Fətulla xan Əkbər

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Fəthulla xan Əkbər
fars. فتح‌الله خان اکبر
Sepahdar.jpg
bayraqBaş nazir
16 oktyabr 1920 — 21 fevral 1921
Sələfi Həsən Pirniya
Xələfi Seyid Ziyaəddin Təbatəbai
Şəxsi məlumatlar
Doğum tarixi 1878(1878-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Doğum yeri Rəşt, İran
Vəfat tarixi 2 sentyabr 1967(1967-09-02)
Vəfat yeri Tehran, İran
Atası Hacı Mirzə Məhəmmədəli xan Əmşai

Fəthulla xan Hacı Mirzə Məhəmmədəli xan oğlu Əkbər (1878-1967)—İranın baş naziri

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Fətulla xan Hacı Mirzə Məhəmmədəli xan oğlu 1878-ci Gilan əyalətinin Rəşt şəhərində anadan olmuşdu. Gilanın iri mülkədar ailəsinə mənsub idi. Babası Əkbər xan bəylərbəyi vəzifəsini daşımışdı.

Fətulla xan Sepəhdar-Rəşti ləqəbi ilə tanınırdı.

Sepəhdar Səttar xana qarşı vuruşan qoşunun başçısı idi.Sonra məşrutəçilərə qoşuldu. Məhəmmədəli şah Sepəhdarın yerinə Əli xan Ərşədüdövləni Təbrizə hücuma hazırlaşan şahpərəst qoşunların baş komandı təyin edib Təbrizə göndərdi. Ərşədüddövlə, Eynüddövlə, Hacı Rəhim xan Çələbiyanlı, Səməd xan Şücaəddövlə və başqa irtica rəhbərliyinin başçılığı ilə Təbriz yenidən mühasirəyə alındı. Artıq 1908-ci il dekabrın axırı və 1909-cu ilin əvvəllərindı şəhər irticaçı feodal dəstələri və şah qoşunları tərəfindən yenidən mühasirə olundu.

1909-cu ildə Məhəmmədəli şah Rusiyaya qaçdı. Yerinə oğlu Əhməd mirzə şah oldu. Əvvəlcə hərbi nazir olan Sepəhdar ölkənin baş naziri seçildi. Sepəhdar daşnak Yeprem xan Davidyantsı Tehran polisinə rəis təyin etdi. Yefrem xan Davidyants Səttar xan və Bağır xanı qurşuna düzüb, dəstəsini dağıtdı. Sonra Azərbaycana gəlib adlı adamları, ünlü xanları bir-bir aradan götürdü.

Məmmədəmin Rəsulzadə "İran məktubları" silsilə məqaləsinin "Cəşni eydiyyə" adlı yazısında bildirirdi: "Rəbiələvvəlin qürrəsində*[qürrə – ayın birinci günü] Novruz eydi münasibəti ilə darül-hökumət salonunda rəsmi-səlam məclisi təşkil olundu. Əvvəlcə məktəb uşaqları dəstə ilə gəlib Sipəhdarın hüzurunda layihələr oxudular. Sipəhdari-əzəm cənabları da bunları təcdid edərək, bir nitq söyləyib zimnində buyurublar ki, vətənin istiqbalı onlara bağlı və millətin ümidləri onlardan asılıdır. Nəticədə isə uşaqlara Sipəhdar eydiyyə olaraq hədiyeyi-nəqdi buyurdular. İstiqbali-millətə əlhəqq böyük ümidlər verən bu mücahid balalar iltifati-Sipəhdarını qəbul etdikdən sonra bir surəti-qeyrətgüstaranə ibraz edərək, onlara verilən vicuhatın vəchiianeyi-milli xəzinəsinə verilməsini xahiş və bəyan etdilər.

Əvət, bu qism ibrazi-qeyrət edən balaları millətə xidmət etmək üçün inşaallah millət dəxi təhsili-müvəffəqiyyəi tamə etdikdən sonra layiqincə tərbiyə etmək üzrə onların bu gün bir haləti-səfalət üzrə tərtibsiz, qaidəsiz Nuh əyyamından qalma məktəblərini (əgər məktəb demək olursa) islah edər və onlar doğrudan da millət balaları olmağa müvəffəq olar və bu surətlə öz istiqbalını dəxi təmin etmiş olar.

Bu nöbavəgani-vətəndən sonra mücahidini rahi-hürriyyət fədaiyani-məzlumini-millət həzəratı dəstə-dəstə fövc-fövc olaraq müsiqi tərənnümü ilə təmamən məclisi-rəsmi-səlamda hazır oldular.

Hüzzar tərəfindən bilvükalə təhniyyət və təbrik nitqləri irad edildi. Nitqlər qayətdə səmimi, atəşin və mütəəssir idi. Hər bir natiqin nitqi hazıranın alqışları ilə qurtarır. Cümlə mücahidin tərəfindən təqdir edilirdi.

Bu xitab və bu təhniyyət və təbriklərin məzhəri olan Sipəhdar cənabları eşitdiyi nitqlərdən, qəbul etdiyi təhniyət və təbriklərdən qayətdə mütəəssir olduqları bir halda ğərra (parlaq, işıqlı) bir nitqi-cəvabi irad buyurdular.

Müşar ileyh cənabları rəşid bir sərbaz və cəngi olduqları kimi hərraf bir natiq olduqlarını dəxi bu nitqləri ilə aşkar buyurdular. Bu nitqi-ğərralərində Sipəhdar həzrətləri ittihad, ittifaq, üxüvvət və müsavat xüsusunda danışıb, ancaq bu sürətlə iş iləri aparmaq ola biləcəyini isbat ediyor və həzrati-mücahidini təmkini-qanuniyyətə və müraati*[müraat – riayət etmə]-nəzmiyyəyə dəvət edərək, şəhərin, əhalinin nəzm və nizaminin bərqərar edilməsini əmniyyət və asayişin mütləqən gözlənilməsini bilisrar tövsiyə ediyordu.

Məzkur nitqinin zimnində elan etdi ki, şəxsən özləri dəxi bu günlərdə səngərə gedəcək ki, orada qardaşları məsabəsində*[məsabə – oxşar, bənzər] olan mücahidin ilə dəstbə-dəst olub onlar ilə bərabər madəri-mehribani-ümumiləri olan vətən yolunda canfəşanlıq etsinlər.

Artıq bir diqqət və ləzzətlə dinləməkdə olan bu nitq mücahidlər və qeyri hazır olanların asimanfərsa*[asimanfərsa – göyə ucalan] olan "zindəbad-Sipəhdar" sədaları ilə alqışlar və gürultular arasında xatiməpəzir oldu. Nitqindən sonra Sipəhdar həzrətləri bütün mücahidlər ilə fərdən görüşüb öpüşdülər və böyük bir məsərrət və nəvaziş ilə vidalaşdılar. Bu sürətlə məclisi-səlam böyük bir təmtəraq və cəlal ilə qurtardı.

Bir gün cəşndən*[cəşn – bayram şadlığı] iləri və bu gecə şəhərdə teatro zalında konsert müsamirəsi dəxi təşkil verilmişdi ki, burada nəcəmati-milliyyə sürud*[sürud – mahnı, səs, avaz] edilir, bir fütuhati-milliyyə nafei-şadmani olunurdu. Teatro zalı müstəmiin ilə məmlüv idi. Buradan gələn varidat vücuhati-ianeyi-milli sandığına varid oluyor. Rus kazakları Iləridən xəbərini verdiyimiz rus kazakları indi Rəştdədirlər. Bunlar dəstə ilə şəhərin küçələrində gəzib dolanmaqda və nümayişkaranə hərəkətləri ilə əhalini mütəvəhhiş etməkdədirlər.

Kazakların Ənzəliyə çıxmaqları xəbəri çatdıqda, məclisi-əyaləti və Sipəhdar tərəfindən bütün düvəli-xaricə konsullarına rəsmi kağız yazılıb, onlardan cavab istənilmişdir. Aya məşrutəçilər tərəfindən bu vaxta kimi təbəeyi—xariciyyə bir şey, cüzi bir zərər və kəmehtiramlıq olubmudur? [1]

Mirzə Ələkbər Sabir Sepəhdarın dilindən yazırdı:

 Arşimed: "Bir nöqtə bulsaydım, ona bilistinad
 Qaldırardım cürmi-ərzi" – söyləmişdir; leyk mən
 Qaldırardım büsbütün İranı da, Turanı da –
 Kisəmə girsəydi ancaq bir beş-on yüz min tümən.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Ənvər Çingizoğlu, Məşrutə ensiklopediyası, Bakı, 2011. 624 səh.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. M. Rəsulzadə, "Tərəqqi", № 57, 18 yanvar 1909

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]