Fil saatı
Fil saatı və ya filli su saatı – XII–XIII əsrlərdə yaşamış müsəlman ixtiraçı Cəzəri tərəfindən hazırlanmış su saatı.
Dizayn
[redaktə | vikimətni redaktə et]Saatın yuxarı hissəsində dayanan fiqurun Səlahəddin Əyyubi olduğu və Cəzərinin ona olan hörmətini əks etdirdiyi düşünülür. Saatda istifadə olunan elementlər ölkələri və ticarəti simvolizə edirdi. Hər heyvan isə bir mifoloji süjeti təmsil edirdi. Fil krallığı və zadəganlığı, simurq quşu yenidən doğulmağı, əjdaha güc və məğlubedilməzliyi simvolizə edirdi.[1]
İşləmə mexanizmi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Cəzəri əvvəlkilərindən daha yaxşı dizayn olunmuş və daha məhsuldar saat yaratmaq istəmişdir. Saatın əsas xüsusiyyəti dibində dəliyi olan bir kasanın şaquli olaraq batması yerinə, kənarı ətrafında fırlanaraq bir saatlıq fırlanmanı tamamlaması idi. Dəlikli kasa filin qarnında yerləşən bir su çəninin içində üzürdü. Su ilə dolan kasa yavaşca yana batır və ona bağlı olan üç ipi çəkirdi. Bu üç ip tək-tək buraxılan üç topu, əjdahanın hərəkətini və öz ətrafında fırlanan katib fiqurunu idarə edən mexanizmləri işə salırdı.[1]
Kasanın dolması, batması və yeni dövrənin başlaması düz 30 dəqiqə çəkirdi. Kasa dibə batanda quş səsinə bənzəyən səs çıxırdı və simurq quşu fiquru öz ətrafında dönürdü. Bu əsnada sərbəst qalan bir top Səlahəddin Əyyubinin arxasında yerləşən siferblatı işə salırdı. Sağa və sola fırlanan Səlahəddin Əyyubi fiquru bu hərəkəti ilə hansı şahinin hansı topu buracağına "qərar verir". Şahinin buraxdığı topun ağırlığı ilə aşağı düşən əjdaha fiquru topu fil baxıcısının arxasında yerləşən vazanın içərisinə buraxır. Bu, fil baxıcısının qolunun hərəkət etməsinə səbəb olur və top vazaya daxil olanda zəng səsi çıxır. Səlahəddin Əyyubinin yuxarısında yerləşən siferblatda yarım saatdan bir yarıya qədər dolan dairələr saatı göstərirdi. Bu hərəkətlər seriyası yarımsaatdan bir davam edirdi.[1]
Saat səhər və axşam olmaqla gündə iki dəfə qurulmalı idi. Bunun üçün otuz metal top ilkin yerlərə yerləşdirilməli idi. Bundan əlavə, gecə və gündüz bərabərliyi dəyişdiyi üçün su səviyyəsinin tənzimlənməsinə ehtiyac var idi.[1]
İrsi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Türkiyədə yerləşən İslam Elm və Texnologiya Tarixi Muzeyində fil saatının bir modeli sərgilənir. Orijinal saatdan üç dəfə böyük olan bir model Dubayda yerləşən İbn Battuta ticarət mərkəzində quraşdırılmışdır. Yeddi metr hündürlüyündə olan bu model 4,5 metr uzunluğunda, 1,7 metr enində və 7,5 ton ağırlığındadır.[1]
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- 1 2 3 4 5 "9 asır önce icat edilen Filli Su Saati nasıl çalışıyordu?". Fikriyat (türkcə). 24 oktyabr 2018. 29 yanvar 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 yanvar 2026.