Frauenkirxa (Drezden)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
W21-1a.svg Bu səhifədə iş davam etməkdədir.

Müdaxilə etməyə tələsməyin!

  • Əgər məqalə yarımçıq qalıbsa, məqaləni yaradan istifadəçi ilə əlaqə qura bilərsiniz.
  • Səhifənin tarixçəsində məqalə üzərində işləmiş istifadəçilərin adlarını görə bilərsiniz.
  • Redaktələrinizi mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.
Bu şablon 7 gündən çox redaktə edilməyən məqalələrdən silinə bilər.

Bu məqalə sonuncu dəfə Keete 37 tərəfindən redaktə olundu. 0 saniyə əvvəl. (Yenilə)
Frauenkirxa (Bizim Sevimli Ledi kilsəsi)
Frauenkirche (Kirche Unserer Lieben Frau)
Dresden Germany Exterior-of-Frauenkirche-05.jpg
Ölkə Flag of Germany.svg Almaniya
Flag of Saxony.svg Saksoniya
Şəhər Dresden Stadtwappen.svg Drezden
Yerləşir Noymarkt meydanı
Aidiyyatı yevangelik-lüteran kilsəsi
Memar Georq Ber
Tikilmə tarixi Təməl daşının qoyulması mərasimi: 1726/1993
Tikinti işlərinin tamamlanması: 1743/2005
Üslubu Barokko memarlığı
Frauenkirxa
FrauenkircheDresdenSilhouette.svg
Frauenkirxa
Drezden şəhərinin xəritəsində Frauenkirxa kilsəsinin yeri
Drezden
Locator Dot2.gif
Drezden
Almaniyanın vilayəti Saksoniya xəritəsində paytaxt Drezden şəhərinin yeri
Commons-logo.svg Frauenkirxa (Bizim Sevimli Ledi kilsəsi) Wikimedia Commonsdа
Beautiful Drop Cap D.png

rezden şəhərindəki Frauenkirxa (alm. Frauenkirche zu Dresden, IPA-deˈ[fʁaʊənˌkɪʁçə], bina başlanğıcda Bizim Sevimli Ledi kilsəsi (alm. Kirche Unserer Lieben Frau) adı ilə tanınırdı) - Almaniyanın Saksoniya vilayətinin paytaxtı hesab edilən Drezden şəhərinin Noymarkt adlı meydanının tam mərkəzində yerləşən məşhur yevangelik-lüteran kilsəsi və şəhərin başlıca dominant və monumental tikilisidir. O protestant dini mərasim tikintisinin əsrarəngiz şəhadətnaməsi hesab edilir və ölçülərinə görə, Alp dağlarının şimalında ucaldılmış ən böyük daş kilsə günbəzinə malikdir. Tikildiyi zaman roma-katolik olmasına baxmayaraq, XV-XVI əsrlərdə katolik kilsəsinə qarşı başlanan və Reformasiya adı ilə tanınan dini etirazlar nəticəsində kilsə protestantların istifadəsinə verilmişdir. Barokko memarlıq ənənələri ilə ərsəyə gəlmiş hazırki kilsə binası isə bilərəkdən protestant möminlərin ehtiyaclarını təmin etmək məqsədilə inşa edilmişdir. Frauenkirxa protestantların ən görkəmli və sakral abidəsi hesab olunur; ümumi layihəsi memar Georq Ber tərəfindən hazırlanmış kilsə özünün təkrarolunmaz silueti ilə şəhərin mənzərəsinə imperiallıq və təmtəraqlıq abu-havasını bəxş edir. İkinci dünya müharibəsi zamanı Drezdenin şiddətli bombalaması nəticəsində kilsə tamamilə məhv edilmişdir (şəhərin intensiv şəkildə bombalanması, "od fırtınası" adlanan fəlakətli atmosfer cərəyanının baş verməsinə səbəb olmuş və bunun nəticəsində də kilsə tamamilə çökmüşdür). Müharibədən sonra Şərqi Almaniya liderləri kilsənin xarabalıqlarını bərpa etməməyə və hərbi memorial abidə qismində qoruyub saxlamağa dair qərar qəbul edirlər. Kilsə Almaniyanın yenidən birləşməsindən sonra bərpa edilmişdir. Onun xarici yenidənqurma işləri 2004-cü ildə, interyerləri isə 2005-ci ildə tamamlanmışdır. Kilsə təkrar olaraq 30 oktyabr 2005-ci ildə təntənəli şəkildə təqdis olunmuşdur. Faciəvi şəkildə məhv edilmiş kilsə yenidən dirçələrək, tolerantlıq, sülh və harmoniyanın Dünya rəmzi statusunu əldə etmişdir.

Frauenkirxanı tez-tez kafedral kilsə adlandırırlar, lakin burada yepiskopun qərargahı yerləşmədiyindən, bu mülahizə doğru sayıla bilməz. Yepiskop qərargahı yaxınlıqdakı Kroytskirxa (Müqəddəs Xaç) kilsəsində yerləşir. Həmçinin ayda bir dəfə Müqəddəs Georgi anqlikan vaizliyində çalışan ruhanilər kilsədə ingilis dilində axşam duaları oxuyurlar.

Tarix[redaktə | əsas redaktə]

Əvvəlki tikililər[redaktə | əsas redaktə]

Tarixçilər hesab edirlər ki, başlanğıcda hər hansı bir konfessiyanın tabeçiliyində olmamış və missionerlik funksiyalarını özündə birləşdirmiş erkən Frauenkirxa kilsəsinin inşası 1000-ci ildən sonra başlamış və əsasən taxta materialların köməyi ilə hazırlanmışdır (həmin kilsə kompleksi qərb tərəfdən Briznitz qəsri və Briznitzdən cənubda yerləşən Vayserritz qəsrləri ilə sərhədlənirdi)[1]. Qədim kilsənin ətrafında qəbiristanlıq salındığı üçün ətraf qəsəbələr üçün bura tez-tez ziyarət olunan məkana və mərkəzi dini ocağa çevrilir. Lakin Drezden şəhərinin paytaxta çevrilməsi səbəbindən kilsə icması Briznitzdən köçməyi qərara alır. XII əsrdə hazırki Frauenkirxa kilsəsinin ərazisində olduqca kiçik ölçülərə malik olan roman üslublu kilsə inşa edilir və Bakirə Məryəmin şərəfinə müqəddəsləşdirilir (Saksoniya vilayətində yaşayan alman sakinləri öz aralarında "Mittelhochdeutsch" adlanan yerli şivədə danışdıqları üçün, kilsəni Kirche zu unser liuben Vrouwen adlandırmağa başlayırlar)[~ 1]. Arxeoloji qazıntılar zamanı həmin roman üslublu kilsənin divarlarının qalıqları aşkar edilmişdir.

XIV əsrdə şəhər divarlarının xaricində yeni qotik üslublu kilsənin tikintisinə başlanılır; məzar daşları ilə əhatə olunmuş və bir qədər görkəmsiz ərazidə yaradılmış bu kilsə, daha sonralar Georq Ber tərəfindən Drezden şəhərinin reprezentativ Ana kilsənin yaradılması üçün təməl məkan olmuşdur. 1539-cu ildə protestantlıq cərəyanının Saksoniya krallığı ərazisində başlıca din olaraq qəbul edilməsi, kilsə üçün dönüş nöqtəsinə çevrilir. Qotik kilsə daha öncə mövcud olmuş roman kilsəsinin ətrafında "zəng qülləsinə bənzər" tərzdə inşa edilmişdir. Qotik kilsə üçün önəmli olan 1388-ci il tarixi bəzi tarixçilər tərəfindən təqdis etmə olaraq qəbul edilir; arxeoloji qazıntılar bünövrədəki daş qalıqların XIV əsrin sonuna aid edildiyini tsdiqləyir. Yastı damlı və böyük zala malik işıqlı kilsəyə 2 künc və köndələn nef əlavə edilmişdir. Öncəki qədim kilsədə olduğu kimi, yeni kilsənin nefləri demək olar ki, dördbucaq formada yaradılmışdırlar. 1395-ci ildə kilsə altarının təntənəli şəkildə əsası qoyulur. Kilsənin cübbəxana ilə təchiz olunduğu tarix indiyə kimi naməlum olaraq qalmaqdadır. Lakin yazılı salnamələrdı, 1468-ci ildə həmin cübbəxana üçün Paul adlı bir daşyonan tərəfindən açardaşlarının, pəncərələrin və gözəl giriş qapısının yaradığı qeyd olunurdu (həmin yazılı əsərdə, odanın çox güman ki, 1469-cu ildə qübbə ilə örtüldüyü bildirilirdi)[2].

1470-1483-cü illər arasında kilsə gecikmiş qotika üslubunda bitkin şəklə salınmışdır. 1470-1472-ci illər arasında isə kilsənin cübbəxanası və əsas binanın üzərində daha hündür dam inşa edilmişdir; artıq həmin dövrdə kilsə olduqca kiçik zəng qülləsinə malik idi. 1477-ci ildən 1483-cü ilə kimi uzun nefin əsas kilsə binasına birləşdirilməsi prosesi tamamlanır və beləliklə də kilsənin ümumi uzunluğu 38 metrə bərabər olur. Xalq arasında "hündür xor" adı ilə tanınan kilsə xoru çoxsaylı tağlarla bəzədilmiş və günbəzlənmişdir[3]. Alman incəsənət tarixçisi Kornelius Qurlitt qotik üslublu xor otağının ehtimal ki, mövcud olmuş daha qədim roman xorlarının üzərində inşa edildiyini və öz tərtibatı ilə sələfini təqlid etdiyini güman edirdi; bu hipotezanı yerli ilahiyyatçı-alim Fridrix Magirius da dəstəkləyirdi. Bununla belə, daha qədim xorların mövcudluğu haqqında kifayət qədər etibarlı sübutlar mövcud deyil. Kilsə üçün olduqca vacib olan yan kapellalarının tikintisi məqsədilə, həmin xor otaqlarının dağıdılması və başqa əraziyə köçürülməsi qərara alınmışdır[4]. 6 noyabr 1483-cü ildə Frauenkirxa kilsəsinin yenicə tamamlanmış nefində əsas altarın açılış mərasimi icra olunmuşdur (altar Müqəddəs Bakirə Məryəmin şərəfinə təqdis edilmişdir).

Kilsənin XVI-XVII əsrlərdə inkişafı[redaktə | əsas redaktə]

Frauenkirxa (Drezden) (Drezden 1521)
Rəssam Moritz Bodener tərəfindən yaradılmış qotik üslublu Frauenkirxanın qravyur təsviri və 1521-ci ilə aid Drezden şəhərinin ümumi mənzərəsində kilsənin yerləşməsi (həmin ərazi qırmızı dördbucaq ilə işarələnib).
Moritz Bodenehr - Südansicht der alten Frauenkirche Dresden 1714.jpg

Protestantlıq dininin yayılması məqsədilə yerli sakinlər arasında aparılmış Reformasiya hərəkatlarının açıq əleyhdarı olmuş Saqqallı Georqun 1539-cu ildə vəfatından sonra Saksoniyada ciddi dəyişikliklər baş verir. Onun rəsmi varisi hesab edilən qardaşı V Henrix protestanlığı qəbul etmiş və saray əhli tərəfindən onun taxt mirasından məhrum etmək cəhdləri uğursuzluqla nəticələnmişdir. Henrix qardaşının ölümündən bir il sonra Saksoniyada protestantlıq dinini yerli sakinlər arasında yeritməyə başlayır və qısa müddət ərzində bura katolisizmdən demək olar ki, azad olmuş əraziyə çevrilir. Uzun illər Mayssen yeparxiyasından asılı olmuş Frauenkirxa kilsəsi üçün bu qərar olduqca mühüm hadisə idi. Protestantlıq yerli əhali tərəfindən rəğbət hissi ilə qarşılanırdı; belə ki, hələ XII əsrdə Müqəddəs Nikolayın şərəfinə inşa edilmiş katolik kilsə, Müqəddəs Xaç adlı Drezdenin ən tutumlu protestant kilsəsinə çevrilir[~ 2].

Məlum olduğu kimi, Drezden şəhəri həmin dövrdə ciddi şəkildə əsas protestant dini mərkəzinin yaradılması ehtiyacını duyurdu və bu səbəbdən də Kroytskirxa və Frauenkirxa kilsələri arasına kəskin rəqabət halı yaşanırdı (bu rəqabət 1491-ci ilə kimi davam edirdi). 1491-ci ildə baş vermiş güclü yanğın hadisəsi nəticəsində Kroytskirxa ciddi şəkildə dağıntıya məruz qalır və müvəqqəti olaraq öz funksiyalarını yerinə yetirə bilmir. Şəhər divarlarının kənarında inşa edilmiş Frauenkirxa kilsəsi isə, əksinə olaraq təxminən XVI əsrin sonlarına kimi öz statusunu qoruyub saxlamağa müvəffəq olur. Frauenkirxanın sahib olduğu "əsas şəhər kilsəsi" statusu 1539-cu ildə Reformasiyanın Drezdendə tətbiq olunması ilə başa çatır (Drezdendə hakimiyyəti ələ keçirmiş Albertin sülaləsinin nümayəndələri, ilk lüteran dini mərasiminin məhz Kroytskirxada yerinə yetirilməsi məqsədilə xüsusi fərman imzalayırlar)[5]. Drezdenin ətrafındakı 26 kəndin sakinləri Frauenkirxada prixod mənsubları olmalarına baxmayaraq, Drezden Şurası bütün mühüm dini mərasimlərin ancaq şəhərin daxilində yerləşən kilsədə icra edilməsini daha məqsədəuyğun addım olaraq qiymətləndirir. Bu qərar Frauenkirxa üçün olduqca mənfi təsir göstərir və onun bütün qiymətli əşyaları daha sonralar "Drezden minzmaysterliyi" adlandırılan məşhur Annaberq Sikkəxanası (alm. Münzstätte Annaberg) tərəfindən sonrakı dövrlərdə ələ keçirilir[~ 3]. Kilsənin ən müqəddəs relikviyası hesab edilən altar demontaj edilir, kiçik zəng qülləsindəki zınqırovlar isə əridilir[6]. Dini ibadətlərin keçirilmədiyi boş kilsə binasına çevrildiyinə baxmayaraq, Frauenkirxa bununla belə yerli sakinlərin dəfn yeri olaraq fəaliyyət göstərməyə davam edirdi.

Hələ 1520-ci ildə Saqqallı Georqun göstərişi ilə Frauenkirxanın da yerləşdiyi yaşayış məntəqəsinin ətrafında yüksək bastionların və müdafiə qurğularının tikintisinə başlanılmışdır. Buna paralel olaraq, köhnə şəhər divarlarının da qorunub saxlanılması qərara alınmışdır. Drezden istehkamlarının inşası o dövrün istedadlı mühəndisi olmuş Kaspar Foyqt fon Virandtın layihəsi əsasında başlamış və 1556-cı ildə təntənəli şəkildə tamamlanmışdır. Aparılmış modifikasiya işləri nəticəsində, Frauenkirxa kilsəsi optiki olaraq Drezden şəhərinin tərkibinə daxil edilmişdir; kilsə ətrafındakı geniş boş sahə tezliklə zəngin bürger iqamətgahları ilə abadlaşdırılmış və burada gələcək Noymarkt meydanının sərhədləri formalaşmağa başlamışdır. Həmçinin Frauenkirxa və onu əhatə edən qəbiristanlığın yaxınlığında Saksoniya krallığının zərbxana binası (1556), kral metaltökmə həyətinin, eləcə də duzxananın yerləşdiyi böyük Seyxhaus (1559–1563) və formativ görkəmə malik hündür Barıt qülləsi inşa edilmişdir (onlar Elba çayına açılan şəhər pənoramasının başlıca tikililəri idilər).

Bu dövrdə Drezden dayanmadan genişlənən bir şəhər idi. Ən geci 1550-ci ildə bəlli oldu ki, Frauenkirxanın yanında yerləşən xaçvari formalı kilsə əsas ibadətlər zamanı şəhər əhalisi və ətraf kəndlərin sakinlərini qəbul etməyə qadir deyil. Bununla əlaqədar olaraq Drezden Şurası Frauenkirxanın şəhər sakinləri üçün təkrarən açılması qərarını qəbul edir. Lakin kilsə uzun müddət baxımsız vəziyyətdə qaldığı üçün sürətlə dağılmağa davam edirdi; 1556-cı ildə kilsə nefinin üzərindəki uçmaq təhlükəsində olan dam sökülərək, o zamanlar Avropada populyarlaşmış "kesson tavanları" ilə yenidən örtülmüş və bibley səhnələrini təsvir edən nəfis fresklərlə bəzədilmişdir[~ 4]. Uzun neflərin yenidən qurulması çərçivəsində qotik sütunların üzərinə qalereya və ya tribuna funksiyasını yerinə yetirən yeni ikimərtəbəli emporalar əlavə olunmuşdur (emporalar və kilsənin ümumi interyeri ağ-kül rəngli suvaqla örtülmüşdür). Əslən Mayssendən olmuş heykəltəraş II Hans Valter 1556-1557-ci illər arasında kilsə üçün "İntibah dövrünün ən yaxşı əsərləri" siyahısına daxil edilmiş möhtəşəm amvon yaratmışdır[7]. Kurfürst Avqust 1556-cı ildə Frauenkirxa üçün Altstella sistersian ordeninin monastırından sekulyarizasiya yolu ilə müsadirə olunmuş üç zəngi hədiyyə edir. 1559-cu ildə kilsə yeni orqan alətini əldə edir və kilsə təqviminin septuacesima günü (yəni Pasxadan əvvəl 9 bazar günü) o öz xidmətinə başlamışdır.

Reformasiyadan sonra Kroytskirxanın müstəsna imtiyazlarla səlahiyyətləndirilməsi ilə əlaqədar olaraq, xaç suyuna salma mərasimləri ancaq bu kilsədə həyata keçirilə bilərdi. Dəfnetmə mərasimləri isə ənənəvi olaraq Frauenkirxada (zəngin sülalə nümayəndələri üçün) və onu əhatə edən geniş qəbiristanlıqda (sadə sakinlər üçün) yerinə yetirilirdi.

Georq Berin barokko üslublu və günbəzli layihəsi[redaktə | əsas redaktə]


Frauenkirche. Kupferstich um 1750 von Georg Balthasar Probst.png
Noymarkt meydanı və Frauenkirxa
kilsəsi. 1750-ci ildə hazırlanmış rəngli
qravyura. Əsərin müəllifi -
Georq Baltazar Probst.

Drezden Şurası 1722-ci ildə yeni kilsənin inşa olunması qərarını qəbul edir. Şura üzvləri gənc memar Georq Berə kafedralın əsas plan və hesab işlərini görməyi həvalə edirlər. Dörd il boyunca davam edən layihələndirmə prosesi nəhayət 26 iyun 1726-cı ildə Şura üzvlərinin bəyənilməsi və layihənin təsdiqlənməsi ilə nəticələnir. Noymarkt meydanı sıx bina məhəllələri ilə əhatə olunduğu üçün olduqca dar boş məkanda mərkəzvari konstruksiyaya malik hündür tikilinin yaradılması ideyası daha münasib görünürdü. Bünövrəyə birinci daş 26 avqust 1726-cı ildə şəhər aristokratiyasının birgə iştirakı ilə qoyulur və 1743-cü ilə qədər barokko üslublu binanın tikintisi demək olar ki, tamamlanır. Əsasən yerli şəhər sakinlərinin birgə ianələri hesabına gerçəkləşdirilmiş inşaat işlərinin ümumi məbləği 288.570 taler, 13 qroş və 64,4 pfenniq ilə dəyərləndirilirdi. Həmin pul vəsaiti başlanğıcda Saksoniya torpaqlarına Zaltsburqdan qovulmuş protestantların köçürülməsi üçün nəzərdə tutulmuşdu (həmin dövrdə Avstriya krallığı güclü katolik dinin təsiri altında idi və digər dinlərə etiqad edən xalqları öz ərazisindən qovmağa çalışırdı). Prussiya kralı yaranmış vəziyyətdən uğurlu şəkildə bəhrələnərək, Zaltsburqlu köçkünləri işğal etdiyi keçmiş Polşa torpaqlarında məskunlaşdırır və orada alman azlıqlığının artmasına müvəffəq olur. Bununla belə, köçkünlərin bir qismi Saksoniyanın müxtəlif kəndlərində qalmağı üstün tuturlar, lakin yerli sakinlərdən toplanılmış ianələr onlara təqdim edilmək əvəzinə Frauenkirxanın daxili tərtibat işləri üçün istifadə olunur. 28 fevral 1743-cü ildə lüteran superintendenti Valentin Ernst Löşerin birbaşa rəhbərliyi altında kilsənin təntənəli təqdisolunma mərasimi həyata keçirilmişdir. Bunun ardından kilsə interyerində yerinə yetirilən ilk xütbə mərasimi o dövrün məşhur bəstəkarı olmuş Teodor Kristlib Raynholdun musiqi əsərləri ilə müşayiət edilmişdir.

Memar Berin ilkin planlarına əsasən, xarici günbəz taxta materiallardan hazırlanmalı və mis lövhələri ilə örtülməli idi. Ber, kurfürst Güclü Avqustun maddi dəstəyindən tam şəkildə istifadə edərək "taxta günbəz" ideyasından imtina edir və kilsəni daha möhtəşəm bahalı daş materiallar ilə əvəz etməyi qərara alır (kurfürstə etdiyi hesabat zamanı, memar sonda təkrarolunmaz görkəmə malik olacaq bir abidəni yaradacağını söyləmişdir). Ber İtaliyaya etdiyi səfər zamanı Venesiya memarlığını yaxından izləməyə başlayır və şəhərin çoxsaylı kanalları üzərində ucalan məşhur Santa Mariya della Salute kilsəsinin günbəzindən valeh olur. O, Drezdenə geri qayıtdıqdan sonra, Elba çayının sahilində də italyan tərzli və dominant görkəmli monumental abidəni yaratmağı arzulayır[8].

Fransalı memar Zaxarias Lonjelün, emalatxanasında usta köməkçisi vəzifəsini yerinə yetirmiş şagirdi Knöffel ilə birgə Berin Frauenkirxa üçün tərtib etdiyi barokko üslublu layihəsini tənqid etməyə başlayırlar. Drezden İncəsənət Akademiyasında keçirilən müşavirə zamanı Fransadan təşrif buyurmuş hər iki tənqidçi barokko-klassizm üslubunda edilən özfəaliyyətə ciddi narazılıq etməyə başlayırlar və bu, Georq Berin çaşqınlığına səbəb olur. Müşavirənin sonunda inşa edilən və çağdaş memarlar tərəfindən istehza ilə "della Salutenin alman bacısı" adlandırılan kilsə günbəzinin klassik fransız barokkosu üslubunda yenidən qurulması barəsində yekdil qərar qəbul edilmişdir[9]. Bütün edilən iradlara baxmayaraq, Ber, "arxitektor" tituluna layiq görülmüş ilk alman memarına çevrilmişdir. Lakin o, özünün ən yaxşı işinin tamamlanmasını ölümü səbəbindən görə bilməmişdir. Kilsənin layihəsi və interyerin ümumi tərtibatı Knöffel tərəfindən yenidən işlənilmişdir, Berin ən istedadlı şagirdi olmuş Yohann Şmidt isə aparılan inşaat işlərinə rəhbərliyi bütünlüklə öz üzərinə götürmüşdür. Drezdenli heykəltəraş Yohann Benyamin Tomay və memar Yohann Kristian Faygenin birgə əməkdaşlığı nəticəsində yaradılmış Frauenkirxa kilsəsinin altar hissəsi, "Grand Siècle" dövrünün onu müşayiət edən fransız neoklassisizm üslubunun təsirindən azad olmuş yeganə elementə çevrilir[10][11].

Daş günbəzin tikilməsi haqqında kurfürst tərəfindən edilmiş göstərişə əsasən, 1733-ci ildə memar və inşaatçı qrupu arasında qarşılıqlı surətdə faydalı müqavilə imzalanır. Qeyri-stabil hava şəraitləri səbəbindən, günbəzin səthində qəflətən çatlar əmələ gəlir və bu səbəbdən də günbəzi taclayan fənərin inşası ancaq 1741-ci ildə başlanılmasına dair qərar verilmişdir. Memar Georq Berin ölümündən sonra təxminən 5 il sonra, daha doğrusu 27 may 1743-cü ildə kilsənin nəhəng günbəzi nəhayət tamamlanır əv bununla da monumental dini abidənin əsas tikinti işlərinə son qoyulur. Bundan sonra inşaatçıların qarşısında duran başlıca məsələ, kilsəni taclayacaq elementin hansı görkəmə malik olacağı məsələsi idi; Georq Berin planlarına istinad edən bəzi sənətşünaslar, kilsənin ən hündür nöqtəsində kurfürst Avqustun gücünü mədh edəcək bir obeliskin quraşdırılmasını təklif edirdilər, lakin sonda onlar bu ideyadan imtina edərək, qızıl suyuna çəkilmiş klassik xaçın quraşdırılmasının daha düzgün seçim olduğu bildirmişdilər. Drezdendə yaşayan katolik icmanın dini mərasimlərinin icra edilməsi üçün inşa edilmiş Hofkirxa kilsəsinin müəllifi, daha doğrusu kurfürstün dəvəti ilə İtaliyadan təşrif buyurmuş memar Qaetano Kiaveri Romada yerləşən Müqəddəs Pyotr bazilikasının günbəzinin davamlılığını tədqiq etdikdən sonra, Frauenkirxanın günbəzinin tezliklə çökəcəyi qənaətinə gəlir və onun dərhal sökülməsini tələb edir.

Alman barokkosu üslubunun fransız klassisizmi ilə vəhdəti nəticəsində ərsəyə gəlmiş Frauenkirxa kilsəsi lüteran (protestant) almanlarının ən sakral abidəsinə çevrilir. Bütünlüklə qumdaşı materialından tikilmiş nəhəng günbəz kilsənin mərkəzi strukturu idi. Günbəzin içəriyə doğru əyilmiş və zahiri görünüşü ilə zəngi xatırladan ümumi forması ilk növbədə kənardan kilsəni seyr edən çoxsaylı şəhər sakinlərini valeh edirdi (ümumi hündürlüyü 96 metrə bərabər olan die Steinerne Glocke ("Daşlı zəng qülləsi") günbəzi kilsənin ən fərqləndirici elementlərindən birisi idi). Frauenkirxanın 12 min ton ağırlığında olan günbəzi interyeri bəzəyən səkkiz nazik sütun üzərində yerləşirdi və özünün mühəndislik fədakarlığı ilə yalnız Mikelancelonun Müqəddəs Pyotr bazilikası ilə müqayisə oluna bilərdi. Başlanğıcda bir çox insanaların şübhələrinə baxmayaraq, günbəz son dərəcə sabit struktura malik olduğunu sübut etməyə müvəffəq olur. Belə ki, 1760-cı ildə Prussiyanın aqressiv xarici siyasəti nəticəsində baş vermiş Yeddillik müharibə zamanı II Fridrixin başçılıq etdiyi Prussiya ordusu tərəfindən 100-dən artıq top atəşinə tutulan kilsənin günbəzi demək olar ki, heç bir zədələnməyə məruz qalmamışdır.

Xarici divarlar planda xorların yarımdairəvi çıxıntıları ilə birlikdə təxmini olaraq dördbucaq formasını formalaşdırırdı. Küclərdə quraşdırılmış pilləkənli qülləciklər əsas günbəz üçün dayaq qismində xidmət göstərirdilər və sütunlararası emporaları keçid yaradırdılar. Xorların qarşısında ikiqat və bükük pilləkən, ondan bir qədər kənarda kafedra və püpitr, kafedranın arxasında isə monumetal altar və onu taclayan böyük orqan yerləşirdi. Akustik problemlərin müşahidə olunması səbəbindən ibadət mətnlərin və xütbələrin moizə edilməsi üçün nəzərdə tutulmuş amvon daha sonralar kilsənin sol sütun sıralarına köçürülmüşdür. Bundan başqa, günbəzaltı məkanda yerləşən bütün skamyalar konsentrik olaraq kafedra və altarın yerləşdiyi xətt boyunca düzülmüşdür. Zahirən impozant barokko üslubunu təsəvvür etməsinə baxmayaraq, onun daxili proporsiyaları, çox hündür sütunları və ensiz pəncərələri qədim qotik kilsənin interyerini xatırladırdı.

Frauenkirxa ümumilikdə 91,23 metr hündürlüyə malik idi. Binanın eni 41,96 metrə, uzunluğu isə 50,02 metrə bərabər idi. Günbəz təxminən 40 m, onu tamamlayan fənər qapağı isə 62 metr hündürlükdə başlayırdı. Saksoniya qumdaşı materialından inşa edilmiş günbəzin diametri 26,15 metr, divarlarının qalınlığı təxminən 2,30 metr, ümumi çəkisi isə 12.000 tondan artıq idi.

Frauenkirxa 1945-ci ilə kimi[redaktə | əsas redaktə]

Drezden Frauenkirxasının günbəzinə quşuçuşu məsafəsindən açılan mənzərə. Kilsə, dairəvi şəkildə hazırlanmış şəhər panoramasının tam mərkəzində təsvir olumuşdur. Rəngli qravyur əsərin müəllifi K.A. Rixterdir (1824-cü il)
Noymarkt meydanının mərkəzində ucalan Frauenkirxa kilsəsi. Rəngli postkart məşhur Brück & Sohn şirkəti tərəfindən hazırlanmışdır.

Kilsəni bəzəyən daş günbəzin massiv həcmi və ağırlığı ilə əlaqədar yaranan müxtəlif struktur çatışmazlıqları, dəfələrlə təkrarlanan təmir-bərpa işlərinin icra edilməsinə səbəb olurdu. Günbəzin bütün ağırlığı nefdə yerləşdirilmiş səkkiz sütunun üzərində bərabər şəkildə təqsimləşdirilirdi. Bu vəziyyət Georq Berin ilkin planlarına zidd idi (memar, günbəz ağırlığının xarici divarların üzərinə bölüşdürülməsinin daha doğru addım olduğunu hesab edirdi). Həmin sütunların daxili tərkibini formalaşdıran sement məhlulu çox yumşaq idi, ona əlavə olunan digər materiallar isə aşağı keyfiyyətli idilər. Günbəzin təməli sayılan silindrik barabanın daha aşağı hissələrə etdiyi təzyiq səbəbindən ayrı-ayrı yerləşdirilən dayaq elementlərinin qarşılıqlı əlaqəsi azalmağa başlayırdı. Məhz buna görə də, qeyri-müntəzəm şəkildə bölüşdürülən təzyiq aşağıdakı kapitellərin və karnizlərin səthində çoxsaylı çatların əmələ gəlməsinə səbəb olmuşdur.Bundan başqa, ümumi ağırlıq günbəzin mərkəzinə deyil, mərkəzdən təxminən 90 sm kənara düşür və mərkəzvari ox kilsənin kənarlarındakı dirəklərin (dirək və sütunların) üzərinə doğru əyilir. Sütunların kənarlarında krenin (yəni yana əyilmənin) səviyyəsi 13 N/mm²-ə qədər artır və yumşaq qumdaşı materialı bu ağırlığa çətinliklə tab gətirməyə başlayır[12]. Sabitliyin artırılması məqsədi ilə günbəzin təmir və yenidən qurma işlərinin aparılması zamanı dəmir dairəvi dirəklər hazırlanmışdır. 1736-cı ildə məşhur orqan istehsalçısı Qottfrid Silbermann kilsə üçün 3 dərslikli və 43 pedal alətləri ilə təchiz edilən möhtəşəm orqan hazırlayır. Orqan 25 noyabr tarixində kilsəyə gətirilir və artıq dekabrın 1-də dahi alman bəstəkarı və orqan musiqiçisi İohan Sebastyan Bax bu alətdə özünün ilk solo konsertini verir.

Yeddiillik müharibə və onu müşayiət edən Drezden mühasirəsi zamanı, Frauenkirxa kilsəsinin günbəzi Prussiya ordusunun artilleriya atəşinə məruz qalır; o dövrün şahidlərinin sözlərinə görə, kilsə, 100-dən artıq top nüvəsinin zərbəsinə tab gətirməyə müvəffəq olur. Kilsənin fasadı o qədər möhkəm idi ki, qüllə və toplar divara dəyərək, gözlə görünə biləcək heç bir iz qoymadan ətrafa sıçrayırdılar və məhz buna görə də kilsə ciddi xəsarət almayaraq ağır şəhər mühasirəsindən sağ salamat çıxmış nadir binalardan birinə çevrilir (kilsənin ətrafında yerləşən binaların əksəriyyəti tamamilə dağıldığı üçün 1765-ci ilə kimi Noymarkt meydanı geniş inşaat və təmir-bərpa məkanına bənzəyir). Top atəşindən salamat qalmış kilsənin başlıca problemi, onun həddindən artıq ağır günbəzə sahib olması idi və onun sonrakı çökmə prosesinin dayandırılması məqsədilə memarlar interyerə yeni dayaq və bandaj sütunlarını əlavə edirlər. 1821-1822-ci illər arasında kilsənin xarici fasadında ilk sanasiya işləri həyata keçirilir; həmin işlərin icrası zamanı, divarlarda bitmiş kiçik bitki kolları məhv edilmiş, köhnələrək yararsız hala düşmüş kərpic hörgüsü isə şəhərdən kənarda yerləşən və ən keyfiyyətli kərpic materiallarının istehsalı ilə məşhurlaşan zavodun məhsulları ilə yenilənmişdir. Bundan başqa, 1844-cü ildə kilsədə təkrarən təmir işlərinin aparılması ehtiyacı duyulmuşdur; belə ki, normal istilik sisteminin olmaması və yağış sularının daxilə sızması nəticəsində taxta avadanlığın möhkəmliyi azalmış və onların bəziləri yeniləri ilə əvəz olunmuşdur.

1849-ci ilin martında Alman Birliyinin paytaxtı olmuş Frankfurt şəhərinin Milli Məclisi tərəfindən qəbul olunmuş konstitusiyanı imzalamaqdan imtina etmiş kral II Fridrix Avqusta qarşı başlanılmış Mart inqilabı, Almaniya dövlətlərində ümumilikdə 1848-1849-cu illər arasında baş vermiş üsyanların tamamlayıcı hadisələrindən biri olmuşdur[~ 5]. Frauenkirxa həmin qızğın döyüşlərin mərkəzində idi və ətrafdakı bir çox bina kimi zədələnməyə məruz qalmışdır. Kilsəni barrikadalar ilə əhatə edən qiyamçıların şiddətli döyüşləri bir neçə gün davam etmiş və 9 may tarixində general Fridrix fon Valderzeenin başçılığı altında sakson ordusu tərəfindən məğlub edilmişdir (kilsəyə xələl gətirməyə çalışmış, eləcə də krala öz sadiqliyini isbat etməmiş bütün üsyançılar edam və ya ömürlük azadlıqdan məhrum edilmişdirlər). Kilsənin sonrakı mühafizə prosedurları 1861-ci ildə həyata keçirilmişdir. Bununla belə, günbəzin öz çəkisi altında çökmə prosesinin aradan qaldırılması tam şəildə mümkün olmamışdır[13].

Daxili sütunların daşıyıcı funksiyalarının artırılması üçün təmiz qumdaşı materialına digər materiallar əlavə olunmuşdur. Bundan başqa şaquli sabit oxdan kənarlara doğru əyilən kapitellərin möhkəmləndirilməsi üzrə dəfələrlə yenidənqurma işləri yerinə yetirilmişdir. Kilsənin tikintisi tamamlandıqdan sonra, o Drezdenin əsas dominantına, əsas fərqlənən siluetinə çevrilmişdir. Hələ keçmiş zamanlarda Bernardo Bellotto, onun qohumu Kanaletto və norveçli rəssam Yohan Kristian Dal kimi şəhərdə yaşayıb-yaratmış bir çox dahi rəssamlar öz əsərlərində bu kilsəni nəfis şəkildə təsvir etmişdirlər.

1930-cu ildən etibarən kilsə üçün yeni dövr başlanılır; belə ki, zamanla köhnəlmiş və öz möhkəmliyini itirmiş sütunlar polad halaqalar ilə bərkidilmiş, xarici divarları bəzəyən sütunların daxilinə isə polad armaturlar yeridilmişdir. 27 avqust 1933-cü ildə kilsənin daş döşəməsində memar Oskar Menzel tərəfindən Birinci dünya müharibəsi zamanı həlak olmuş minlərcə əsgərin xatirəsinə həsr edilmiş nəhəng qara xaç həkk olunmuşdur. Kilsənin yenidən bərpası zamanı həmin xaç abidə bilərəkdən bərpa olunmamışdır[14].

1938-ci ildə kilsənin əsrlər boyu yaşadığı problemin həlli nəhayət tapılmışdır, lakin bu ideyanın həyata keçirilməsi uzun və mürəkkəb təmir işlərinin aparılması zərurəti ilə bağlı idi. Məşhur alman mühəndisi Georq Rüt tərəfindən aparılmış baxış və qiymətləndirilmə işlərinin ardınca, kilsənin özəyini təşkil edən səkkiz daxili sütunun monolit beton və dəmir-beton halqalarından ibarət yeni və möhkəm konstruksiyanın yaradılmasına dair qərar qəbul edilmişdir[15]. Bu cəsarətli addım nəticəsində binanın ayrı-ayrı hissələri bir-biri ilə birləşdirilərək, günbəz sürüşməsinin qarşısı alınmış və bütün konstruksiyanın davamlılığını təmin edilmişdir. 200 ildən artıq müddət ərzində kilsənin zəngə bənzər günbəzi Drezdenin köhnə şəhərinin mənzərəsində hakim mövqe tuturdu. Həmin işlər 1942-ci ildə tamamlanır və bu, kilsənin məhv edilməsinə qədər yerinə yetirilmiş sonuncu rekonstruksiya işi olur.

Nasizm dövründə prixodlar və pastorlar[redaktə | əsas redaktə]

1930–1937-ci illər arasında Drezden şəhərinin superintendenti Huqo Han Frauenkirxada pastor vəzifəsini yerinə yetirirdi. Drezden şəhərinin bir çox vikari və prixodları "Tövbə edən kilsə" (alm. Bekennende Kirche) adı ilə tanınan gizli xristian müqavimət hərəkatına tabe idilər (bu hərəkat kilsə və dövlət arasında yaşanan münaqişə nəticəsində Hitlerin tərəfdarları olmuş "german xristianlarının" hərəkatına müqabil olaraq təsis edilmişdir). Frauenkirxa NSDAP dövründə "rasist xristianların" səyləri və fürer Adolf Hitlerin "irqi üstünlük" ideyalarını dəstəkləyən şəxslərin mənəvi dəstəyi ilə əlavə dəyər əldə etmiş və alman protestantlığının mərkəzi olaraq fəaliyyət göstərməyə başlamışdır [16][17]. Bu məqsədlə kilsə titulyar şəkildə "kafedral" tituluna layiq görülmüş və müvəqqəti olaraq Drezdenin başlıca dini abidəsinə çevrilmişdir[18]. Keşiş Huqo Han açıq şəkildə nasional-sosialistlərin yerindiyi antisemit siyasətinə qarşı çıxır və hakim rejimi tənqid edirdi. Bu səbəbdən də o, tutduğu pastorluq vəzifəsidən kənarlaşdırılmış, bir müddət sonra isə Gestapo tərəfindən Saksoniya vilayətindən qovulmuşdur. Drezdendən qovulan pastor Ştuttqart şəhərinə köçür və buradan yerli sakson dindarlarına pastor məktubu yazır və nasional-sosialistlər tərəfindən xristian inamına qarşı yeridilən təhlükə barəsində xəbərdarlıq edir[19].

Keçmiş pastorun tutduğu vəzifəyə 1942-ci ildə Roxlitz şəhərindən dəvət olunmuş superintendent Maks Krebsin gəlişi ilə vəziyyət tamamilə dəyişilir (Krebs 4 fevral 1885-ci ildə anadan olmuşdur). Nasional-sosialist ideologiyasına simpatiyasını heç kimdən gizlətməyən Krebs "german xristianlarının" ən radikal nümayəndəsi hesab olunurdu və Drezdendə sakinləri arasında rasist düşüncələrin güclənilməsi üçün çoxlu səylər göstərmişdir.

İkinci dünya müharibəsi illərində kilsənin dağılması[redaktə | əsas redaktə]

Fotothek df ps 0000348 Ruine der Frauenkirche gegen Rathausturm.jpg
Şəhərin bombalanması zamanı
baş vermiş güclü yanğın,
kilsənin tamamilə
məhv olaraq xarabalıqlara çevrilməsinə səbəb olmuşdur

13 fevral 1945-ci il tarixində ingilis-amerikan müttəfiq hərbi qüvvələri tərəfindən Drezden şəhərinin bombalanması başlanılır. Bombardman o vaxt qəbul olunan üsullarla həyata keçirilirdi: belə ki, binaların dam örtüyünün dağıdılması və taxta konstruksiyaların açılması məqsədilə, təyyarələrdən əvvəlcə fuqas bombaları, daha sonra isə, yanğınsöndürmə xidmətinin o müddət yerinə yetirdiyi işlərin daha da çətinləşdirilməsi üçün ardıcıl olaraq yandırıcı və təkrarən fuqas bombaları atılırdı. Kilsə iki gün ərzində gecə saatlarında RAFUSAAF tərəfindən edilmiş hücumlara müqavimət göstərmiş, qumdaşından inşa edilmiş altı sütun isə kilsə qübbəsinin, buraya pənah gətirmiş 300 insanın evakuasiyasına kimi salamat qalmasına şərait yaratmışdır, bundan sonra şəhərə atılmış 650.000-dən artıq dağıdıcı bomba nəticəsində şəhərdə temperatur yüksəlmiş və bu zaman kilsə daxilində təxminən 1000 selsi dərəcədən artıq istilik olmuşdur[20].

Kilsə zirzəmilərində o vaxtlar Lüftvaffe Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus kinoarxiv saxlanılırdı. Film materialları tezalovlanan selluloid materialından ibarət olduğu üçün yandığı zaman çoxlu sayda istilik törədirdilər. Uzun illər boyunca mövcud olmuş hipotezaya əsasən, kilsənin yanaraq məhv olmasının başlıca səbəbi məhz film plyonkaları idi. Lakin kilsənin yenidən bərpa edilməsi çərçivəsində aparılan arxeoloji qazıntılar nəticəsində ciddi xəsarət almayan selluloid plyonkalarının qalıqları aşkar edilmiş və bu, illər boyunca mövcud olmuş hipotezanın doğruluğuna son qoymuşdur. Tədqiqatçılar bundan sonra yekdil qərara gəlirlər ki, Frauenkirxanın çökməsinin başlıca səbəbi, onun interyerinin əhəmiyyətli hissəsini təşkil edən taxta mebellərin və divar üzlüklərinin alovlanması idi. Hofkirxa və Kroytskirxa kilsələrinin inşasında istifadə olunan əhəng daş silikatı kimi, Frauenkirxa kilsəsinin divarlarını təşkil edən qumdaşı materialı da yüksək temperatur davamlığı ilə fərqlənirdi. Yanğın zamanı fasadın daş blokları temperaturun yüksəlməsi səbəbi ilə genişlənməyə başlamış və beləliklə də onların səthində çatlar formalaşmışdır (bundan başqa, həddindən artıq genişlənən daşlar öz yükgötürmə qabiliyyətini itirməyə başlayırdılar)[21].

Noymarkt şəhərin ən qədim meydanı hesab olunurdu və məhz bu səbəbdən də nasizm rejiminə qarşı olan və bununla da alman xalqının sahib olduğu mədəni və tarixi dəyərləri məhv etməyə çalışan müttəfiq qüvvələr hər bir vəcdlə şəhərin bu ərazisini intensiv bombardmana məruz qoyur və demək olar ki, bütün tarixi abidələrin yerlə yeksan olunmasına nail olurlar. Hətta Frauenkirxanın qarşısında yerləşən Martin Lüterin kiçik heykəli belə ciddi zədələnməyə məruz qalır[22]. Dağılmış ətraf evlərin sakinləri kilsənin kriptasında gizlənməyə məcbur olurlar. Kilsədə tuğyan edən yanğına baxmayaraq, nəhəng günbəz kriptada gizlənən insanları ölümdən qoruyurdu və yanğınsöndürən briqadanın cəsarətli əməliyyatı sayəsində 300-ə yaxın sakin kilsədən heç bir ciddi xəsarət almadan evakuasiya olunur. Lakin isti və soyuq temperaturların dəyişən təsiri nəticəsində daş günbəzi saxlayan sütunlar kövrəkləşərək, öz daşıyıcı funksiyalarını tədricən itirməyə başlayırlar. Nəhayət 15 fevral saat 1000 radələrində kilsənin günbəzi çökür. Sütunlar yüksək temperaturdan parlaq qırmızı rəngə boyanaraq ardbaard partlamağa başlayırlar; 6 min ton ağırlığında böyük daş qalıqları isə ətafdakı evlərin xarabalıqları ilə birlikdə yerə qərq olur. Bombardman nəticəsində mərkəzi kapelladan kilsə pərvazlarına qədər salamat qalmış iki fasad qalığının müharibənin sonunda həyata keçirilmiş monitorinq işlərinə əsasən ehtimal etmək olar ki, cənub-qərb küncündə yerləşən sütunlar tavanın yararsız vəziyyətə düşməsi səbəbindən uçaraq böyük fasadın arasında geniş dəlik yaratmışdır. Binanın bütün çəkisinin kəskin şəkildə cənub-qərb tərəfə əyilməsi, sütunların daha da azalmasına səbəb olmuşdur. Salamat qalmış sütunların üzərinə düşən ağırlığın artması ilə əlaqədar xarici divarlar gur səslə uçmağa başlayırdı. Qara toz hissəciklərindən ibarət keçilməz sıx duman bütün ətraf ərazini bürümüşdür. Bu hadisə bəzi şəhər sakinləri üçün kütləvi dağıntılar ilə formalaşan üzgünlük və çarəsizlik hislərini daha artırmış və Drezden şəhərinin bir gün yenidən bərpa ediləcəyi xülyalarını sıfıra endirmişdir. Bir zamanlar möhtəşəm kilsənin yerləşdiyi ərazidə bombardmandan sonra böyük dağıntı qalığı toplanmışdır[23].

Kilsənin bombalanması nəticəsində yaranmış yanğına baxmayaraq, üzərində İsa peyğəmbərin Gefsiman bağındakı əzabı əks olunan gözəl relyef altar möcüzəvi şəkildə qismən zədələnmişdir. Lakin buna baxmayaraq, kilsənin bir çox qiymətli heykəlləri və digər fraqment və bəzək elementləri dağıntı altında qalaraq yararsız vəziyyətə düşmüşdür.

Kilsə Drezdenin panoramından tamamilə yox oldu və qaralmış daşlar bir yerə yığılaraq hələ növbəti 45 il ərzində toxunulmadan qalır - Almaniya Demokratik Respublikasının hakimiyyəti vəsaitin olmamasını bildirərək, gələcək nəsilə bir xatirə olaraq binanın bərpa olunmamasını qərara alırlar. İkinci dünya müharibəsi başa çatdıqdan sonra, Drezden sakinləri Frauenkirxanın gələcəkdə yenidən bərpa olunması məqsədilə tez-tələsik unikal daş fraqmentlərini toplayır və nömrəliyirdilər. İnsanların öz memarlıq abidələrinə olan bu cür patriot hisslərini anlayan hakimiyyət təmizlənmiş bu boş yerdə avtodayanacaq tikdirmək arzusundan daşınmışdı. 1966-cı ildə kilsə qalıqları rəsmən "müharibəyə qarşı memorial abidə" elan edilmişdir və bu ərazidə hər il dövlət nəzarəti altında "Drezden şəhərinin məhv olmasının ildönümü" adı altında xatırlama mərasimləri keçirilirdi.

1982-ci ildə, kilsə xarabalıqları Şərq Almaniya rejiminə qarşı dinc etiraz aksiyaları ilə birlikdə sülh hərəkatının mərkəzinə çevrilmişdi. Şəhərin bombalamasının ildönümündə Drezdenin 400 vətəndaşı; Şərgi Almaniyada vətəndaş hüquqlarının pozulması üzrə başlanan hərəkatının üzvləri gül və şamlar ilə sükutla xarabalıqlara gəlirlər. 1989-cu ilə, Drezden, Leypsiq və Şərqi Almaniyanın digər yerlərində etirazçıların sayı on minə qədər artmış və bunun nəticəsi olaraq Şərqi və Qərbi Almaniyanı ayıran divar nəhayət sökülmüşdür. Bu Almaniyanın birləşməsinə yol açdı.

Kilsə qalıqlarının xatirə abidəsi olaraq istifadəsi[redaktə | əsas redaktə]

1990-ci ilin fevral ayında Berlin divarının fevral ayında yıxılmasından cəmi bir neçə ay sonra, bir neçə Drezden fəalı kilsəsi bərpa etmək ümidi ilə kampaniya açırlar. İlk növbədə onlar İngiltərə kraliçasına və ABŞ prezidentinə açıq məktubla müraciət etmək qərarına gəlirlər. Yaşlı Drezden sakinləri şamlarla xarabalıqlara baş çəkməyə öyrəşdikləri üçün, gənclərin entuziazmı heç də hər kəs tərəfindən dəstəklənmir. Frauenkirxanın bərpasının həddindən artıq böyük məbləğə başa gələcəyini və müharibə haqqında olan xatirələri insanların yaddaşından silinəcəyini bildirən hakimiyyət üzvləri də buna qarşı çıxırdılar. Lakin tezliklə layihəyə dəstək olanların sayı artmağa başlayır və 26 ölkənin sponsorlarının birgə köməyi sayəsində rekonstruksiya üçün lazım olan 160 milyon dollardan təxminən 100 milyonu artıq toplanılmışdır... Teoloji baxımdan, qəlb yaralarını sağaltmaq olar, deməli şəhərin yaraları da nə vaxtsa sağaltmaq mümkün olacaq. Axı gec-tez, bütün yeni və köhnə daşlar, vahid rəngə boyanacaqlar.

Yazıçı Viktor Korşikovun "İstəyirsiniz sizə operanı sevməyi öyrədim" əsərindən olan fraqment[24].

Kilsədə yenidənqurma işlərinin aparılması İkinci Dünya müharibəsinin son aylarından planlaşdırılsa da, Üçüncü Reyxdəki qarışıqlıqlar səbəbindən heç bir konkret iş görülməmiş və yenidənqurma işlərinə başlanılmamışdır[~ 6].

Müharibədən dərhal sonra drezdenlilər kilsəsnin qalıqlarının xilas edilməsi və kataloqlaşdırılmasına başlamışdılar ki, gələcəkdə onları bərpa işləri üçün istifadə etmək mümkün olsun. Saksoniyalı konservasiya ustası Hans Nadlerin təşəbbüsü əsasında dağıntı ərazisində ilk tədqiqat işləri aparılmış və bu yenidənqurma işlərinin başlanılmasına təkan yaratmışdır. Hava şəraitinin zərərli təsirinin asılılığından müdafiə etmək məqsədilə, altarın salamat qalmış hissələri 1947-ci ildə üstü örtülərək konservasiya edilmişdir[25]. İnventarizasiya olunmuş təxminən 850 digər daş qalıqları isə müvəqqəti olaraq Saltsqasse küçəsi boyunca yerləşdirilmişdirlər. 1959-ci ildə şəhər şurasının xahişi ilə həmin daşların yarısı Brüll terraslarının səki xətti üçün istifadə olunmuş, qənbər daşı olmaq aqibətindən yaxa qurtarmış digər kilsənin daş qalıqları isə təkrarən öz saxlanc yerinə geri gətirilmişdilər. Kommunist hökümətinin böyük girişimli fəaliyyəti nəticəsində şəhərin mərkəzindəki dağıntılar sürətlə təmizlənərək panel evlərlə yenidən tikilmişdir. Xoşbəxtlikdən kilsəyə məxsus daş qalıqlarının saxlanıldığı geniş ərazinin təmizlənərək parkinq zonasının yaradılması ideyası yerinə yetirilmir. Həmin ideyanın başa tutmamasının başlıca səbəbi, mədəni irsin bir zaman geri qaytarılacağı ümidi ilə yaşayan şəhər sakinlərinin kütləvi etiraz aksiyası və parkinq kompleksinin inşa edilməsi üçün pul vəsaitlərinin kifayət qədər olmaması idi. Müharibə izlərinin mümükün qədər aradan qaldırılması və şəhər sakinləri ilə komprimissə gəlmək üçün şəhər rəhbərliyinin göstərişi ilə boş qalmış ərazidə çoxlu sayda güllər əkilmişdir[25].

Alman bombardımançıları tərəfindən 1940-cı ildə tamamilə məhv edilən Koventri kafedralını britaniyalılar müharibədən sonra bərpa etməməyə və bir xatirə olaraq saxlamağa qərara alırlar[26]. Drezdenin mərkəzində yerləşən kilsə də Birləşmiş Krallığın analoqu kimi, hərbi memorial abidəyə çevirməsi Yerli hakimiyyət tərəfindən qəti surətdə qərara alınmışdır (bu qərardan az müddət sonra, Berlinin mərkəzindəki Kurfürstendamm küçəsində yerləşən Kayzer Vilhelm memorial kilsəsi də Frauenkirxa kimi memorial abidəyə çevrilir). Kilsənin memorial abidə adlandırılması şərəfinə keçirilən məclis zamanı bombardman nəticəsində xəsarət alanların əksəriyyətinin ailə üzvləri, həlak olan və adsız qəbiristanlıqda dəfn olunan minlərcə drezdenlilərin xatirəsini yad etmişdilər. Həmin gündən etibarən, Drezden şəhərinin bombalanması günü rəsmi şəkildə ancaq Frauenkirxa xarabalıqlarının yerləşdiyi ərazidə yubiley marşları şəklində keçirilirdi.

1980-ci illərdə baş vermiş "dinc inqilab" hadisələri zamanı Drezden ADR-ın mülki hüquqlar uğrunda mübarizənin mühüm mərkəzi olur. Hər şey o zamanlar 17 yaşı olan Yohanna Eşinbax adlı gənc aktivist qadının spontan qərarı ilə başlanır; belə ki, o, nüvə müharibəsi təhlükəsindən və həmçinin şərqi alman məktəblərdə ibtidai hərbi hazırlıq dərslərindən yorulmuş dostları ilə birlikdə Drezdendə qeyri-formal görüş keçirməyi planlaşdırır. Tezliklə bu görüşə Frauenkirxa kilsəsinin bərpasını arzulayan yüzlərcə dindarlar qoşulur[27]. Əllərində şamlar tutan gənc fəallar xarabalıq ərazisinə gələrək hökümətə qarşı öz etirazlarını bildirirdilər. Yaxınlıqdakı Kroytskirxa isə nümayişçilərə və fəallara öz divarları daxilində hakimiyyət tərəfindən təqiblərdən müdafiəni təqdim edirdi[28]. Toplantıları qadağan etmək cəhdləri heç bir nəticə vermir, etirazçıların sayı artır və hakimiyyət kompromissə getməyə məcbur olur.

Saksoniya yevangelik kilsəsi konservasiya olunmuş xarabalıqlarda barış abidəsi yaradılmasını planlaşdırırdı. Frauenkirxanın salamat qalmış zərzimisində kilsənin tarixi haqqında bəhs edən fotosərgi təşkil edilmişdir. Hakimiyyət həmçinin qərb investorlarının pul vəsaitləri kilsəni bərpa etməyi arzulayırdılar, lakin Saksoniya Sinodu bu qərara qəti şəkildə etiraz etmişdir. Lakin kilsənin qalıqları çürüyərək dağılmağa başladığından Drezden şəhərinin bələdiyyəsi, Zemper Operasının və Drezden qəsrinin rekonstruksiya işlərinin tamamlanmasından dərhal sonra Frauenkirxanın da bərpasını 1985-ci ildə qərara alır.

Almaniyanın birləşməsi özündə Frauenkirxaya yeni nəfəs gətirdi. 1989-cu ildə Lüdviq Güttlerin başçılığı altında 14 gənc entuziast qrupu kilsənin bərpası istəyi ilə musiqili aksiya keçirmişdi. Bir il sonra, həmin qrup Sevimli Tanrı anası kilsəsinin bərpasının təşviqi adlı cəmiyyət yaradır və aqressiv halda kilsənin bərpasına lazımi məbləğin toplanması üçün kampaniyaya başlayır. Bu təşkilata Almaniya və daha 20 ölkədən qoşulan üzvlərin sayı tezliklə 5000 nəfərə qədər artır. Bundan başqa daha çox insanları bu layihəyə cəlb etmək məqsədilə, Almaniyada yardımçı qruplar, xaricdə isə "promouşen" (yəni sövqləndirmə) təşkilatları yaradılmışdır.

Frauenkirxanın rekonstruksiyası[redaktə | əsas redaktə]

İlkin planlar[redaktə | əsas redaktə]

Beləliklə layihənin icrası daha güclü vüsət alır. Bir tərəfdən yüzlərcə memar, sənətşünas alim və mühəndislər yığılmış minlərcə daş parçalarını təkrar strukturda istifadə etmək üçün çeşidlərə ayıraraq kataloqlarda yerləşdirir, digər tərəfdən isə sadə insanlar bu gəliz layihənin həyata keçirilməsi üçün pul toplayırlar.

Alman əsilli amerikalı alim Günter Blobel uşaq yaşlarında valideynləri ilə birgə Drezdendə yaşayırdı və şəhər bombalanan zaman o ailəsi ilə birlikdə qaçqın düşür və Drezdenin ətrafındakı rayonların birində sığınacaq tapır. Bunlara baxmayaraq o heç bir zaman Frauenkirxanın əzəmətli görünüşünü öz yaddaşından silmir. 1994-cü ildə o Amerika Birləşmiş Ştatlarının dəstəyi ilə yaradılmış "Friends of Dresden, Inc." adlı Drezdenin bədii və memarlıq irsinin yenidənqurma, bərpa və qorunmasına təşəbbüs göstərən qeyri-kommersiya birliyinin təsisçisi və prezidenti seçilir. 1999-cu ildə, Blobel tibb üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdü və mükafat qismində ona verilən pul məbləğinin hamısını (təxminən 1 milyon ABŞ dolları) Frauenkirxanın və Drezden sinaqoqunun bərpası üçün bu işlə məşğul həmin təşkilata bağışlamışdı. Bu - tarix boyu bir layihənin həyata keçirilməsi məqsədilə fərdi şəxs tərəfindən verilən ən böyük ianə sayılır. Kilsənin himayədarları içərisində Böyük Britaniyanın Kent hersoqu Edvard və Koventri yepiskopunun adlarını çəkmək olar. Koventri kafedralının fəxri kanonçusu və Drezden Trastının təsisçisi Dr. Pol Östreyker (Paul Oestreicher) yazır:

Drezdendəki bu kilsə Londonun Müqəddəs Pavel kafedralı kimi çox əziz və dəyərlidir. Əlavə olaraq kilsənin bərpası üzrə aktiv çalışan digər təşkilatlar sırasında Fransanın Frauenkirche Paris və İsveçrənin Verein Schweizer Freunde der Frauenkirche dərnəklərinin adlarını qeyd etmək olar.[29]

Kilsənin bərpası 180 milyon avroya başa gəlmişdi. Dresdner Bank demək olar ki, 1995-ci ildən bəri "donor sertifikat kampaniyalarından" topladğı 70 milyon € vasitəsilə yenidənqurma xərclərinin yarıdan çoxunu maliyyələşdirmişdi. Bankın özü o cümlədən əməkdaşları tərəfindən ianə edilmiş pul vəsaiti ilə birgə, ümumilikdə əlavə 7 milyon avronu kilsənin bərpasına ayırmışdı. Bütün bu illər ərzində kilsənin kiçik daş fraqmentləri xüsusi hazırlanmış medallar kimi satılmışdı. Bu cür fərdi işlə məşğul olan sponsorlardan biri kilsə daşlarının simvolik satışı vasitəsilə 2.3 milyon € məbləğində pul qazanmışdı. Toplanmış vəsaitlər Saksoniya vilayətinin, Drezden şəhər bələdiyyəsinin və Saksoniya Yevangelist Lüteran kilsəsinin dəstəyi ilə "Frauenkirche Foundation Dresden" fonduna təhvil verilmişdir. Kilsə gülləsində quraşdırılmış yeni qızıl xaç "İngilis Xalqı və Böyük Britaniyanın Kral Evi" tərəfindən rəsmi surətdə maliyyələşdirilmişdir. Kilsənin xaçını britaniyalı bir dəmirçi hazırlamışdı. Həmin dəmirçinin atası Drezdeni bombalamaqda və kilsənin məhv edilməsində başlıca məsuliyyət daşıyan pilotlardan biri idi[30].

Kilsənin bərpası[redaktə | əsas redaktə]

Elba çayının sağ sahilindən Drezdenin köhnə şəhərinə və Frauenkirxaya açılan mənzərə.

İnşaatçı Georq Berin 1720-ci ildə tərtib etdiyi orijinal planlarını istifadə edərək, kilsə memarı və mühəndis Eberhard Burgerin rəhbərliyi altında nəhayət ki 1993-cü ildə yenidənqurma işləri başlamışdı. Kilsənin ilk təməl daşı 1994-cü ildə qoyulmuşdur, onun kripta və günbəzi daxili hissəsi isə müvafiq olaraq 19942000-ci ildə tamamlanmışdı. Mümkün olan dərəcədə kilsə - Qübbə istisna olmaqla orijinal material və müasir texnologiyanın köməyi ilə bərpa olunmuşdu. Bundan sonra ərazidə toplanmış bütün zibil və daş qırıntıları yığılaraq təmizlədilmişdi. Hər daş qalıqlarının özünəməxsus forması olduğu üçün bərpa zamanı onların yerləşdirilməsi böyük səbr tələb etdi. Hər istifadəyə yararlı daş parçaları ölçülmüş və kataloqlaşdırılmışdır. 3D formatda daşları ekran ətrafında hərəkət etdirməyə imkan verən kompyuter proqramı memarlara hansı daşların hara yerləşdirilməsini tapmağa və daşların bir-birinə uyğunlaşdırılmasını təmin etməyə kömək etmişdir. İnşaatçılar rəsmlərin rəngini və boyaların tərkibini (XVIII əsrə kimi müxtəlif rəngləri almaq üçün yumurta və sair təbii vasitələrdən istifadə olunurdu) dəqiqləşdirmək üçün kilsənin minlərlə fotolarından, kilsə xadimlərinin xatirələrindən və kilsə rəsmilərinin fikirlərindən istifadə etmişlər.

Bərpa zamanı 8500-dən çox orjinal daş parçaları xilas edilmişdi, bundan başqa 1 milyon qalıq içərisindən təxminən 3800 daş rekonstruksiyada yenidən istifadə olunmuşdu. Yaşlı daşların üstü yanğın və aşınma səbəbindən qara patina ilə örtülmüşdü və buna görə də köhnə və yeni daşlar arasındakı fərq yenidənqurmadan sonrakı hələ bir neçə il ərzində aydın görünəcəkdir. Orijinal altarın iki min ədəd parçası təmizlənərək bərpa olunmuş və daha sonra yeni struktura daxil edilmişdir. Günbəzin üstündə yerləşən yeni qızıl kürə və xaç mümkün qədər 18-ci əsrin orjinal metodlarından istifadə olunmaqla Qrant Makdonald Silversmiths tərəfindən Londonda hazırlanmışdı. Kilsənin xaçı britaniyalı dəmirçi Alan Smit tərəfindən hazırlamışdı. Alanın atası Drezdeni bombalamaqda və kilsənin məhv edilməsində başlıca məsuliyyət daşıyan pilotlardan biri idi. Drezdenə göndərilməzdən öncə, qızıl xaç 5 il ərzində Koventri, Liverpul, Edinburq və Müqəddəs Pavel kafedralı da daxil olmaqla Britaniyanın demək olar ki, bütün kilsələrində nümayiş etdirilmişdi. 2000-ci ilin fevralında Frauenkirxanın zirvəsində yerləşdiriləcək xaç təntənəli şəkildə Kent hersoqu tərəfindən Drezdenə gətirilir[31]. Bu zaman Frauenkirxanın eksteryer üzrə işləri tamamlanmış, xarici quruluşu isə başa çatmışdır. Beləliklə keçmiş əsrlərdə olduğu kimi Frauenkirxanın əzəmətli qübbəsi yenidən Drezdenin mənzərəsində dominant mövqeyə sahib olur. Burulmuz və qaralmış əvvəlki xaç isə xatirə olaraq altarın sağ tərəfində quraşdırılmışdı.

Kilsə üçün yeddi yeni zəng tökülmüşdü. Onlar il dəfə 2003-cü ildə, Pentikost bayramının qeyd edilməsi zamanı çalınmışdı.

1736-cı ildə Qottfrid Silbermann tərəfindən hazırlanmış əvvəlki orqanın orjinal dizaynını ətraflı təsvir edən çoxlu sayda kağızların mövcud olmasına baxmayaraq, mühəndislər onu bərpa etməməyə və onun əvəzində daha sadə struktura malik musiqi alətinin quraşdırılmasını qərara alırlar. Silbermann orqanını 3 manual və 43 registerdən ibarət olmuşdu, yeni quraşdırılmış orqan isə genişləndirilir, onun register sayı isə 80 yüksəlir. Strasburq şəhərindən olan usta Daniel Kern 4873 borulu yeni orqanı 2005-ci ilin aprel ayında tamamlayır və elə həmin ilin oktyabr ayında isə musiqi aləti Drezdenə gətirilərək kilsədə quraşdırılır. Kern Silbermann orqanının orjinal səsləndirməsini yenidən qaytarmaq məqsədilə, alətin bütün parametrlərini ən yüksək səviyyədə hazırlayır. İslahatçı və teoloq Martin Lüterin bombalanmadan xilas olmuş bürünc heykəli bərpa edilmişdi və indi o yenidən kilsənin qarşısında yerləşir. Bu heykəl - Adolf fon Donndorfun 1885-ci ilə aid əsəridir.

Yenidən açılma[redaktə | əsas redaktə]

Tanrı anası kilsəsinin bərpa işlərinin ardınca təkrar açılışından sonra Drezden son dərəcə məşhur turizm mərkəzlərindən birinə çevrilmişdi. İlk üç il ərzində yeddi milyon insan turist qismində və ya ibadət xidmətlərində iştirak etmək məqsədilə kilsəni ziyarət etmişdi[32]. Bu layihə Avropa ölkələrini buna bənzər digər binaların da yenidən dirçəltməyə ilhamlandırdı. 2009-cu ildə ABŞ Prezidenti Barak Obama Almaniya kansleri Angela Merkel ilə Yaşıl qübbədə düzənlənən görüşdən sonra kilsəni ziyarət etdi.

Memarlıq[redaktə | əsas redaktə]

Kilsənin zəngləri[redaktə | əsas redaktə]

2002-ci ildən başlanılan bərpa zamanı yeganə salamat qalmış zəngi quraşdırmaq məqsədilə kilsənin yanında müvəqqəti kiçik taxta zəng gülləsi inşa olunmuşdu. Bir zaman dörd zəng dəstinin tərkib hissəsi olmuş Salamat zəng 1518-ci ildə Nossenin Alttsell monastırı üçün tökülmüşdü. Reformasiya dövründə monastır bağlanılır; onun zəngləri isə 1556-cı ildə kurfürst Avqustun hədiyyəsi qismində Drezdenə gətirilmişdi. Zəng Fruenkirxanın sələfində uzun illər çalırdı. Yeni kilsə inşa olunduqda o buraya köçürülür və üç digər çənlərə əlavə edilir. 1925-ci ildə Birinci dünya müharibəsindən sonra, zəng başqa kilsəyə köçürülmüşdür və buna görə də o çətin günlərdən birdəfəlik xilas olmuşdu. 1998-ci ildə kilsə qülləsinin birində öz əvvəlki yerinə qayıtmaq məqsədilə zəng Drezden şəhərinə gətirilir və müəyyən çətin mərhələnin bitməsi üçün səbrlə gözləməyə başlayır. Kiçik kapellanın yanında Frauenkirxa zənglərinin tarixi haqqında aydın şəkildə izah edən böyük stend quraşdırılmışdı. Stendin üzərində Frauenkirxa üçün 1734-cü ildə tökülmüş və İkinci dünya müharibəsi zamanı məhv olmuş zəngin şəkilləri yerləşdirilmişdi. 1518-ci ilə aid "Maria" adlı yeganə sağ qalmış çən də daxil edilməklə, ümumilikdə bərpa olunacaq kilsədə 8 zəngin quraşdırılması nəzərdə tutulurdu. Karlsrue şəhərinin Bachert firması tərəfindən 2002-ci ilin dekabr ayında yeni yeddi zəngin hazırlanması uğursuz olur. Səsləndirmədə yaranan bu cür dissonansın səbəbi, zəngin üzərindəki dekorlar ilə bağlı idi. Yalnız 1750 kq ağırlığında olan "İyesaya" (Jesaja) böyük zəngi melodik və ahəngdar səslənməyə malik idi. Bachert şirkəti öz hesabına uğursuz zənglərin yenidən tökülməsini öhdəsinə götürmüşdü. May ayının 2-də zənglər yoxlanılması üçün Drezdenin Schlossplatz (Saray meydanında) təqdim edilmişdir.

Nr.
 
Ad
 
Liturgik Funksiya Diametr
(mm)
Kütlə
(kg)
Şlaqton (zərbəli səs)
(Yarım ton (YT)-1/16)
Kilsə qülləsi
 
Zəngin üzərində yerləşdirilmiş yazı
 
1 İsaya (İyesaya) Sülh zəngi 1.404 1.750 d1 +2 C SIE WERDEN IHRE SCHWERTER ZU PFLUGSCHAREN MACHEN (Jes 2,4)
2 İohannes Elan edən zəng (Yevangelium) 1.251 1.228 e1 +3 E BEREITET DEM HERREN DEN WEG (Mt 3,3)
3 Yeremiya Şəhər zəngi 1.086 900 g1 +2 SUCHET DER STADT BESTES (Jer 29,7)
4 Coşua Toy və nikah zəngi 964 645 a1 +2 ICH UND MEIN HAUS WOLLEN DEM HERRN DIENEN (Jos 24,15)
5 Məryəm Xatirə zəngi 846 328 b1 −5,5 1518 . afe . maria . gracia . plena . domynvs . thekvm . mader . myseri . korti . mcccccxviii . jar (Lk 1,28)
6 Davud Dua zəngi 850 475 c2 +4 C ERHÖRE MEIN GEBET (Ps 4,2)
7 Filip Vəftiz olunma zəngi 785 392 d2 +4 EIN HERR, EIN GLAUBE, EINE TAUFE (Eph 4,5)
8 Hanna Minnətdarlıq zəngi 694 291 f2 +6 MEIN HERZ IST FRÖHLICH IN DEM HERRN (1 Sam 2,1)

Zəng səsi[redaktə | əsas redaktə]

Zənglər adətən gün ərzində və xüsusi bayramlarlarda səsləndirilir:

  • Gün ərzində üç dəfə - saat 700, 1200 və 1800, kilsənin böyük zəngi dua çağırışı üçün çalınır.
  • Kilsə bayramlarına müvafiq olaraq, 3 kiçik zəng dindar sakinləri axşam dualarına çağırır.
  • Əsas ibadət mərasimindən 30 dəqiqə əvvəl olaraq 2 və ya 3 böyük zəng çalınır.
  • Əsas ibadət mərasiminə 10 dəqiqə qalmış kiçik zənglər çalınır.
Zəngin çalınmasının səbəbi Sayı
Zəng sayı
1 2 3 4 5 6 7 8 İfadə etmə
Pentikost günü, Xatirə zəngi 13 Fevral (21:45) 8 d1 e1 g1 a1 b1 c2 d2 f2 Böyük Plenum
Milad, Pasxa gecəsi (05:45), Pasxa, Yeni il ərəfəsi 7 d1 e1 g1 a1 c2 d2 f2 Orta Plenum
Birinci Advent, Xaç suyuna salma (Xaçaçuran) Reformasiya bayramı 6 e1 g1 a1 c2 d2 f2 Kiçik Plenum
Adventin ilk bazar günü, Bazar orucu 4 d1 g1 b1 f2 Məryəm-Zəngi
Pasxanın ilk bazar günü 4 e1 g1 a1 c2 Böyük mükəmməl kvartet
Kilsə bayramlarına düşən digər bazar günləri 4 a1 c2 d2 f2 Kiçik mükəmməl kvartet
Birinci Advent, Xaç suyuna salma (Xaçaçuran), Vozneseniye və Reformasiya bayramları 3 e1 g1 a1 Böyük Te Deum
Həftə içi xidmətlər 3 a1 c2 d2 Kiçik Te Deum
Pasxa, Əllinci gün bayramı və Milad 3 d1 e1 g1 Böyük Qloriya
Pasxa bayramında sədaqət və ixlas 3 g1 a1 c2 Ortancıl Qloriya
Kilsə ilinin qalan hissəsində sədaqət və ixlas 3 c2 d2 f2 Kiçik Qloriya
Səhər zənginin çalınması, saat 700 1 c2 Davud (Dua zəngi)
Nahar zənginin çalınması,saat 1200 1 d1 İsaya (Sülh zəngi)
Axşam zənginin çalınması,saat 1800 1 g1 Yeremiya (Şəhər zəngi)

Orqan[redaktə | əsas redaktə]

İohann Qottfrid Silbermann 1732–1736-cı illədə kilsə üçün 3 manuallı və 43 registerli Orqan hazırlamışdı. 1945-ci ildə kilsənin bombalanması nəticəsində orqan məhv edilmişdi. Hal-hazırda orqan tamamilə bərpa olunub. Ümumilikdə Drezden Frauenkirxasında bu cür möhtəşəm və gözəl musiqi alətinin quraşdırılmasında Georq Berin və Yohann Kristian Faygenin böyük təşəbbüsü vardır. 1736-cı ilin Orqan dispozisiyası:[33]

I Brustwerk CD–d3
Gedackt 8′
Əsas hissə 4′
Fleyta borusu (Rohr Flöte) 4′
Nasat 3′
Oktava 2′
Gemshorn 2′
Kvinta (Quinta) 11/3
Sufflet 1′
Mikstura III
Şalumo (Chalumeau) 8′
Tremulant
II Hauptwerk CD–d3
Əsas hissə 16′
Əsas Oktava hissəsi 8′
Fleyta borusu (Rohr Flöte) 8′
Violdigamba 8′
Oktava 4′
Şpitz Fleyta 4′
Kvinta 3′
Oktava 2′
Tertia 13/5
Kornett V
Mikstura IV 2′
Simbala III 1′
Faqot 16′
Trompet 8′
Tremulant
III Oberwerk CD–d3
Kvinta dena 16′
Əsas hissə 8′
Gedackt 8′
Kvinta dena 8′
Oktava 4′
Fleyta borusu (Rohr Flöte) 4′
Nasat 3′
Oktava 2′
Seskvialtera 4/5
Mikstura IV
Foks humana (Vox humana) 8′
Döyünmə
Pedalwerk CD–c1
Böyük dəst 32′
Bas prinsipial 16′
Bas oktava 8′
Bas oktava 4′
Mikstura VI
Pozon 16′
Bas trompet 8′
Bas klarin 4′
  • Cütlük hissə: III/I, II/I, I/P.
  • Traktura:
    • Tontraktura: Mexaniki
    • Registertraktura: Mexaniki
  • "Küləyin gücü":
    • Altı silfon
  • Əhval:
    • Səs diapazonu1= ca. 415 Hz (Drezden Kammertonu)
    • Müsbət temperli əfval-ruhiyyə

Restavrasiya metodlarının tənqidi[redaktə | əsas redaktə]

Memarlıq üzrə tarixçi Mark Yajombek (Mark Jarzombek) şikayətlənirdi ki, identifikasiya olunmayan qalıqları bərpa zamanı yeni kilsə binasına ixtiyari şəkildə yerləşdirilmişdi. Bunun nəticəsi olaraq o bildirir ki, Sosialist abidə qalıqlarının hər bir parçası əslində yeni inşa olunmuş binanın bütün fasadı boyu səpələnmişdi[34].

Frauenkirxa yenidən bərpa edilmiş Noymarkt meydanının mərkəzində yerləşir.
Magnify-clip.png
Frauenkirxa yenidən bərpa edilmiş Noymarkt meydanının mərkəzində yerləşir.


Şərhlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. "Unsere Liebe Frau" (tərcümədə: Bizim Sevimli Ledi) - alman xalqı tərəfindən ənənəvi və məcazi olaraq Müqəddəs Bakirə Məryəmə verilən addır.
  2. 1234-cü ildə III Henrixin gəlini Avstriyalı Konstansiya cehiz qismində Drezdenə Həyatverici Xaçın qalıqlarını gətirir və onlar xüsusi olaraq bu məqsəd üçün düzəldilən kapellaya yerləşdirilir (lit. Capella sanctae crucis). Frauenkirxanın yaxınlığında inşa edilmiş və həmin dövrdən onun başlıca rəqibinə çevrilmiş kilsə, həmin dövrdən etibarən Kroytskirxa adlanmağa başlayır.
  3. Minzmayster (alm. Münzemeister) - Sikkələrin istehsalı ilə bağlı mütəxəssis vəzifəsi və ya peşə mənsubiyyətinə təqdim olunan addır. Minzmayster olaraq adlandırıla bilər: sikkəxananın rəisi və ya sikkə istehsalına görə cavabdeh olan məmur şəxs.
  4. İntibah dövrünə "kessonlaşdırılmış" (yəni dördbucaq formada olan taxça seqmentlərinə bölünmüş) tavanlar ağacdan və ya daşdan hazırlanırdı və sarayların interyerlərinin bədii tərtibatının elementi kimi tez-tez istifadə olunurdu.
  5. Drezden şəhərinin Noymarkt meydanında barrikadalar qurmuş üsyançıların başlıca məqsədi, Saksoniya ərazisində "respublikanın" yaradılması və hakim monarxın devrilməsi idi. Qiyam məğlubiyyətlə başa çatmışdır.
  6. İkinci Dünya müharibəsindən bir neçə ay sonra, şəhər sakinləri əsas şəhər meydanına toplaşaraq, Frauenkirxanın bərpa edilməsi istəklərini bildirmişdilər. Lakin parçalanmış Reyxin və onu əvəz edən müvəqqəti hökümətin müharibədən sonra yaranmış gəliz siyasi vəziyyəti ilə əlaqədar kilsənin rekonstruksiyası demək olarkı tamamilə dayandırılmışdır.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Walter Schlesinger: Kirchengeschichte Sachsens im Mittelalter. Band 1: Von den Anfängen kirchlicher Verkündigung bis zum Ende des Investiturstreits. Böhlau, Köln 1962, S. 198.
  2. Heinrich Magirius: Die Dresdner Frauenkirche von George Bähr. Deutscher Verlag für Kunstwissenschaft, Berlin 2005, S. 21.
  3. Johann Gottfried Michaelis: Dreßdnische Inscriptiones und Epitaphia. Schwencke, Alt-Dresden 1714, [S. 24/678].
  4. Heinrich Magirius: Die Kirche „Unser Lieben Frauen“ in Dresden – Der Vorgängerbau der Frauenkirche George Bährs. In: Die Dresdner Frauenkirche. Jahrbuch 2002. Hermann Böhlaus Nachfolger, Weimar 2002, S. 58.
  5. Matthias Donath, Jörg Blobelt. Altes&neues Dresden. 100 Bauwerke erzählen Geschichte einer Stadt. — 1-ое издание. — Dresden: edition Sächsische Zeitung SAXO’Phon GmbH, 2007. — С. 56 — ISBN 978-3-938325-41-4.
  6. Cornelius Gurlitt: Die Frauenkirche. In: Cornelius Gurlitt (Bearb.): Beschreibende Darstellung der älteren Bau- und Kunstdenkmäler des Königreichs Sachsen. 21. Heft: Stadt Dresden. C. C. Meinhold & Söhne, Dresden 1900, S. 44.
  7. Heinrich Magirius: Die Kirche „Unser Lieben Frauen“ in Dresden – Der Vorgängerbau der Frauenkirche George Bährs. In: Die Dresdner Frauenkirche. Jahrbuch 2002. Hermann Böhlaus Nachfolger, Weimar 2002, S. 67.
  8. Heinrich Magirius (2005). Die Dresdner Frauenkirche von George Bähr. Entstehung und Bedeutung (de). Berlin: Deutscher Verlag für Kunstwissenschaft. ISBN 3-87157-211-X.
  9. Fritz Löffler, S. 196
  10. Fritz Löffler, S. 197
  11. Fritz Löffler: Das alte Dresden, VEB E. A. Seemann, Buch- und Kunstverlag Leipzig, 1987, Seite 276
  12. Fritz Wenzel, Wolfram Jäger (2007). in Fritz Wenzel: Berichte vom Wiederaufbau der Frauenkirche zu Dresden: Konstruktion des Steinbaus und Integration der Ruine. Karlsruhe: Universitätsverlag, 29. ISBN 3-86644-090-1.
  13. Ludwig Güttler. Die Frauenkirche: Gedanken, Visionen, Erinnerungen. St. Benno Verlag GmbH, Leipzig 2015. ISBN 978-3-7462-4427-3.
  14. Dietrich Lohse (2013-04-00). "Oskar Menzel, ein Dresdner Architekt in Radebeul". Vorschau & Rückblick; Monatsheft für Radebeul und Umgebung. Radebeuler Monatshefte e. V.. http://www.vorschau-rueckblick.de/2013/04/oskar-menzel-ein-dresdner-architekt-in-radebeul/. İstifadə tarixi: 2013-04-07.
  15. Rüth. Schäden und Sicherung der Frauenkirche in Dresden. Dresdner Jahrbuch, Band 10, 1940, 29-35.
  16. "Die Ausstrahlung der Dresdner Frauenkirche auf das Glaubensleben in der Evangelisch-Lutherischen Landeskirche Sachsens". Vortrag von Landesbischof Jochen Bohl am 27. August 2009 in der Frauenkirche Dresden, Kapitel 1.2. http://www.evlks.de/doc/Landesbischof_Bohl_-_Ausstrahlung_der_Frauenkirche.pdf. İstifadə tarixi: 2015-12-10.
  17. Nicola Willenberg. [http://archiv.dresden-nazifrei.com/images/stories/material/2015/Redebeitraege/7_Frauenkirche.pdf "„Mit Luther und Hitler für Volkstum und Glauben.“ Der Deutsche Luthertag 1933 in Dresden"]. Spurenlese. Reformationsvergegenwärtigung als Standortbestimmung (1717-1983). Leipzig 2012: Klaus Tanner/Jörg Ulrich (Hg.). pp. 195-237. http://archiv.dresden-nazifrei.com/images/stories/material/2015/Redebeitraege/7_Frauenkirche.pdf.
  18. Hermann Weinert. "Bericht über die Totalvernichtung des Doms zu Dresden". http://www.frauenkirche.de/untermenue/geschichte/bericht_totalvernichtung.html. İstifadə tarixi: 2014-09-25.
  19. Joachim Fischer. Die sächsische Landeskirche im Kirchenkampf 1933-1937. Göttingen, 1972: Vandenhoeck & Ruprecht, 180/267. ISBN 9783525555491.
  20. "Duke leads Dresden tribute". BBC News (bbc.com). 13 February 2000. http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/641423.stm. İstifadə tarixi: 2013-07-24.
  21. Sven Felix Kellerhoff (07.02.2015). "Warum genügen 25.000 Tote von Dresden nicht?". https://www.welt.de/geschichte/zweiter-weltkrieg/article137184137/Warum-genuegen-25-000-Tote-von-Dresden-nicht.html.
  22. Kranich, Sebastian. Die Nation im Lutherdenkmal vor der Dresdner Frauenkirche. Ein Streit um Luthers Kopf. Münster 2010: Waxmann Verlag, S. 139-163. ISBN 9783830921035.
  23. Jens Bauszus (12.02.2010, 11:02). "Dresdner Bombennacht: Erst zerstört und dann missbraucht". Focus Online. http://www.focus.de/politik/deutschland/tid-17204/dresdner-bombennacht-erst-zerstoert-und-dann-missbraucht_aid_479118.html.
  24. Виктор Коршиков. «Хотите, я научу вас любить оперу. О музыке и не только». (Издательство Студия ЯТЬ, Москва 2007. — 246 с.)
  25. 25,0 25,1 Mel Jordan and Malcolm Miles. Art and Theory After Socialism, 91/144. ISBN 978-1841502113.
  26. BBC: 1940: Germans bomb Coventry to destruction (= On this day, 15 November) Online, abgerufen am 4. September 2013.
  27. Annett Ebischbach (alias Johanna), Oliver Kloss, Torsten Schenk: Aufruf zum 13. Februar 1982 zur illegalen Versammlung an der Frauenkirche in Dresden.
  28. Peter Hirth, Ulricke Striebeck: «Highlights Dresden» Bruckmann Verlag, München, 2014. — С. 67 — ISBN 978-3-7654-6776-9
  29. Harding, Luke (20 October 2005). "Cathedral hit by RAF is rebuilt". The Guardian. http://www.guardian.co.uk/germany/article/0,,1605134,00.html. İstifadə tarixi: 2013-07-24.
  30. "Tower Cross". Frauenkirche Dresden. http://www.frauenkirche-dresden.de/turmkreuz+M5f41a065bdb.html. İstifadə tarixi: 2013-09-15.
  31. "Dresden ruins finally restored". BBC News (bbc.com). 22 June 2004. http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/3830135.stm. İstifadə tarixi: 2013-07-24.
  32. Dresden Tourist Promotion Board (24 January 2008). Frauenkirche Dresden one of the top tourist attractions. Press-reliz. Yoxlanılıb 2013-07-24.
  33. silbermann-orgeln.de – Christoph Wolff, Markus Zepf: Die Orgeln J. S. Bachs. Ein Handbuch. Evangelische Verlagsanstalt, Leipzig 2006, ISBN 3-374-02407-6, S. 37–38.
  34. (30 December 2004) "Two: Disguised Visibilities — Dresden/"Dresden", in By Eleni Bastea: Memory and Architecture. University of Mexico Press, 56. ISBN 978-0826332691. 2013-07-24 tarixində istifadə olunub.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Gerhard Glaser / Stiftung Frauenkirche Dresden (Hrsg.): Die Frauenkirche zu Dresden. Werden, Wirkung, Wiederaufbau, Dresden 2005, ISBN 978-3-937602-27-1
  • Reinhard Appel: Die Dresdner Frauenkirche, Köln 2005, ISBN 3-938323-11-6
  • Jürgen Helfricht: Die Dresdner Frauenkirche. Eine Chronik von 1000 bis heute. 7. Auflage, Husum 2010, ISBN 978-3-89876-122-2
  • Jürgen Helfricht: The Dresden Frauenkirche. Church of Our Lady. A chronicle from 1000 A.D. to the present. Husum 2010, ISBN 3-89876-122-3
  • Jürgen Helfricht: Dresden und seine Kirchen. Evangelische Verlagsanstalt, Leipzig 2005, ISBN 3-374-02261-8
  • Stiftung Frauenkirche Dresden (Hrsg.): Kirchenführer Frauenkirche Dresden. Evangelische Verlagsanstalt, Leipzig 2005, ISBN 3-374-02334-7
  • Siegfried Gerlach: George Bähr – Der Erbauer der Dresdner Frauenkirche. Ein Zeitbild. Böhlau Verlag, Köln 2005, ISBN 3-412-22805-2
  • Ludwig Güttler (Hrsg.): Der Wiederaufbau der Dresdner Frauenkirche. Botschaft und Ausstrahlung einer weltweiten Bürgerinitiative. Schnell + Steiner, Regensburg 2006 ISBN 3-7954-1894-1
  • D. Hugo Hahn: Kämpfer wider Willen. Erinnerungen des Landesbischofs von Sachsen D. Hugo Hahn, aus dem Kirchenkampf 1933–1945, Metzingen | Brunnquell-Verlag, 1969, ISBN 3-7656-0039-3
  • Heinrich Magirius: Die Dresdner Frauenkirche. Jahrbuch in 15 Bd. 1995–2011.
  • Heinrich Magirius: Die Dresdner Frauenkirche von George Bähr. Entstehung und Bedeutung. Deutscher Verlag für Kunstwissenschaft, Berlin 2005, ISBN 3-87157-211-X

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Frauenkirxa (Drezden) ilə əlaqəli mediafayllar var.