Fransisko de Kevedo

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Fransisko de Kevedo(isp. Francisco Gómez de Quevedo y Santibáñez Villegas, 14 sentyabr 1580, Madrid — 8 sentyabr 1645, Vilyanueva-de-los-İnfantes) — Borokko üslublu İspan şairi.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

XVII əsr ispan ədəbiyyatında bədii nəsrin ən görkəmli nümayəndəsi Fransisko Qomes de Kevedodur. O, zadəgan ailəsindən çıxmış, dəfələrlə yüksək dövlət vəzifələrində çalışmış, o cümlədən bir müddət maliyyə naziri olmuşdur. Güclü enerjiyə malik olan Kevedo, həm də ipə-sapa yatmayan bir şəxs idi. Gözünün zəif görməsinə, bir ayağının şikəst olmasına baxmayaraq ən dalaşqan bir adam kimi tanınmışdır. Ən kiçik bir səbəb üstündə qılıncını qınından çıxarar, duel tələb edərdi. Bir dəfə qəfəsdən çıxmış bəbir onun üzərinə atılır, Kevedo onu öldürür.

Kevedo məhsuldar bir yazıçı idi. O, şeir və nəsr formalarından eyni məharətlə istifadə edirdi. Ədib öz satiralarında yezuitləri, saray və saray əyanlarını, acgöz dövlət məmurlarını, o cümlədən nazirləri, varlı tacirləri, fırıldaqçıları, işbazları ifşa etmişdir. Xalqın yoxsulluğu, hakimlərin alçaqlığı ilə barışa bilməyən yazıçı zadəgan ailəsindən çıxmasına baxmayaraq hakim təbəqələrə qarşı ciddi müxalifətdə idi.

Kevedo satiralarından narazı qalan hakim təbəqələr onun həyatına qəsd etmək qərarına gəlir və bunun üçün muzdlu qatillər tuturlar. Lakin ədib öz çevikliyi ilə bu təhlükədən canını qurtarır. Nazir Olivaresi tənqid etdiyinə görə onu həbs edir və dörd il San Marko monastırında saxlayırlar. Həbsxanada yazıçının səhhəti pozulur. O, azadlığa çıxdıqdan sonra çox yaşaya bilməyib ölür.

Kevedo siyasi görüşləri baxımından güclü mütlə-qiyyət hakimiyyəti tərəfdarı idi. O, dövlətə qarşı ona görə müxalifət mövqeyində idi ki, kral hakimiyyətinin zəifliyi, ayrı-ayrı fırıldaqçıların əlində oyuncaq olması, yerli feodallarla bacara bilməməsi ilə razılaşmırdı. Ədəbiyyat sahəsində isə o, Qonqoranın mürəkkəb, dolaşıq, müəmmalı üslubunu rədd edirdi. Ədəbiyyatdan həqiqət, sadəlik, aydınlıq gözləyirdi. "Qoy Lope de Veqa bizə poeziyada parlaq bir aydınlığı öyrətsin" deyən Kevedo bir şair kimi daha çox barokko ədəbi cərəyanına meyl edirdi. Burada o daha çox Kalderona yaxınlaşırdı. Kədərli mənzərələr yaradır, kədərli əhval-ruhiyyə ifadə edirdi.

Sonetlərinin birində dünyanın get-gedə vəhşiləş-məsini, abad şəhər və kəndlərin boş səhralara çevrilməsini şair dərin bir kədər və bədbinlik hiss ilə qələmə alır. Budur, vaxtı ilə abad olan gözəl bir şəhər viran qalmışdır, onun keçmiş əzəməti, təntənə və təmtərağı dağılıb getmişdir. Tarlalarda əvvəlki həyat və sevincdən əsər-əlamət yoxdur. Günəşin şüaları çayları qurutmuş, heyvanlar susuzluqdan gileyli-gileyli mələşirlər. Evə qayıdan lirik qəhrəman evdə də eyni mənzərənin şahidi olur: hər yanı toz basmış, lazımsız əşyalar səliqəsiz bir şəkildə tökülmüşdür, qılınc pas atmış, əyri əsa sınmışdır. Sonetin son iki misrasında isə barokko ədəbiyyatına məxsus ümidsizlik, bədbinlik əhval-ruhiyyəsi ölüm və qəbiristanlıq sözləri ilə daha da gücləndirilmişdir.

Hara göz yetirirsən, üfunət, zülmət hər yan!
Boylanır hər tərəfdən ölüm, bir də qəbiristan!

Fransisko Kevedo, əlbəttə, nəsr əsərləri ilə şöhrət qazanmışdır. Onun "Yuxular", "Don Pablos adlı Seqoviyalı bir tülüngünün həyat sərgüzəşti", "Hər şey və bir çox başqa şeylər haqqında kitab" kimi nəsr əsərləri yüksək sənətkarlıqla yazılmışdır. "Don Pablos adlı Seqoviyalı bir tülüngünün həyat sərgüzəşti" romanı satirik kələkbazlıq povesti kimi yazıl-mışdır. Romanda ispan dvoryanlığının süqutu və cəmiyyətin bütün təbəqələrini bürüyən əxlaqi düşkünlük əlvan mənzərələrlə əks etdirilmişdir. Güclü satirik ruhda yazılan bu əsər öz kədərli məzmunu ilə kələkbazlıq romanlarının bütün əvvəlki nümunələrindən fərqlənir. Əsərin qəhrəmanı Pablo bərbər oğludur, anası küçə qadını olmuşdur. Pablo kələkbazdır, onun heç bir əxlaqi prinsipi yoxdur. O, gah aktyor olur, gah yalandan şikəst dilənçi roluna girir, gah oğrular dəstəsinə qoşulur, bəzən muzdlu qatil olur. Onu əhatə edən adamlar da onun özü kimidir. Bunlar əslində əsasən vəhşiləri xatırladan varlılardır. Bunlarda təmiz, insani bir cəhət axtarmaq yersizdir. Həyatın çirkab içərisində ayaqladığı, bədbəxt etdiyi Pablo bu yola necə düşdüyünü xatırlayaraq deyir: "Bir atalar sözündə deyilir ki, başqaları necə edirsə, sən də elə hərəkət et. Doğru da deyir. Məhz bu sözü xatırlayıb mən də fırıldaqçılar fırıldaqçısı olmaq, əgər mümkünsə, başqaları arasında ən böyük fırıldaqçı olmaq qərarına gəldim." Roman mövcud gerçəkliyə qarşı barışmaz ruhda yaradılmışdır. Eyni zamanda əsərdə xeyirə, namuslu həyata çağırış da güclüdür. Kevedonun başqa əsərlərində olduğu kimi burada da onun müsbət idealı aydın deyildir. Katolik dini xadimlərinə qarşı kəskin mənfi münasibət bəsləyən ədib büsbütün din və kilsədən ayrıla bilmir. Kral hakimiyyətinin insana zidd siyasətini, hakim təbəqələrin daş ürəkliliyini cəsarətlə ifşa edən ədib öz ümidlərini müdrik və xeyirxah kral ideyasına bağlayır. Onun baxış və görüşlərində XVII əsr ispan həyatının ziddiyyətləri, onun ən yaxşı adamlarının nəcib idealları, həm də gücsüzlüyü əks olunmuşdur.

Kevedo yazır: "Üç şey dünyada ən yaxşıdır, bu üç şey üç qrup insanlar tərəfindən qeyri-adi dərəcədə nifrətlə qarşılanır: sağlamlıq həkimlər, sülh əsgərlər, həqiqət bəzi yazıçılar və cızmaqaraçılar tərəfindən." Yazıçının bu qeydləri göstərir ki, onu insanların sağlamlığı, əmin-amanlığı, incəsənətdə isə həqiqət, həyatilik daha çox cəlb edir və sevindirir. "Yuxular" əsərində Kevedo daha dərin satirik fəlsəfi ümumiləşdirmələr aparır. Ədib belə hesab edir ki, oğurluqla məşğul olan, qanunla cəzalandırılan adamlar kimi qanuna əsaslanıb oğurluq edən dövlət nazirləri də oğrudurlar. Axirət dünyasında qatillər və həkimlər bir yerdə olduqları kimi oğrularla dövlət xadimləri də eyni bir yerdə olurlar. Kevedonun bədii nəsri həm də konseptizmlərlə zənginləşdirilmişdir. İspaniyada yaranan ən maraqlı ədəbi hadisələrdən biri olan konseptizm başqa ölkələrin yazıçılarına da güclü təsir göstərmişdir. Onun banisi şair Alonso Ledesmadır. Bu hadisənin adı A.Ledesmanın 1600-cü ildə çap olunan "Konseptos espirituales" adlı şeirlər kitabının adından götürülmüşdür. "Əqli dərketmələr", "İntellektual tapmacalar" şəklində tərcümə edilə bilən bu ad altında toplanan şeirlərdə incə söz, ideya, fikir oyunları əks olunmuşdur. Bu tipli əsərlərdə əsas fikir incə yarım eyhamlar, intellektual tapmacalar yolu ilə ifadə olunur.

Kevedo nəsr əsərlərində konseptizmlərdən sıx-sıx istifadə edir. Məsələn, yazıçı ac adamın dişsiz ağzını təsvir etmək istərkən yazır: "dişləri işsizliyə və boş-boş veyllənməyə görə sürgün edilmişdir", heç bir ləzzəti, dadı olmayan pəhriz bulyonu Nərgizin öz əksini gördüyü saf çeşmə suyuna oxşadılmışdır. "Bütün adamlar cidaya oxşayırdılar, həm də elə bil ki, onların üzlərinə aşındırıcı sirkə turşusu sürtmüşdür." "Bədənin aşağı hissəsi iki uzun və yastı ayağı olan çəngələ, yaxud kompasa oxşayırdı." "Onun saqqalı qonşu ağızın qorxusundan rəngini itirmişdi, çünki adama elə gəlirdi ki, o, aclıqdan əzab çəkdiyi üçün onu yeməklə hədələyir." Bütün bu bənzətmələr konseptizm ruhunda yaradılmışdır.

Kevedonun nəsri əqli səciyyə daşıdığından oxucunun hiss və duyğuları deyil, ağlına xitabən yazıldığından onda lirik, hissi, emosional cizgilər zəifdir. Buna görə də onun gözlənilməz bənzətmələri və söz oyunları, ən uzaq hadisələri yaxınlaşdırmaq, bənzətmək cəhdləri tamamilə yerinə düşür. O, laqeyd bir təsvirçi, qayğısız-qayğısız nöqsanlara gülən, öz baxışlarını zorla qəbul etdirməyə çalışmayan bir yazıçı kimi hərəkət edir. Onun satirik hücumlarında güclü bir kədər və ümidsizlik duyulur. "Hər şey və bir çox başqa şeylər haqqında kitab" əsərində müəllif həmin kədər ümidsizliyi dərin intellektual söz oyunları vasitəsilə ifadə edir. "Sevilmək üçün nə etmək lazımdır?" sualına Kevedo belə bədbin bir cavab qaytarır: "Borc ver və geri istəmə, bağışla, qonaq et, qulluq göstər, sus, səni aldatmağa imkan ver, döz, iztirab çək." "İnsanlara sənin arzunu yerinə yetirmək üçün nə lazımdır?" sualına isə yazıçı belə cavab verir: "Onlardan xahiş et ki, hər nəyin varsa, əlindən alsınlar, onlar həvəslə bu işi edəcəklər." "Heç vaxt başı ağarmamaq və qocalmamaq üçün uşaqkən, yaxud anadan olan kimi öl." Kevedonun əsərlərindəki bu tipli qeydləri nəzərə alaraq onu mizantrop yazıçı adlandırırlar.

Onun insan eybəcərliklərinə kəskin tənqidi münasibətini yazıçının insanlara nifrətlə yanaşmasının təzahürü kimi qiymətləndirirlər. Lakin diqqətlə yanaşılsa, onun mizantropluğunun kədərli, ümidsiz bir humanizmin nəticəsi, ifadəsi olduğu aydınlaşır. Kevedonun yaradıcılığı sonrakı dövr Avropa ya-zıçılarının yaradıcılığına müəyyən təsir göstərmişdir. Lesaj özünün "Jil Blaz"ını yazarkən, heç şübhəsiz ki, onun "Seqoviyalı Don Pablo"sundan təsirlənmişdir.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]