pərdəli uyğunlaşdırma – Le Favole di Esopa, ossia Esopo in città – meydana çıxmışdır. İngiltərədə bu pyes Jon Vanbruq tərəfindən Ezop adı ilə uyğunlaşdırılmış və 1697-ci ildə Londondakı Druri Lane Kral Teatrında ilk dəfə səhnələşdirilmişdir. Əsər sonrakı iyirmi il ərzində də populyarlığını qorumuşdur.

XX əsrdə Ezopun ayrı-ayrı təmsilləri animasiya filmlərinə uyğunlaşdırılmağa başlandı, xüsusilə Fransa və ABŞ-də. Karikaturaçı Paul Terry 1921-ci ildə Ezop Film Fables adlı öz serialını yaratdı, lakin 1928-ci ildə bu layihə Van Beuren Studios tərəfindən davam etdirildikdən sonra süjet xətləri artıq Ezopun orijinal təmsilləri ilə az əlaqə saxlayırdı. 1960-cı illərin əvvəlində animator Jay Ward Aesop and Son adlı qısa cizgi serialı yaratdı və bu serial ilk dəfə The Rocky and Bullwinkle Show proqramının tərkibində yayımlandı. Orijinal təmsillər burada zarafat və söz oyunları (pun) formasında yenidən işlənmişdi və çox vaxt orijinal əxlaqi nəticəyə ironik yanaşma təqdim edilirdi. ABŞ-də 1971-ci ildə çəkilən Aesop’s Fables televiziya filmində də iki təmsil yer alır. Burada Ezop iki tısbağa təmsilini – "Tısbağa və Qartal" və "Tısbağa və Dovşan" – sehrli bir meşəyə düşən iki uşağa danışan qaradərili bir nağılçı kimi təsvir olunur. Təmsillər isə animasiya formasında göstərilir.

1989–1991-ci illər arasında Ezop təmsillərinə əsaslanan əlli hekayə Fransız televiziyasında Les Fables géométriques adı ilə yenidən şərh edilmiş və daha sonra DVD formatında yayımlanmışdır. Bu animasiyalarda personajlar hərəkətli həndəsi fiqurlar şəklində təsvir olunur və onlara Pierre Perret-in La Fontenin orijinal şeirlərinin jarqon versiyaları müşayiət edirdi. 1983-cü ildə Yaponiyada təmsillərin genişləndirilmiş manqa versiyası – Isoppu monogatari – yaradılmış, Həmçinin bu hekayələr əsasında uşaqlar üçün Çin televiziya serialı da hazırlanmışdır.

Ezopun həyatı ilə bağlı elementlərə əsaslanan və bəzi təmsillərin də nəql edildiyi uşaqlar üçün bir sıra dramatik əsərlər də mövcud olmuşdur, baxmayaraq ki, onların əksəriyyəti sırf yerli əyləncə məqsədi ilə yazılmışdır. Bunlar arasında kanadalı yazıçı Robertson Devisin 1952-ci ildə yazdığı A Masque of Aesop əsəri də var. Əsərdə hadisələr Ezopun Delfidə keçirilən məhkəməsi fonunda cərəyan edir və ona "Bədən və Üzvlər", "Şəhər Siçanı və Kənd Siçanı" və "Xoruz və Cəvahir" təmsillərini danışmaq imkanı verilir. Eyni zamanda əsər mövcud sosial baxışlara da tənqidi yanaşma təqdim edir.

Musiqidə işlənməsi

La Fontaine təmsillərinin musiqi ilə işlənməsi Fransada onların nəşrindən bir neçə onillik sonra artıq başlamışdı, lakin məhz XIX əsrə qədər bəstəkarlar birbaşa Ezopdan ilham almağa başlamadılar. İlk nümunələrdən biri Çarlz Valentin Alkanın “Le festin d’Ésope” (“Ezopun ziyafəti”, 1857) əsəridir. Bu, fortepiano üçün variasiyalar silsiləsidir və hər variasiyanın Ezop təmsillərindəki fərqli bir heyvanı və ya səhnəni təsvir etdiyi deyilir. Viktoriya dövrü İngiltərəsində isə bəstəkarlar tərəfindən şeirə çevrilmiş (amma xüsusi bədii ustalıq olmadan) təmsillərin bir neçə fortepiano işləməsi mövcud idi. 1847-ci ildə anonim şəkildə nəşr olunan “Selection of Aesop's Fables Versified and Set to Music with Symphonies and Accompaniments for the Piano Forte” adlı əsər isə 28 təmsili özündə birləşdirirdi. Bunun ardınca elə həmin ildə Oliviya Bakli Dussek tərəfindən hazırlanmış bir seçim nəşr olundu, bu əsər Tomas Onvin tərəfindən illüstrasiyalarla zənginləşdirilmişdi. On iki təmsil həmçinin V.Lanqton Villiams (təxminən 1832–1896) tərəfindən də işlənmişdir. Onun “Aesop’s Fables, versified & arranged for the piano forte” adlı əsəri (London, 1870-ci illər) fortepiano üçün uyğunlaşdırılmış və şeir formasında təqdim olunmuş təmsillər toplusudur,bunun məzmunundakı şən və zarafatcıl ifadə tərzi isə “The Musical Times” tərəfindən ciddi şəkildə tənqid olunmuş və bəyənilməmişdi.

Daha çox nümunə XX əsrdə də ortaya çıxdı. Mabel Vud Hilin “Aesop’s Fables Interpreted Through Music” (Nyu-York, 1920) əsərində yeddi musiqi işləməsi yer alırdı və hər bir parçanın əvvəlində həmin təmsilin əxlaqi nəticəsi qeyd olunmuşdu. Bu əsərlərin bir çoxu xüsusilə uşaqlar üçün nəzərdə tutulmuşdu. Onların arasında Edvard Hyuzun “Songs from Aesop’s Fables for children’s voices and piano” (1965) əsəri də yer alırdı; bu toplus uşaq səsləri və fortepiano müşayiəti üçün hazırlanmış mahnılardan ibarət idi və Arvel Hyuzun oxşar adlı əsəri birsəsli ifa üçün yazılmışdır. Daha son dövrlərdə isə amerikalı bəstəkar Robert J.Bradşav (d. 1970) 2005-ci ildə yazdığı 3-cü simfoniyanı məhz təmsillərə həsr etmişdir. O, əsərə dair izahat qeydlərində bildirmişdir ki, bu əsərin məqsədi “gənc musiqiçiləri və dinləyiciləri klassik musiqiyə maraq göstərməyə təşviq etməkdir”. Xor üçün işlənmiş daha beş təmsil Bob Çilkottun “Aesop’s Fables” (2008) əsərində yer alır.

Almaniyada Verner Eqkin erkən işləmələri də uşaqlara yönəlmişdi. Onun “Der Löwe und die Maus” (“Aslan və siçan”, 1931) əsəri kiçik orkestr və uşaq xoru üçün yazılmış bir singspiel (mahnılı-dramatik forma) idi. 12–14 yaşlı uşaqlar üçün nəzərdə tutulmuş bu əsər, bəstəkarın öz övladlarının improvizasiyası əsasında qurulmuşdu. O, bunun ardınca 1932-ci ildə “Der Fuchs und der Rabe” (“Tülkü və qarğa”) əsərini yazdı. Hans Pozerin “Die Fabeln des Äsop” (Op. 28, 1956) əsəri isə müşayiətli kişi xoru üçün bəstələnmişdir və burada Martin Lüterin altı Ezop təmsilindən etdiyi alman dilinə tərcümələrdən istifadə olunmuşdur. Alman dilindəki mətnləri xor üçün musiqiyə uyğunlaşdıran digər bəstəkarlar arasında Herbert Kaloff (1963) və Andre Asriel (1972) də var idi.

Uşaqlarla musiqi arasında körpü yaratmaq üçün ən geniş yayılmış yanaşma, musiqi müşayiəti fonunda bir nəql edicidən (rəvayətçidən) istifadə etmək olmuşdur. Sergey Prokofiyevin "Peter and the Wolf" (1936) əsərinin nümunəsini izləyərək, Vinsent Persietti özünün “Fables” (Op. 23, 1943) əsərində altı təmsili nəql edici və orkestr üçün bəstələmişdir. Riçard Maltz da “Aesop's Fables” (1993) əsərini ibtidai sinif şagirdlərini orkestr alətləri ilə tanış etmək və onlara musiqinin əsas elementlərini öyrətmək məqsədilə bəstələmiş və Daniel Dorffun geniş şəkildə ifa olunan “3 Fun Fables” (1996) əsərində isə personajlar fərqli musiqi alətləri vasitəsilə canlandırılır. Belə ki, “Tülkü və Qarğa” təmsilində truba və kontrabas, “İt və onun əksi” təmsilində trombon, skripka, arfa və zərb alətləri, “Tısbağa və Dovşan” təmsilində isə kontrafaqot və klarnet personajları təmsil edir. Digər bəstəkarlar isə sadəcə olaraq nəql edicinin səsini musiqi müşayiəti ilə birləşdirərək təmsilləri təqdim etmişlər. Bunlara Skott Uotsonun “Aesop's Fables” əsəri də daxildir və Entoni Ploqun 1989-cu ildə nəql edici (rəvayətçi), valtorna və fortepiano üçün bəstələdiyi beş təmsildən ibarət silsilə də bu qəbildəndir.

“Ezop təmsilləri”nin Amerika tamaşasının finalı

Fərqli bir yanaşma isə təmsillərin nəqlini populyar musiqi janrlarına uyğunlaşdırmaq olmuşdur. Avstraliyalı musiqiçi Devid P. Şortland özünün “Aesop Go HipHop” (2012) adlı albomu üçün on təmsil seçmişdir. Bu əsərdə hekayələr hip-hop üslubunda nəql edilir, təmsilin əxlaqi nəticəsi (moralı) isə mahnının nəqarət hissəsində vurğulanır. Amerikalı Uilyam Russo isə öz “Aesop’s Fables” (1971) əsərini populyarlaşdırmaq üçün onu rok opera formasında təqdim etmişdir.. Bu əsər doqquz təmsili özündə birləşdirir və hər biri musiqi başlamazdan əvvəl yalnız nəql edici tərəfindən təqdim olunur, bundan sonra isə hadisə və personajlar musiqi vasitəsilə inkişaf etdirilir. Digər bəstəkarların etdiyi kimi daha ənənəvi təmsil mətnlərini izləmək əvəzinə, burada ifaçılar personajların dilindən danışırlar. Belə ki, “Qarğa və tülkü” təmsilində quş özünü belə təqdim edir: “Mən dostlarım qədər gözəl deyiləm və o qədər də yaxşı oxuya bilmirəm, amma… yemək oğurlamaqda kifayət qədər bacarıqlıyam!” Uşaqlar üçün opera yaradan digər bəstəkarlar arasında Martin Kalmanoff da var; o, “Aesop the Fabulous Fabulist” (1969) əsərini bəstələmişdir, David Ahlstom isə 1986-cı ildə yazdığı birpərdəli “Aesop’s Fables” əsərində bu ənənəni davam etdirmiş,ə David Edgar Walther isə 2009 və 2010-cu illərdə səhnələşdirilmiş bəzi nümunələri ilə birlikdə “qısa operatik dramlar”dan ibarət dörd əsərlik silsilə yaratmışdır. ABŞ-də uşaqlar üçün təmsillərin yerli balet işləmələri də olmuşdur; bunlara Berkşir Ballet kimi şirkətlərin səhnə quruluşları daxildirvə Naşvill Ballet tərəfindən də.

Britaniyalı dramaturq Piter Tersonun yazdığı “Aesop’s Fables” adlı musiqili əsər ilk dəfə 1983-cü ildə səhnələşdirilmiş,bu əsər 2010-cu ildə Cənubi Afrikanın Keyptaun şəhərində yerləşən Fugard Teatrında Mark Dornford-Mayın rejissorluğu ilə Isango Portobello şirkəti tərəfindən səhnəyə qoyulmuşdur. Pyesdə qaradərili qul Ezopun hekayəsi təqdim olunur; o, azadlığın məsuliyyətlə qazanılıb qorunmalı olduğunu öyrənir. Onun müəllimləri isə səfərləri zamanı qarşılaşdığı heyvan personajlarıdır. Təklif edilən təmsillər arasında “Tısbağa və Dovşan”, “Şir və Keçi”, “Qurd və Durna”, “Padşah arzulayan Qurbağalar” və daha üç başqa təmsil yer alır. Bu hekayələr əsasən marimba, vokal və zərb alətləri ilə müşayiət olunan musiqi tərtibatı vasitəsilə canlandırılır. Rəngarəng bir səhnə quruluşu isə Sinqapurda Brian Sewardın “Aesop’s Fabulous Fables” (2009) əsərində görülür; burada tipik musiqili teatr Çin dramatik texnikaları ilə birləşdirilmişdir.

Dünyanın digər bölgələrində başqa dillərdən istifadə halları da olmuşdur; buna çex bəstəkarı İlya Hurnikin qarışıq xor və orkestr üçün yazdığı “Ezop” (1964) əsərində dörd latın mətninin musiqiyə uyğunlaşdırılması və Giorgos Siorasın (d. 1952) 1998-ci ildə iki təmsili yunan operası kimi işləməsi daxildir. 2010-cu ildə Lefteris Kordis öz “Aesop Project” layihəsini təqdim etmişdir. Bu layihədə yeddi təmsil Şərqi Aralıq dənizi və Qərb klassik musiqi ənənələrinin qarışığı ilə, həmçinin caz elementləri ilə işlənmişdir. İngilis dilində kişi nəql edicinin oxumasından sonra, qadın ifaçının yunan dilində təqdimatı səkkiz nəfərlik ansambl tərəfindən müşayiət olunmuşdur.

Seçilmiş təmsillər

• Ezop və Qayıqçı
• Qarışqa və Çəyirtkə
• Meymun və Delfin
• Meymun və Tülkü
• Eşşək və onun sahibləri
• Eşşək və Donuz
• Təsvir daşıyan eşşək
• Aslan dərisindəki eşşək
• Quyuya düşən astrolog
• Keçəl və milçək
• Ayı və səyyahlar
• Qunduz
• Bədən və digər üzvlər
• Quş tutan və qaratoyuq
• Borc alınmış lələklərdə quş
• Qurd var deyən oğlan
• Buğalar və Şir
• Pişik və siçanlar
• Xərçəng və tülkü
• Xoruz və cəvahir
• Xoruz, it və tülkü
• Qarğa və su qabı
• Qarğa və qoyun
• Qarğa və ilan
• Ürəksiz maral
• İtin öz əksi
• İt və qoyun
• İt və canavar
• İtlər və aslan dərisi
• Göyərçin və qarışqa
• Qartal və böcək
• Qartal və tülkü
• Oxla yaralanmış qartal
• Elpis
• Kəndli və onun oğulları
• Kəndli və dəniz
• Kəndli və leylək
• Kəndli və gürzə
• Şam ağacı və böyürtkan kolu
• Balıqçı və onun fleytası
• Balıqçı və kiçik balıqlar
• Milçək və qarışqa
• Şorbadakı milçək
• Quşçu və ilan
• Qarğa ilə tülkü
• Tülkü və üzüm
• Tülkü və şir
• Tülkü və maska
• Tülkü və xəstə şir
• Tülkü və leylək
• Tülkü və qunax (sümsük/mustelid)
• Tülkü və meşəbəyi
• Tülkü, milçəklər və kirpi
• Qorxmuş dovşanlar
• Qurbağa və tülkü
• Qurbağa və siçan
• Qurbağa və öküz
• Qurbağalar və günəş
• Kral arzulayan qurbağalar
• Dəmirçi və kömürçü
• Keçi və üzüm asması
• Qızıl yumurta qoyan qaz
• Qaçan dovşan
• Herakl və arabacı
• Dürüst odunçu
• Horkos, andlar tanrısı
• At və eşşək
• Azadlığını itirən at
• Sərsəm həşərat
• Bərəkət küpü
• Şahin və göyərçinlər
• Şir və siçan
• Qocalmış şir
• Aşiq şir
• Aslanın payı
• Şir, ayı və tülkü
• Şir, qaban və qarğalar
• İnsan və Aslan
• İki sevgilisi olan kişi
• Şıltaq it
• Xəsis və onun qızılı
• Mom (mifologiya)
• Ay və onun anası
• Doğuş sancısı çəkən dağ
• Siçan və istiridyə
• Şimal küləyi və günəş
• Palıd və qamış
• Qoca və ölüm
• Qoca və onun oğulları
• Qoca və eşşək
• Qoca qadın və həkim
• Qoca qadın və şərab küpü
• Öküzlər və cırıltılı araba
• Çaylar və dəniz
• Qızılgül və amarant
• Satir və səyyah
• Çoban və dəniz
• Gəmi qəzasına uğramış adam və dəniz
• Xəstə qızılquş
• İlan və xərçəng
• İlan və əkinçi
• Tikanlı kolda ilan
• Maral və üzüm tənəyi
• Hermesin heykəli
• Qu quşu və qaz
• Tısbağa və quşlar
• Tısbağa və dovşan
• Şəhər siçanı və kənd siçanı
• Səyyahlar və çinar ağacı
• Ağaclar və böyürtkan
• Əsir düşmüş trubaçı
• İki küp
• Qoz ağacı
• Müharibə və onun gəlini
• Efiopiyalını ağartmaq
• Sümsük və Afrodita
• Qurd və durna
• Qurd və quzu
• Qurd və çobanlar
• Odunçu və ağaclar
• Gənc və qaranquş
• Zeus və tısbağa

Ezopa səhvən aid edilən təmsillər

• Tikanları yeyən eşşək
• Ayı və arılar
• Ayı və bağban
• Pişiyə zəng taxmaq
• Kor adam və axsaq
• Oğlan və fındıqlar
• Şantiklər və tülkü
• Axurda yatan it
• Boğulan qadın və onun əri
• İlanbalığı və ilan
• Qaraağac və üzüm tənəyi
• Tülkü və pişik
• Balqabaq və palma ağacı
• Şahin və Bülbül
• Dovşan və çoxlu dostlar
• Kirpi və ilan
• Balıqquşu və balıqlar (və ya Durnaquşu və Balıqlar)
• Tavadan çıxıb oda düşmək
• Südçü qız və onun vedrəsi
• Dəyirmançı, oğlu və eşşək
• Meymun və pişik
• Keşiş və canavar
• Əqrəb və qurbağa
• Çoban və şir
• Sakit sular dərindir
• Leş yeyən quşlar və göyərçinlər
• Qurdun qoyun dərisində

Ədəbiyyat

• Anthony, Mayvis, 2006. The Legendary Life and Fables of Aesop
• Caxton, William, 1484. The history and fables of Aesop, Westminster. Modern reprint edited by Robert T. Lenaghan (Harvard University Press: Cambridge, 1967)
• Clayton, Edward. "Aesop, Aristotle, and Animals: The Role of Fables in Human Life" Arxivləşdirilib 17 mart 2023 at the Wayback Machine. Humanitas, Volume XXI, Nos. 1 and 2, 2008, p 179–200. Bowie, Maryland: National Humanities Institute.
• Gibbs, Laura (translator), 2002, reissued 2008. Aesop's Fables. Oxford University Press
• Gibbs, Laura, "Aesop Illustrations: Telling the Story in Images"
• Rev. Thomas James M.A., Aesop's Fables: A New Version, Chiefly from Original Sources, 1848. John Murray (includes many pictures by John Tenniel)
• McKendry, John, redaktorAesop, Five Centuries of Illustrated Fables. New York: The Metropolitan Museum of Art. 1964. – online version
• Perry, Ben Edwin (editor), 1952, 2nd ed. 2007. Aesopica: A Series of Texts Relating to Aesop or Ascribed to Him. Urbana: University of Illinois Press
• Perry, Ben E. (editor), 1965. Babrius and Phaedrus, (Loeb Classical Library) Cambridge: Harvard University Press, 1965. English translations of 143 Greek verse fables by Babrius, 126 Latin verse fables by Phaedrus, 328 Greek fables not extant in Babrius, and 128 Latin fables not extant in Phaedrus (including some medieval materials) for a total of 725 fables
• Ruben, Emile, Poésies en patois limousine, Paris 1866
• Temple, Olivia; Temple, Robert (translators), 1998. Aesop, The Complete Fables, New York: Penguin Classics. (ISBN 0140446494)

Xarici keçidlər

• Aesopica: over 600 English fables, plus Caxton's Aesop, Latin and Greek texts, Content Index, and Site Search.
• Children's Library, a site with many reproductions of illustrated English editions of Aesop Arxivləşdirilib 4 oktyabr 2016 at the Wayback Machine
• Fables of Aesop, English versions
• Carlson Fable Collection at Creighton University Includes online catalogue of fable-related objects
• Vita et Aesopus moralisatus [Aesop's Fables, Italian and Latin.] Naples: [Germani fidelissimi for] Francesco del Tuppo, 13 February 1485. From the Rare Book and Special Collections Division at the Library of Congress
• Esopus [Moralisatus]. Venice, Manfredus de Bonellis, de Monteferrato, 17 August 1493. From the Rare Book and Special Collections Division at the Library of Congress
• Fabulae. Naples, Cristannus Preller, təq. 1495. From the Rare Book and Special Collections Division at the Library of Congress
• Esopo con la uita sua historiale euulgare. Milan, Guillermi Le Signerre fratres, 15 September 1498. From the Rare Book and Special Collections Division at the Library of Congress
• Fabule et vita Esopi, cum fabulis Auiani, Alfonsij, Pogij Florentini, et aliorum, cum optimo commento, bene diligenterque correcte et emendate. Antwerp, Gerardus Leeu, 26 September 1486. From the Rare Book and Special Collections Division at the Library of Congress
• Esopus constructus moralicatus Uenetijs, Impressum per B. Benalium, 1517. From the Rare Book and Special Collections Division at the Library of Congress
• Esopus cõnstructus moralizat. Taurini, B. Sylva, 1534 From the Rare Book and Special Collections Division at the Library of Congress
• Aesopi Fabvlae cvm vvlgari interpretatione: Brixiae, Apud Loduicum Britannicum, 1537. From the Rare Book and Special Collections Division at the Library of Congress
• Aesop's fables. Latin. Esopi Appologi siue Mythologi cum quibusdam carminum et fabularum additionibus 1501. From the Rare Book and Special Collections Division at the Library of Congress
• Aesop's fables. Spanish Libro del sabio [et] clarissimo fabulador Ysopu hystoriado et annotado. Sevilla, J. Cronberger, 1521 From the Rare Book and Special Collections Division at the Library of Congress
• Aesop's fables. German. Vita et Fabulae. Augsburg, Anton Sorg, təq. 1479. From the Rare Book and Special Collections Division at the Library of Congress