Fizika

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Fizika yunanca “fyuzis” – maddi aləmin obyektiv xassələrini öyrənən təbiət elmlərindən biridir. Fizika sözünü elmə ilk dəfə qədim yunan filosofu Aristotel gətirmişdir. O, əsərlərində qədim şərq və yunan elmlərinin bütün naliyyətlərini toplayıb, sistemləşdirmişdir. Fizika ilə yanaşı, Mexanika, Meteroloji məsələlər haqqında əsərləri də olmuşdur. Daha sonra fizika anlayışını Azərbaycan dilinə XI əsrdə yaşamış dahi Azərbaycan filosofu Bəhməyar əl-Azərbaycani işlətmişdir. Hələ qədim dövrlərdən insanlar təbiətdə baş verən hadisələrin səbəblərini anlamağa çalışmışlar: “Küləyin əsməsinə səbəb nədir?”, “Səma nə üçün mavidir?”, “Yağiş niyə yağır?”, “Atılan daş niyə yerə düşür?”... Fizika bütün təbiət hadisələrinin baş verməsinin ümumi qanunlarını, bizi əhatə edən maddi aləmin quruluş və xassələrini öyrənir. Bu elmi öyrənməklə siz təbiət hadisələrinin başvermə səbəblərini izah edə biləcəksiniz. Fizika eksperimental elmdir. Onun qanunları təcrübələrdə təsdiqlənən real faktlara əsaslanmışdır. Fizikanı öyrənməklə siz də təbiət hadisələrini sinifdə xüsusi laboratoriya cihazları vasitəsilə müşahidə edəcək və araşdıracaqsınız. Fizika dəqiq elmdir. Bu o deməkdir ki, fiziki qanunlar riyazi düsturlar vasitəsilə ifadə edilir. Fizika həmçinin digər təbiət elmləri arasında da əlaqə yaradır. Bu elmlər aşağıdakılardır.

Astronomiya göy cisimlərini öyrənir.

Meteorologiya Yer kürəsinin atmosferini, hava şəraitini araşdırır. Biologiya bütün canlı aləmin quruluşunu və həyat fəaliyyətini tədqiq edir.

Coğrafiya Yer səthini və onun atmosferini öyrənir.

Geologiya Yer kürəsinin üst qabığını və Yerin alt qatlarını tədqiq edir.

Kimya maddələrin çevrilməsini öyrənir.

Fizika isə Yer kürəsinin daxilində, qabığında, atmosferində və həmçinin ulduzlar aləmində baş verən hadisələri tədqiq edir, onların ümumi qanunauyğunluqlarını müəyyənləşdirir. Fiziki biliklər bioloji, kimyəvi, coğrafi, astronomik, geoloji hadisələri anlamaq üçün çox əhəmiyyətlidir.

Bütün elm, texnika, istehsalat və məişət vasitələrinin iş prinsipinin əsasında fizika durur. Fizika digər elmlərin – kimyanın, biologiyanın, geologiyanın, coğrafiyanın inkişafında böyük rol oynayır.


Fizika nəyi öyrənir?[redaktə | əsas redaktə]

  • Bütün insanlara sual ver bu dəm:
  • Nə yolla yarandı boşluqdan aləm?...
  • ... Görək kim yaratmış bu təbiəti,
  • O kimdir? İşinin nədir hikməti...
  • ... Hər şey öz-özünə necə düzəldi,
  • Bax, nə cür Kainat əmələ gəldi...

Nizami Gəncəvi

Təbiəti bir çox elm sahələri öyrənir. Bu elmlərin hər biri ayrılıqda təbiətdə baş verən hadisələri araşdırır, onların başvermə qanunlarını öyrənir.

Təbiət elmlərinə fizika, kimya, biologiya, coğrafiya, astronomiya və s. aiddir.

FİZİKA təbiəti öyrənən elmlərin ən mühümüdür. O, bizi əhatə edən aləmin quruluşunu, xassələrini və orada baş verən hadisələrin ümumi qanunlarını öyrənir. Ən sadə hadisədə belə, məsələn, budaqdan qopan almanın yerə düşmə hadisəsində çoxlu sayda təbiət obyekti iştirak edir: ağac, budaq, yarpaq, hava, Yer kürəsi. Təbiətdəki bütün canlı və cansız varlıqlar (obyektlər) fiziki cisim və ya cisim adlanır. Fiziki cisimlərin daxilində və ya onların iştirakı ilə baş verən təbiət hadisələri isə fiziki hadisələr adlanır.

Fərziyyə[redaktə | əsas redaktə]

Fərziyyə – problem sualın ehtimal olunan cavabıdır. Fərziyyələrin doğruluğunu yoxlamaq üçün eksperimentlər (təcrübələr) aparılır. Eksperimentlər fərziyyəni ya təsdiqləyir, ya da inkar edir.

Eksperimentlər əsasında fiziki qanunlar formalaşdırılır. Məsələn, yağış damcılarının və əlinizdən buraxdığınız daşın necə düşdüyünü müşahidə edin.


Onlar həmişə Yer səthinə düşür. Müşahidələrdən belə bir fiziki qanun formalaşdırmaq olar: yağış damcıları və daş Yer tərəfindən cəzb olunduğuna görə həmişə Yer səthinə düşür.

İndi belə bir fərziyyə irəli sürmək olar: əgər yağış damcıları və daş Yerin cazibəsi nəticəsində həmişə Yer səthinə düşürsə, digər fiziki cisimlər də Yerə düşməlidir. Bu fərziyyəni yoxlamaq üçün eksperiment qoyulur. Siz bu eksperimenti artıq xətkeşlə etdiniz və irəli sürdüyünüz fərziyyə təsdiq olundu: xətkeş də yağış damcıları və əlinizdən buraxdığınız daş kimi Yerin cazibəsi nəticəsində aşağı Yer səthinə düşdü.

Fizikada eksperimental tədqiqat metodunu ilk dəfə italyan alimi Qalileo Qaliley tətbiq etmişdir. O, Piza şəhərindəki əyilmiş qüllədən cisimləri sərbəst buraxmaqla onların hərəkətini öyrənmişdir. Qaliley bu eksperimentlə sübut edir ki, Aristotelin 2000 il əvvəl irəli sürdüyü “ağır cisimlər yüngül cisimlərdən daha sürətli düşür” fərziyyəsi doğru deyil.

İlk fiziki nəzəriyyə ingilis fiziki İsaak Nyutonun müəyyən etdiyi “Klassik mexanika” adlanır. Bu nəzəriyyə cisimlərin hərəkət və qarşılıqlı təsir qanunlarını öyrənir. İngilis fiziki Ceyms Maksvellin formalaşdırdığı “Elektromaqnit sahə” nəzəriyyəsi klassik mexanikanın tətbiqolunma sərhədlərini müəyyən etdi. Müasir fiziki nəzəriyyələrin banisi, Amerika fiziki Albert Eynşteyn isə “Xüsusi nisbilik” və “Kvant fizikası” nəzəriyyələri ilə elmi daha da inkişaf etdirdi.

Maddə və cism[redaktə | əsas redaktə]

Alimlər təbiət hadisələrinin öyrənilməsini sadələşdirmək üçün canlı və cansız cisimlərin oxşarlarını – modellərini yaradır, laboratoriya şəraitində araşdırmalar aparırlar. Maddələrin quruluş və xassələrini öyrənmək məqsədilə bəzən onların müəyyən forma verilmiş təsəvvürlərindən istifadə edilir.

Bütün varlıqları fiziki cisim və ya sadəcə, cisim adlandırırlar. Cisim maddələrin müəyyən şəkil verilmiş halıdır, məsələn, kitab rəfi cisimdir, onun hazırlandığı alüminium, plastik və ağac materialları maddədir. Saat cisimdir, lakin onun hazırlandığı qızıl maddədir və s. Deməli, cisimlər maddədən təşkil olunmuşdur. Maddələrin özünəməxsus adları var: qızıl, gümüş, dəmir, qurğuşun, alüminium... Oxşar maddələr də müəyyən adla qruplaşdırılır; məsələn, yuxarıda sadalanan maddələr metal adlanır. Cismin təsəvvür olunan sadələşdirilmiş forması isə modeldir. Modelə cismin elə xassələri verilir ki, araşdırma aparmaq üçün yararlı olsun. Məsələn, qlobus Yer kürəsinin modelidir. Qlobus zahirən Yer kürəsinə bənzəyir. Lakin Yer kürəsi bir çox xüsusiyyətlərinə görə qlobusdan tamamilə fərqlənir.

Əlaqəli sistemlər[redaktə | əsas redaktə]

Atom nüvəsi[redaktə | əsas redaktə]

2500 il əvvəl qədim yunan filosofu Demokrit hesab edirdi ki, bütün maddələr çox kiçik, bölünməz zərrəciklərdən – atomlardan təşkil olunmuşdur. Yalnız XX əsrdə müəyyən edildi ki, atomlar bölünəndir və daha kiçik zərrəciklərdən təşkil olunmuşdur. Atomun ən sadə modeli onun kürəcik formasında təsəvvür olunmasıdır. Atomlar maddələrin adı ilə adlandırılır və müxtəlif hərflərlə işarə olunur: məsələn: hidrogen atomu H, karbon atomu C, oksigen atomu O, dəmir atomu Fe, qızıl atomu Au və s. Təsvirlərdə müxtəlif atomlar müxtəlif rənglərdə göstərilir (a). Belə təsvirləri daha asan fərqləndirmək olur, həqiqətdə isə atomların rəngi olmur.

İngilis alimi. Ernest Rezerford Eksperimental araşdırmalarla müəyyən etmişdir ki, atom mürəkkəb quruluşa malikdir.

Temperatur və onun ölçülməsi[redaktə | əsas redaktə]

Ən sadə termometri XVI əsrdə italyan alimi Q.Qaliley ixtira etmişdir. O, şüşə kürənin dəliyini dar şüşə boruya lehimləyib içərisinə yarısından aşağı su tökür. Borunu çevirərək açıq tərəfini içərisində su olan qaba, məsələn, çaydana daxil edir. Çaydan qızdırılır. Onun içərisindəki su isindikcə borudakı suyun səviyyəsi dəyişir. Bu səviyyənin dəyişməsinə əsasən maddənin isti və ya soyuq olması təyin edilir.

İsveç alimi. Anders Selsi İlk termometr şkalasını təklif etmişdir.

Cismin qızma (və ya soyuma) dərəcəsini müəyyən edən fiziki kəmiyyət temperaturdur. Temperaturun dəqiq ölçülməsi üçün termometrdən istifadə edilir. Ən çox istifadə olunan termometrlərin iş prinsipi mayelərin istidən genişlənmə xassəsinə əsaslanır. Termometr mayesi olaraq civə və yaxud rənglənmiş spirtdən istifadə edilir. Müasir mayeli termometr ucunda kiçik “maye balonu” olan nazik şüşə borudan ibarətdir. Balona civə (yaxud spirt) doldurulur. Termometr isti mühitə gətirildikdə civə istidən genişlənir və balondan çıxaraq boru daxilində yuxarı qalxır. Soyuq mühitə gətirildikdə isə maye sıxılır və borudakı səviyyəsi aşağı düşür. Mayeli termometr iki istilik hadisəsi – buzun əriməsi və suyun qaynaması əsasında dərəcələnir. Buzun ərimə temperaturu 0° (sıfır dərəcə), suyun qaynama temperaturu 100° (yüz dərəcə) götürülmüşdür. Əvvəlcə termometrin şkalası üzərində bu iki temperatura uyğun nöqtələr qeyd olunur. Sonra həmin nöqtələrarası məsafə 100 bərabər hissəyə bölünür. Hər bir hissə – 1° (bir dərəcə) ilə işarə edilir. Belə termometr şkalasını 1742-ci ildə İsveç alimi Andres Selsi təklif etmişdir. Alimin şərəfinə həmin termometr şkalası Selsi şkalası adlanır. Temperatur t hərfi ilə işarə edilir və ölçü vahidi “°C ” (dərəcə selsi) qəbul olunur. Belə termometrin üzərində onun ölçü vahidi yazılır. Biz temperatur ölçmələrində Selsi şkalası ilə dərəcələnən termometrlərdən istifadə edirik. Termometrdən istifadə edərkən onun maye olan balonu temperaturu ölçülən mühitdə yerləşdirilir, orada bir qədər saxlanılır və sonra göstəricisi qeyd edilir.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]


Elmi istiqamətlər | Elm haqqında
Humanitar | İctimai | Təbiət | Texniki | Tətbiqi
Riyaziyyat | Fizika | Kimya | Coğrafiya | Astronomiya | Geologiya | Biologiya | Tarix | Dilçilik | Filologiya | Fəlsəfə | Psixologiya | Sosiologiya | Antropologiya | İqtisadiyyat | İnformatika