Fövqəldövlət

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
İki fövqəldövlətin rəhbərləri.ABŞ Prezidenti Ronald ReyqanSSRİ rəhbəri Mixail Qorbaçov.

Fövqəldövlət və ya Super güc — Beynəlxalq miqyasda ilk sıralarda yerləşən və geniş təsir qabiliyyəti olan , hakim mövqeyə malik dövlətdir. Bu termin ilk dəfə İkinci Dünya Müharibəsi zamanı Britaniya İmperiyası,Birləşmiş ŞtatlarSovet İttifaqına aid edilmiş, sonralar, Soyuq müharibə dövründə 1956-cı ildə baş vermiş Süveyş böhranından sonra Britaniya imperiyası bu siyahıdan çıxarılmış və yalnız Birləşmiş Ştatlar ilə Sovet İttifaqına aid edilmişdir.Soyuq müharibənin sonunda, 1991-ci ildə Sovet İttifaqının ləğv olunmasından sonra isə Birləşmiş Ştatlar dünyanın tək super gücünə çevrilmişdi.

Terminologiya və mənşə[redaktə | mənbəni redaktə et]

"Super güc" termininin dəqiq bir təsviri mövcud deyil və mənbələr arasında fərq ola bilər. Lakin,bu təriflərin hər birinə uyğun olan xüsusiyyət super gücün dövlət hakimiyyətinin yeddi ölçüsü— coğrafiya, əhali, iqtisadiyyat, resurslar, hərbi, diplomatiya və milli kimliyi ilə yüksək səviyyədə təmin olunmasıdır.

1945-ci ildə bir dünya xəritəsi. William T.R. Fox, Amerika Birləşmiş Ştatları (göy), Sovet İttifaqı (qırmızı) və Britaniya imperiyası (firuzəyi) Dünyanın Super Gücləri

Bu dövr ilk dəfə 1944-cü ildən əvvəl qəbul olunmuş böyük güclərdən daha da böyük olan gücləri təsvir etmək üçün istifadə olunurdu, lakin, İkinci Dünya Müharibəsindən sonra Birləşmiş Ştatlara və Sovet İttifaqına aid edilməsinin ardından termin müəyyən məna qazanmışdır. Çünki, ABŞ və Sovet İttifaqı qlobal siyasətə və hərbi hakimiyyətə böyük təsir göstərə bilmişdi. Termin mövcud siyasi məna baxımından, 1943-cü ildə müharibədən sonrakı dünya nizamının potensial forması ilə bağlı holland-amerikan geostrateq Nicholas Spykman tərəfindən bir sıra mühazirələrdə bu ifadə istifadə olunmuş,yaranmışdır.Bu termin Britaniya imperiyasının və Amerika Birləşmiş Ştatlarının dünyanın sülhü və rifahı üçün vacib olan misilsiz dənizçilik üstünlüyünə istinad edilərək hazırlanmış "Sülh coğrafiyası" kitabının əsasını təşkil edir.

Amerika Birləşmiş Ştatları dünyanın yeganə super gücüdür.

Bir il sonra, 1944-cü ildə amerikan xarici siyasət professoru William Tr Fox, "Böyük Qüvvələr: Amerika Birləşmiş Ştatları, Britaniya və Sovet İttifaqı — Onların sülh məsuliyyəti" kitabının konsepsiyası üzərində işləyib. Fox isə "Supergüc" ifadəsini o zamanki müharibədən də anlaşıldığı kimi, bir-biri ilə mübarizə aparan dövlətlər arasında dünya səviyyəsində ən yüksək statusu tuta bilən ölkəni müəyyən etmək üçün istifadə etdi. Onun sözlərinə görə, o zaman Böyük Britaniya, Amerika Birləşmiş Ştatları və Sovet İttifaqı böyük dövlətlər idi. Britaniya imperiyası hələ də dünya tarixindəki ən böyük imperiya idi və dünya əhalisinin 25% -dən çoxunu və dünyanın ümumi torpaq sahəsinin 25% -ni idarə edən ən böyük güc hesab edilirdi. Amerika Birləşmiş Ştatları və Sovet İttifaqı isə İkinci Dünya müharibəsi dövründə gücləndi.Britaniya isə müharibədən sonra ciddi siyasi, maliyyə və müstəmləkə problemləri ilə üzləşdi.Bu səbəbdən, Britaniya artıq digər rəqibləri ilə müqayisə edilə bilməyəcəkdi.20-ci əsrin sonlarında isə imperiya artıq tədricən dağılmış , qlobal gücü isə azalmışdı.

Lyman Millerin sözlərinə görə, "fövqəldövlətlərin gücü dörd əsas güc oxu vasitəsilə ölçülə bilər: hərbi, iqtisadi, siyasi və mədəni (və ya siyasətçi Jozef Nyenin ifadəsinə görə " yumşaq güc ").

Kanadadakı Queen's Universitetindən Kim Riçard Nossalın fikrincə , "ümumilikdə bu müddəa kontinental ölçülü torpaq sahəsini işğal edən, böyük bir əhaliyə (nisbətən ən azı digər böyük dövlətlərə) sahib , qida və təbii sərvətlər daxil olmaqla üstün iqtisadi imkana, beynəlxalq əlaqələrdən yüksək dərəcədə asılı olmayan və ən əsası, yaxşı inkişaf etmiş bir nüvə gücünə sahib olan ölkələri xarakterizə edir.

Professor Paul Dukesin fikirlərinə əsasən , "Fövqəldövlət dünyanı məhv etmək imkanı da daxil olmaqla qlobal strategiya aparmağı bacarmalı,böyük iqtisadi potensiala və nüfuza sahib olmalı və dünyaya universal bir idealogiya təqdim etməlidir.". Lakin, bu əsas tərifə bəzi dəyişikliklər edilə bilər : Professor Teufel Dreyerin sözlərinə görə, "Super güc, gücünü yumşaq və sərt şəkillərdə qlobal səviyyədə yansıda bilməlidir.". "Superpower: Dünyada Amerikanın rolu üçün üç seçim" kitabının yazarı və Avrasiya Qrupunun qurucusu olan Dr.Ian Bremmer, bir supergücün "dünyanın hər bölgəsində millətlərin əksəriyyətini ala bilməyəcək əhəmiyyətli tədbirlər görmələrini təmin etmək üçün kifayət qədər hərbi, siyasi və iqtisadi güc tətbiq edə biləcək bir ölkə" olduğunu müdafiə edir.

Keçmişin super gücləri[redaktə | mənbəni redaktə et]

Angus Maddison'un hesablamalarına əsasən, 1-dən 2003-cü ilə qədər böyük iqtisadiyyatlar.

Tarixçilərin keçmiş dövrdə bir sıra şəxslərə keçmiş süper gücünü retrospektiv olaraq və bəzən çox güzəştli şəkildə tətbiq etməyə cəhdləri olmuşdur. Bu böyük dövlətlərin tarixçiləri tərəfindən sübut kimi tanınması onların nümayiş etdirdiyi müxtəlif üstün xüsusiyyətlərə diqqət yetirir. Bu qədim və ya tarixi süquta uğrayanların nümunələri arasında Britaniya imperiyası, qədim Misir, Xet İmperiyası, Əhəmənid İmperiyası, Böyük İskəndər Yunanıstan imperiyası, Roma imperiyası, Maurya imperiyası, Muğal imperiyası, Tang imperiyası, Umayyad Xəlifəsi, Moğol imperiyası, Osmanlı imperiyası, İspan imperiyası,Napoleonun ilk Fransız imperiyası.

OECD-nin tarixi statistikasına və araşdırmalarına görə, erkən müasir dövrünə qədər Batı Avropa, Çin və Hindistan dünya ÜDM-in təxminən bir hissəsini təşkil edirdi.

Soyuq müharibə[redaktə | mənbəni redaktə et]

Bu xəritə 1980-ci ildə Soyuq müharibə əsnasında iki əhəmiyyətli qlobal sahəni göstərir.     NATO üzv ölkələri     ABŞ və NATO digər müttəfiqləri     Varşava Paktı üzv ölkələri     Varşava Paktı ilə sotsialçı ölkə     SSRİ-nin digər müttəfiqləri     SSRİ və Varşava Paktı ilə müttəfiq olmayan bir sosialist ölkə     Tərəfsiz ölkələr

1956-cı ildə Süveyş Krizi, iki dünya müharibəsi ilə maliyyə cəhətdən zəiflədiyi Britaniya öz zəngin valyutasının konvertasiya olunmasından siyasətin mərkəzi məqsədi kimi yeni dəyərli valyutalarla bərabər səviyyədə xarici siyasət məqsədlərinə nail ola bilməməsini təklif etdi. İkinci Dünya Müharibəsinin əksəriyyəti öz milli sərhədlərindən uzaqlaşdığına görə ABŞ, Avropanın və ya Asiyanın ölkələrinin müharibə vəziyyətini qeyd edən sənaye məhvinə və kütləvi sivil itkiyə məruz qalmamışdı. Müharibə dünyanın ən böyük uzunmüddətli kreditor milləti olaraq və onun əsas mal təchizatçısı kimi Amerika Birləşmiş Ştatlarının mövqeyini gücləndirmişdir; Bundan əlavə, güclü sənaye və texnoloji infrastruktur yaradıb ki, bu da hərbi qüdrətinin qlobal mərhələdə birincil mövqeyə yüksəldiyini göstərir Çoxmillətli koalisiya və ya qanunvericilik orqanlarının (Birləşmiş Millətlər Təşkilatı) yaradılması təşəbbüslərinə baxmayaraq, süperdövlətlərin müharibədən sonrakı dünya kimi görünməsi vacibliyini və Britaniyaya yardımın Yunanıstana köçürülməsindən sonra çox fərqli görünüşləri var idi. 1947-ci ildə Birləşmiş Ştatlar Soyuq Müharibədə Sovet genişlənməsində yer tutdu.

İki ölkə bir-birinə ideoloji, siyasi, hərbi və iqtisadi cəhətdən qarşı çıxdı. Sovet İttifaqı kommunizm ideologiyasını inkişaf etdirdi: planlaşdırılmış iqtisadiyyat və bir tərəfli dövlət, Amerika Birləşmiş Ştatları isə liberal demokratiya və azad bazar ideologiyalarını dəstəklədi. Bu, Avropanın əksəriyyəti Amerika Birləşmiş Ştatları və ya Sovet İttifaqı ilə uyğunlaşdığından, bu, Varşava Paktı və NATO hərbi ittifaqlarında əksini tapmışdır. Bu ittifaqlar bu iki xalqın əvvəllər çoxdilli bir dünya ilə müqayisədə ortaya çıxan bipolar dünyaya aid olduğunu söylədi.

Soyuq müharibə dövrünün yalnız iki bloka, hətta yalnız iki xalqın ətrafında döndüyü iddiası, Soyuq Müharibədən sonrakı dövrdə bəzi alimlər tərəfindən bəlli olub ki, bipolar dünya yalnız müxtəlif hərəkatların hamısını nəzərə almırsa, mövcuddur və iki super gücdən heç bir təsiri olmadan baş verən münaqişələr. Üstəlik, süquta uğrayanlar arasındakı münaqişənin əksəriyyəti "soyuq müharibələr" standartı ilə mübarizə aparırdı və bu, daha çox suallar Soyuq Soyuq müharibələr standartlarından daha mürəkkəb deyildir.

Soyuq müharibədən sonrakı dövr[redaktə | mənbəni redaktə et]

Nyu-York Fond Birjasında ticarət zolağı. İqtisadi güc kimi böyük bir nominal ÜDM

Soyuq müharibə sona 1991-ci ildə Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonra post-Soyuq Müharibə dünya keçmişdə Amerika Birləşmiş Ştatları ilə dünyanın yeganə qalan bir tək qütblü dünya olacaq bəzi hesab edilmişdir super güc.Diplomatik ideoloji, texnoloji və mədəni, iqtisadi, hərbi, — - 1999-cu ildə Samuel P. Huntington Amerika Birləşmiş Ştatları, əlbəttə, yeganə güc hər sahəsində preeminence dövlət deyil "yazdı təşviq zəngin və imkanları ilə onun dünyanın hər yerində maraqları var. " Lakin o, dünya birqütblü idi iddiasını rədd: "Orada yalnız bir super indi Amma dünya birqütblü ,. olduğunu demək deyil" qəribə hibrid "əvəzinə xarakterizə bir super ilə uni-çoxqütblü sistemi bir neçə böyük səlahiyyət. " O, daha sonra "Vaşinqton artıq Soyuq Müharibə sonunda idi hakimiyyətini malikdir ki, kor edir. Bu, böyük bir güc, bir super güc kimi beynəlxalq siyasət oyun relearn və kompromislər etmək lazımdır." Yazırdı ki,

Ekspertlər qlobal siyasətin bu older qiymətləndirilməsi çox çünki inkişaf indiki mərhələdə Avropa Birliyi təsnif çətinlik hissəsində, sadələşdirilmiş edir ki, mübahisə. Digərləri mürəkkəb qlobal iqtisadi asılılığını nəzərə alaraq, bir super anlayışı köhnəlmiş ki, mübahisə və dünya çoxqütblü edir ki, təklif.

Milli Kəşfiyyat Şurasının A 2012 hesabat Amerikanın super statusu yalnız 2030-cu ildə bərabər arasında birinci olan eroziyaya olacaq, amma ABŞ bir çox müxtəlif sahələri və qlobal əlaqələri onun təsiri dünyanın ən güclü ölkələri arasında ən yüksək qalacağını bildirib ki, zamanın böyük regional səlahiyyətləri uyğun olmazdı. [48] Bundan əlavə, bəzi ekspertlər həmişə gələcəkdə olmuşlar. dünyanın qalan güc Amerika Birləşmiş Ştatları nisbi azalması fərziyyə səbəb iqtisadi çətinliklər, bir azalan dollar, Soyuq Müharibə müttəfiqləri Amerika Birləşmiş Ştatları və dünyanın gələcək səlahiyyətləri ortaya çıxması daha az asılı olmaq.

Amerika Birləşmiş Ştatlarını mövcud super güc kimi göstərən xəritə, fərqli dərəcədə akademik dəstəyi olan digər siyasi qurumlar.

Bəzi insanlar bu gün kompleks qlobal bazarda ifadə edərək, cəmi post-Soyuq Müharibə dövründə supergüclər mövcudluğunu şübhə və dünyanın xalqlar arasında yüksələn qarşılıqlı asılılıq bir super güc anlayışı keçmiş bir fikir etmişdir və dünya indi çoxqütblü edir. Amerika Birləşmiş Ştatlarının hərbi üstünlük indi unquestioned qalır və beynəlxalq nüfuzu bu görkəmli dünya güc etdi Lakin, belə Çin, Hindistan, Braziliya və Rusiya kimi ölkələr yeni yollar keşfetmeye olunur ABŞ hərbi üstünlüyünü (yəni yer) qarşı və elm, ədəbiyyat, yumşaq güc və diplomatiya sahəsində böyük addımlar edirik.

Potensial güclü güclər[redaktə | mənbəni redaktə et]

"Potensial güclü" termini alimlər və digər ixtisaslı mütəxəssislər 21-ci əsrdə super dövlət statusu əldə edən bir neçə dövlətin imkanlarına tətbiq edirlər. Hindistan, və Rusiya Avropa Birliyi, Hindistan, və Rusiya 21-ci əsrdə super güc statusu əldə etmək potensialına malik olan ölkələr (və ya siyasi qurumlar) arasındadır. Ancaq bir çox tarixçilər, yazıçılar və tənqidçilər şübhə yarada bilərlər, lakin bu ölkələrin hər hansı birinin yeni bir super güc kimi yaranmasından asılı olmayaraq. Bəzi siyasi alimlər və digər şərhçilər potensial güclü dövlətlərə təklif olundular.

Yuxarıda göstərilənlərlə yanaşı, sonradan işdən azad olunmasına baxmayaraq, Braziliya super güc kimi ortaya çıxma potensialına malik olsa da, məhdud sayda spiker müzakirə edilmişdir

XX  əsrin Super gücləri

Belə proqnozların qeydiyyatı açıqca mükəmməl olmamışdır. Məsələn, 1980-ci illərdə bəzi təfsirçilər Yaponiyanın böyük iqtisadi artım və yüksək iqtisadi artım səbəbindən super güc olacağını düşünürlər. Ancaq Yaponiya iqtisadiyyatı, 1991-ci ildə qəza etdi və ölkədə uzun sürən iqtisadi itkilər meydana gətirdi. 2012-ci ilin avqust ayından etibarən Yaponiya 1991-ci ilin qəzasından xilas olmalı idi.

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]