Forel balığı və Qızılbalıq

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Mənşəyi[redaktə | əsas redaktə]

Forellərin, eləcə də qızılbalıqların mənşəi məsələsi balıqşünaslıq elmində uzun illər geniş mübahisəyə səbəb olan məsələlərdən olmuşdur. Ümumiyyətlə bu məsələyə münasibətinə görə alimlərin fikrini iki qrupa bölürlər. 1-ci qrupun tərəfdarlarının (P.Y.Şmidt, L.S.Berq, E.N.Panov, T.İ.Privolnyev və b.) fikrincə qızılbalığın ilk əcdadı şirin suda yaranmışdır. Yerin tarixində baş vermiş buzlaşma ilə əlaqədar olaraq, onlar şirin sudan dənizlərə keçməyə məcbur olmuşlar, orada qidalanaraq tez böyümüşlər, lakin çoxala bilməmişlər. Yetgin balıqlar qısa müddətə kürü tökmək üçün çaylara - şirin suya keçmişlər. Kürüdən çıxan körpələr çayda çox qalmayaraq dənizə qayıtmışlar. Sonralar tədricən iqlim istiləşdikcə körpə balıqların çaylarda qalma müddəti uzanmış, bəziləri isə orada cinsi yetginliyə çataraq kürüləmiş və nəticədə daima çayda yaşayan formaların-forellərin əmələ gəlməsinə səbəb olmuşlar. Beləliklə, bu yolla qızılbalıqdan bizim tanıdığımız forel balıqları əmələ gəlmişdir. 2-ci qrupun tərəfdarlarının (V.B.Çernavin, A.N.Derlavin, V.İ. Vladimirov, Q.P.Baraç, V.V.Vasnetsov və b.) fikrincə forel mənşə etibarilə daha qədimdir və keçici qızılbalıqlar onlardan törəmişdir. Zaqafqaziyanın su hövzələrində yaşayan forellərinin (qızılxallının) mənşəi haqqında ən mükəmməl məlumatı V.İ.Vladimirov vermişdir. Müəllif Bazarçay hövzəsində Pliosen dövrünə aid diatomit çöküntülərindən tapılan qızılxallını (foreli) təsvir edərək ona Salmo derzhavini adı vermişdir. Bu balıq hazırda Qafqazın şirin sularında yaşayan forellərin (qızılxallının) bilavasitə əcdadı hesab olunur. Bu fikrin tərəfdarları belə bir dəlilə əsaslanırlar ki, forelin yayıldığı sahələr qızılbalığa nisbətən daha genişdir, digər tərəfdən onlar o yerlərdə yayılmışlar ki, orada heç zaman qızlbalıq yaşamamışdır. (Məsələn Fərad çayı hövzəsində və Elbrus sıra dağlarının cənub yamaclarında, eləcə də Göyçə gölündə). Odur ki, onların qızılbalıqdan törədiyini söyləmək üçün heç bir əsas yoxdur. Lakin 1-ci qrupun tərəfdarları, xüsusən L. S. Berq öz fikrinin doğru olduğunu əsaslandırmaq üçün qızılbalığın forelə və əksinə-forelin qızılbalığa çevrilməsinə dair çoxlu misallar gətirir. Forelin qızılbalıq olmayan yerlərdə yayılmasına gəlincə L. S. Berq bu məsələni belə izah edir: «Heç şübhə yoxdur ki, forel bu yerlərə vaxtilə Xəzər dənizi ilə əlaqəsi olan çaylar vasitəsilə yayılmışdır. Fərad və Araz çaylarının mənsəbləri, onların hər ikisinin qolları olduqca bir-birilə yaxın olan nöqtədən-Elbrusun cənub hissəsindən başlayır. Odur ki, bu çayların faunası, xüsusən balıqları asanlıqla bir-birinə keçə bilərdilər. Bu yolla forellər fəal sürətdə öz arealını genişləndirmişdir».[1] Bu məsələnin isə düzgün elmi izahını məşhur rus alimi P. Y. Şmidt vermişdir. P.Y.Şmidtin fikrincə onqorinxus cinsinə mənsub olan qızılbalıqlar (Sakit okeanda yaşayan), salmo cinsinə mənsub olan balıqlardan (Atlantik okeanında yaşayan) mənşə etibarilə daha qədimdir. Hər şeydən əvvəl bu cinsin (onqorinxus) nümayəndələri geniş yayılmış və 6 müstəqil növ əmələ gətirmişlər. Digər tərəfdən onlar öz quruluşlarına və həyat tərzinə görə bir sıra primitiv əlamətlərə malikdirlər. Bu balıqlar, bütün ömrü boyu bir dəfə kürü verir və sonra ölürlər. Bu da onunla əlaqədardır ki, kürü tökməyə gedən zaman onlar qidalanmadan qalır, balığın orqanizmində gedən mürəkkəb biokimyəvi proses nəticəsində onun bədənində kəsgin dəyişikliklər baş verir (balıqlar həddindən çox arıqlayır, əzələ lifləri elastikliyini itirir və s.) bu da kürü tökdükdən sonra balıqların məhv olması ilə nəticələnir. Salmo cinsinə mənsub olan qızılbalıqlar təkamül baxımından nisbətən gec əmələ gəldiyi üçün onların bədənində gedən biokimyəvi proseslər kəsgin dəyişikliklərə səbəb olmur və nəticədə kürü tökdükdən sonra onların müəyyən hissəsi salamat qalır. Bu baxımdan Xəzər qızılbalığının Kür populyasiyası müstəsnalıq təşkil edir. Onun Yalama və Lənkəran populyasiyaları yaşadıqları müddətdə bir neçə dəfə kürü verdiyi halda, Kür populyasiyası bir dəfə kürü verir və sonra məhv olur. Tamamilə son vaxtlarda daha mürəkkəb tədqiqat üsullarmdan istifadə edərək bu məsələni qəti şəkildə həll etmək mümkün olmuşdur. Qızılbalığın və forelin əzələ liflərinin elektroforetik analizi göstərmişdir ki, bu balıqlar eyni bir növə mənsubdurlar. Göründüyü kimi forellər ilə qızılbalıqlar arasında genetik əlaqə vardır. Odur ki, onların biololi xüsusiyyətlərində də bəzi oxşarlıqlar müşahidə olunur. Bunları nəzərə alaraq qızılbalıqların və forellərin, xüsusilə çay forellərinin bəzi biololi xüsusiyyətləri barədə qısaca məlumat verməyi məqsədəuyğun hesab edirik.

Qızılbalıqlar[redaktə | əsas redaktə]

Avropa, Şimali Asiya, Şimali və Mərkəzi Amerika sularında geniş yayılmış qızılbalıqların 9 cinsə mənsub olan 400-dən çox növü məlumdur. Xəzər dənizində qızılbalıqların 2 cinsə mənsub olan 1 növü -Stenodus leucichthys və 1 yarım növü-Salmo trutta caspius (Xəzər kumjası) yaşayır.

Çoxalması[redaktə | əsas redaktə]

Cinsi yetginliyə 4-5 yaşında çatır. Erkək balıqlar (zavod şəraitində) 2-3, hətta 1-2 yaşında cinsi yetkinliyə çata bilirlər. Cinsi yetginliyə çatmış balıqlar kürü tökmək üçün noyabr ayından başlayaraq, əsasən Kür çayına və Xəzərə tökülən başqa çaylara girirlər. Kür çayı üzərində Mingəçevir, sonra isə Varvara bəndləri tikildikdən sonra qızılbalıq öz təbii kürütökmə yerlərindən həmişəlik məhrum oldu və yalnız Araz çayı hövzəsində müəyyən kürüləmə sahələri qaldı. Bu yerlər Arazm sol qolu olan Həkəri və sağ qolu olan Zabuxçay hövzələrində mövcuddur. Lakin qızılbalığın bu yerlərə gəlib çıxdığı yol da Bəhrəmtəpə bəndinin tikilməsilə (1956) bağlanıb. İndi Kür çayı hövzəsində qızılbalığın təbii çoxalma yerləri tamamilə aradan çıxmışdır və onların ehtiyatı Çaykənd, Qəbələ qızılbalıq və Qaradağ Dəniz Təcrübi zavodlarının sayəsində bərpa olunur.Kür qızılbalığı, qeyd olunduğu kimi, bütün ömrü boyu yalnız bir dəfə nəsl verir. Adətən onların əksəriyyəti kürü tökdükdən sonra ölürlər. Yalama və Lənkəran çaylarına girən qızılbalıqlar isə 5-6 dəfə kürü verə bilirlər.Hər bir balıq 16 mindən 45 minədək kürü verir. Təbii çoxalma zamanı balıqlar çayların mənsəbində zəif axan olan, qumluq hissələrində kürü tökür və kürülərini adətən quma basdırırlar və 2-3 aydan sonra onlardan xırda balıqlar (sürfələr) əmələ gəlir. 1-2 il çayda qaldıqdan sonra onlar dənizə qayıdır, dənizdə böyüyür, cinsi yetginliyə çatdıqdan sonra yenə də çoxalmaq üçün çaylara girirlər.

Forellər[redaktə | əsas redaktə]

Forel balıqları bulaq mənşəli dağ çaylarının və göllərinin daimi sakinləridir. Onlara şəffaf suyu və dibi daşlı olan bütün dağətəyi çaylarda da rast gəlmək olur.Respublikamızın ərazisində forellər Böyük və Kiçik Qafqaz sıra dağlarından, eləcə də Talış dağlarından süzülən bulaq mənşəli çaylarda yayılmışdır. Hər bir çayda yaşayan balıq öz rənginə, biololi və həmçinin bəzi morfoloji xüsusiyyətlərinə görə bir-birindən fərqlənirlər. Lakin bütün çaylarda yaşayan forel balıqları üçün bədəndə əlvan xalların olması xarakterikdir. Çayların dibinin vəziyyətindən asılı olaraq balıqların rəngi də dəyişə bilir. Əgər çayın dibi açıq rəngli daşlardan təşkil olunmuşdursa, onda balığın da rəngi açıq olur, əgər daşlar tutqun rəngdədirsə balığın rəngi də tünd rəngdə olur.[2] Bütün forel balıqları üçün ən xarakter xüsusiyyət onların soyuq suya və oksigenə hədsiz tələbkar olmalarıdır. Belə ki, suda istilik 15-18°C, oksigenin miqdarı isə 1 litr suda 7-8 sm3 olduqda forel balıqları özlərini yaxşı hiss edir, yaxşı qidalanır və böyüyürlər. Suda temperatur yüksəldikdə (25° C-dən artıq) və oksigenin miqdarı azaldıqda (1 litrdə 4 sm3-ə endikdə) balıqlar özünü pis hiss edir, böyümədən qalırlar.

Çoxalması[redaktə | əsas redaktə]

Cinsi yetginliyə 2 (erkəklər)-3 (dişilər) yaşında çatırlar. Bu zaman balıqlar çayların yuxarı hissələrinə qalxaraq, onların qollarına daxil olur, orada öz kürülərini tökürlər.Hər bir balıq orta hesabla bir minə qədər kürü verir. Lakin balığın böyüklüyündən asılı olaraq kürünün miqdarı 2,5 minə qədər ola bilir. 1966-1969-cu illər ərzində Azərbaycanın müxtəlif dağ çaylarından, o cümlədən Daşkəsənin yaxınlığından axan Qoşqar çaydan və eləcə də Göy-göldən xeyli balıq tutulub tədqiq edilmişdir. Həmin balıqların çayda yaşayanlarının ən böyüyünün uzunluğu 37 sm, çəkisi isə 760 q. Əksər balıqların isə uzunluğu 15-25 sm arasında olmuşdur. Göy-göldə tutulan balığıların isə ən böyüyünün uzunluğu 40 sm, çəkisi 950 q olmuşdur, əksəriyyəti isə 25-35 sm uzunluğunda olmuşlar.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  1. Quliyev Z.M.Azərbaycanda əmtəə balıqçılığı.Bakı,2006.səh247
  2. Azərbaycan Heyvanlar aləmi, Onurğalılar, III Cild, 2004. səh 619


İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Quliyev Z.M.Azərbaycanda əmtəə balıqçılığı.Bakı,2006.səh247
  2. Azərbaycan Heyvanlar aləmi, Onurğalılar, III Cild, 2004. səh 619