Göyçay rayonu

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Göyçay
A-Goycay.PNG
İqtisadi rayon Aran iqtisadi rayonu
Ərazi 739[1][2] km²
Əhali 115 800 nəfər
Əhali sıxlığı 156 nəfər/km²
Nəqliyyat vas. kodu 23
Telefon kodu 994 20
Poçt kodu (Mərkəzi PŞ) AZ 2300
İcra başçısı Mübariz Ağayev
İnternet saytı goychay.az

Göyçay rayonuAzərbaycan Respublikasında inzibati – ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Göyçay şəhəridir.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

"Göyçay" əsl türk mənşəli söz olub, sahilində yerləşdiyi Göyçay çayının adından götürülmüşdür. Çayın suyu həddindən artıq şəffaf olduğuna və göy (mavi) rənginə çaldığına görə belə adlandırılmışdır. Bəzi tarixi mənbələrə görə rayon əhalisi, əsasən, XV əsrdə Türkiyədən köçmüş Qaraman bəylərbəyliyinin əhalisi hesabına formalaşmışdır. Göyçay inzibati ərazi vahidi olaraq birinci Rusiya işğalı dövründə ( 1801-1920) Bakı quberniyasının qərbində yerləşən, quberniya ərazisinin çox böyük hıssəsini əhatə edən və quberniyaya daxil edilən, iki məntəqə, 62 kənd icmasından ibarət olan qəza mərkəzi idi. XIX əsrin 50-ci illərində Şamaxıda baş verən zəlzələdən zərər çəkən əhalinin bir hissəsi Göyçayın ərazisinə köçmüş və bununla da yaşayış məntəqəsi genişlənməyə başlanmışdır. Çar hökumətinin Qafqazda apardığı inzibati islahatlar çərçivəsində 1867-ci ilin dekabr ayında Bakı quberniyasının tərkibində Göyçay qəzası yaradıldı. Qəza mərkəzi olan Göyçay yaşayış məntəqəsi isə 1916-cı ildən şəhər adlandırılmışdır. 1918-ci ildə burada türk və erməni qoşunları arasında Göyçay döyüşü baş vermişdir. Azərbaycanın rayonlaşdırılması ilə əlaqədar 1930-cu il 8 avqustda Göyçay rayonu təşkil edilmişdir. Göyçay şəhərinin inkişafı da təxminən XX əsrin 30-cu illərindən başlamışdır.

Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyü uğrunda gedən döyüşlərdə göyçaylıar yaxından iştirak etmişlər. Qarabağın Ermənistan silahlı birləşmələrindən azad olunması uğrunda döyüşlərdə göyçaylılar 163 şəhid vermiş, 44 nəfər itkin düşmüş, 106 nəfər əlil olmuşdur.

Coğrafi mövqeyi[redaktə | əsas redaktə]

Relyefi[redaktə | əsas redaktə]

Göyçay rayonu Azərbaycan Respublikasının mərkəzində, Şirvan düzünün şimal hissəsində Böyük Qafqaz dağlarının ətəklərində yerləşir. Rayon şimaldan cənuba təxminən 25 km, şərqdən qərbə isə 40 km uzanaraq 736 km² sahəni əhatə edir.

Rayon mərkəzi Göyçay şəhəri Bakı-Qazax magistral yolunun 216 kilometrliyində, Ucar dəmiryolu stansiyasından 18 kilometr məsafədə yerləşir. Göyçay rayonu şimal şərqdən İsmayıllı, cənub-şərqdən Kürdəmir, cənubdan Ucar və qərbdən Ağdaş rayonu ilə həmsərhəddir.

Rayon iki geoloji rayona – dağlıq və düzənliyə ayrılır. Dağlıq zonaya Bozdağ Qaraməryəm tirəsini, düzənliklərə isə rayonun qalan ərazisini aid etmək olar. Ərazi geoloji quruluşuna görə Kaynazoy erasının üçüncü dövrünə, düzənlik sahəsi isə həmin eranın IV dövrünə aiddir. Ərazisinin bəzi sahələri isə müasir çöküntülərlə örtülmüşdür. Ümumiyyətlə, rayon ərazisinin bütün səthini gil, gillicəli torpaqlar, bəzən qum kimi çöküntülər 10-15 santimetr qalınlığında qat kimi örtür.

Rayon ərazisindən Göyçay çayı və Yuxarı Şirvan kanalı keçir. Rayonun ərazisi tikinti sənayesində istifadə olunan təbii ehtiyatlarla zəngindir. Göyçay çayı dərəsinin və Cəyirli kəndinin yaxınlığında çay daşı, çınqıl, qum çıxarılır. Rayonun Qarabaqqal kəndinin ərazisində zəngin gil yataqları vardır ki, bundan da yüksək keyfiyyətli kərpic istehsal olunur.

Təbiəti[redaktə | əsas redaktə]

Rayonun bitki örtüyündə çöl formasiyası geniş yer tutur. Dağlıq hissəsində kolluqlar vardır. Heyvanat aləmi o qədər də zəngin deyil.

İqlimi[redaktə | əsas redaktə]

Göyçay rayonunun iqlimi yayı quru keçən mülayim-isti yarımsəhra və quru subtropik iqlim tipinə aiddir. Bu iqlim tipi zəif nəmliyi, mülayim qışı və isti-quru yayı ilə səciyyələnir. Rayon ərazisində illik yağıntının miqdarı 400-600 mm-dir.

İri yaşayış məntəqələri[redaktə | əsas redaktə]

Rayonun tərkibinə 1 şəhər, 55 kənd daxildir.

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

2015-ci il iyul ayının 1-ə olan rəsmi məlumata görə, rayon ərazisində 116.1 min nəfər əhali yaşayır .[3]

Milli tərkib
Etnik qruplar 1979[4] 1999[5] 2009[3] s.a.
cəmi 76 601 100 511 109 018
Azərbaycanlı 74 071 99 086 108 512
ləzgi 1 435 1 054 396
rus 584 189 62
tatar 34 28 7
ukraynalı 27 58 4
yəhudi 99 22 ...
kürd ... 6 ...
erməni 192 3 ...
dağ yəhudiləri 29 ... ...
gürcü 20 2 ...
avar 26 2 ...
udin 3 ... ...
tat 1 ... ...
digər 80 25 19

Görkəmli şəxsləri[redaktə | əsas redaktə]

  1. Rəsul Rza (1910-1981) — Azərbaycanın xalq şairi;
  2. Ənvər Məmmədxanlı (1913-1991) — Azərbaycanın xalq yazıçısı;
  3. İsmayıl Əfəndiyev (1910-1967) - görkəmli Azərbaycan aktyoru və rejissoru, əməkdar incəsənət xadimi;
  4. Rauf Atakişiyev (1925-1994) - görkəmli Azərbaycan müğənnisi və pianoçusu, Azərbaycan SSR xalq artisti, professor;
  5. Məmməd Quliyev (1936-2001) - görkəmli bəstəkar, Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti, əməkdar incəsənət xadimi;
  6. Vladimir Pletnyov(1946-1988) - Azərbaycan Dövlət mükafatı laureatı, Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti, baletmeyster;
  7. Ağaqurban Əliyev(1911-1997) - görkəmli neftçi-geoloq, SSRİ-nin Fəxri neftçisi, SSRİ Dövlət Mükafatı laureatı, Respublikanın Əməkdar mühəndisi, geologiya-mineralogiya elmləri doktoru, professor;
  8. Nüsrət Xəlilov(1925 - 2012) — Azərbaycanın əməkdar geoloqu, geologiya-mineralogiya elmləri doktoru, professor;
  9. Əbdülhəmid Xəlilov (1911-1990)- geologiya-mineralogiya elmləri doktoru, professor;
  10. Aleksandr Qriqoriyeviç Tumanov (1912-1984) - Sovet sənaye xadimi, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı;
  11. Sabir Əliyev – Nyu - York Elmlər Akademiyasının üzvü, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru;
  12. Rafiq Əzizov - Əməkdar İncəsənət Xadimi, İstanbul Yeditəpə Universiteti müəllim heyətinin üzvü, Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının və YUNESKO Rəssamlar İttifaqının üzvü,sənətşünaslıq elmləri doktoru;
  13. Fərhad Hüseynov - Ankara Bilkent Universitetinin professoru;
  14. Kamal Soltanov - Hacıtəpə(Türkiyə) Universitetinin professoru, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru;
  15. Bəxtiyar Yaqubov (1941-2015) - İsrail Azərbaycanlıları Konqressinin vitse-prezidenti, Holon texnologiya Universitetinin (İsrail) professoru, texnika elmləri doktoru;
  16. Nailə Seyfullayeva - SSRİ Arxitektorlar İttifaqının və SSRİ Rəssamlar İttifaqının üzvü;
  17. İzmail Kaurbekoviç Xuzmiyev - Beynəlxalq Pedaqoji Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü, Rusiya Elektrotexnika elmləri Akademiyasının müxbir üzvü, Şimali Osetiya-Alaniya Respublikası yanacaq və energetika komitəsinin sədri, texnika elmləri doktoru, professor;
  18. Rauf Hüseynov — AMEA-nın müxbir üzvü, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor;
  19. Əbdülbağı Xəlilov - fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor;
  20. Hümmət Hüseynov (1926-1995)— fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor;
  21. Elmira Zamanova (1939-2010)— fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor;
  22. Məmmədəli Şərifli (1909-1969) - tarix elmləri doktoru, professor;
  23. Oqtay Əfəndiyev (1926-2011) - tarix elmləri doktoru, professor;
  24. İnqilab Kərimov (1931-2011) — AMEA-nın müxbir üzvü, sənətşünaslıq doktoru, professor;
  25. Arif Məmmədov(1927 - 1985) — filologiya elmləri doktoru, professor;
  26. Nadir Abdullayev - filologiya elmləri doktoru, professor;
  27. Zemfira Şahbazova - filologiya elmləri doktoru, professor;
  28. Şövqi Göyçaylı — Əməkdar elm xadimi və əməkdar müəllim, Beynəlxalq Elmi inkişaf və Beynəlxalq Ekologiya Akademiyalarının üzvü, ABŞ Elm və texnika assosiasiyasının üzvü, coğrafiya elmləri doktoru, professor;
  29. Məcid Hacıyev - coğrafiya elmləri doktoru, professor;
  30. Elxan Süleymanov - Azərbaycanda Vətəndaş Cəmiyyətinin İnkişafına Yardım Assossiasiyasının (AVCİYA) prezidenti, iqtisad elmləri doktoru, professor;
  31. İrşad Kərimov - iqtisad elmləri doktoru, professor;
  32. Raqib Quliyev - iqtisad elmləri doktoru, professor;
  33. Hacağa Rüstəmbəyov - iqtisad elmləri doktoru, professor;
  34. Rəhimbəy Ağabəyzadə(?-?)- tibb elmləri doktoru, tibb xidməti general-mayoru;
  35. Arif Kərimov (1940-1997) - tibb elmləri doktoru, professor;
  36. Surxay Mirhadıyev - Azərbaycan Respublikasının Əməkdar elm xadimi, tibb elmləri doktoru, professor;
  37. Elxan Kərimov - Azərbaycan Stomatoloji Assosiasiyasının üzvü, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar elm xadimi, tibb elmləri doktoru, professor;
  38. Ənvər Şıxəliyev - dövlət mükafatı laureatı, texnika elmləri doktoru, Professor;
  39. İskəndər İskəndərov - texnika elmləri doktoru, professor;
  40. Ramiz Əliyev - biologiya elmləri doktoru, professor;
  41. Səmid Salehov - texnika elmləri doktoru;
  42. Çimnaz Salmanova - kimya elmləri doktoru;
  43. Nəriman Zeynalov (1933-1989) – filologiya elmləri doktoru;
  44. Nəsrəddin Bəşirov - kənd təsərrüfatı elmləri doktoru;
  45. Hacı Ramiz Cəfərov - hüquq elmləri doktoru;
  46. Emin Mahmudov (1925-2009)- görkəmli yazıçı;
  47. Əli Kərim (1931-1969) — şair;
  48. İsgəndər Coşqun (1931-1996) — əməkdar incəsənət xadimi, şair-dramaturq;
  49. Əli Səmədli(1935-2005) — görkəmli uşaq yazıçısı;
  50. İbrahim Göyçaylı (1936-2007) — SSRİ Jurnalistlər İttifaqının və Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, əməkdar incəsənət xadimi, şair;
  51. Məhəmməd Sadıq bəy Ağabəyzadə (1865-1944) — Görkəmli şərqşünas alim, Azərbaycan Demokrartik Respublikası Daxili işlər nazirinin müavini, general-mayor;
  52. Əjdər Xaspoladov (1901-1986) — SSRİ-nin ilk ədliyyə generallarından biri;
  53. Oqtay Maqsudov - əməkdar hüquqşünas, ədliyyə general-mayoru;
  54. Əlisahib Orucov - Azərbaycan Respublikasının sabiq Ədliyyə naziri, Baş ədliyyə müşaviri;
  55. Seyfulla Əkbərov (1914-1995)- Azərbaycan SSR-nin sabiq prokuroru, ikinci dərəcəli Dövlət ədliyyə müşaviri, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar hüquqşünası;
  56. Şəfahət İmranov – Azərbaycan Respublikası Hərbi prokurorunun birinci müavini, ədliyyə general-mayoru;
  57. Ərziman Əliyev - Daxili İşlər nazirliyi Baş Pasport, Qeydiyyat və Miqrasiya İdarəsinin sabiq rəisi, polis general - mayoru;
  58. Şahin Sultanov — Azərbaycan Respublikası Hərbi Dəniz Qüvvələrinin sabiq baş komandanı, vitse-admiral;
  59. Yuri Kovalyov (1965-1991) — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı;
  60. Mirzə Kerimoviç Mixailov (Mirzə Xəzər) (1947-2011) - "Azadlıq" radiosu Azərbaycan redaksiyasının və "Mirzəxəzərin səsi" radiosunun sabiq rəhbəri,tanınmış jurnalist;
  61. Fərhad Əhmədov - Texnoloji Elmlər üzrə Beynəlxalq Akademiyanın müxbir üzvü, Dünya Azərbaycanlıları Konqressinin vitse-prezidenti, Avropa İqtisadi Ticarət, Kommersiya və Sənaye Palatasının senatoru, RF Federasiya Şurasının hüquq və məhkəmə işləri üzrə Komitəsinin və AŞPA-dakı nümayəndə heyətinin üzvü, Teymur Əhmədov adına AzNar Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin rəhbəri, iqtisad elmləri namizədi;
  62. Telman İsmayılov — tanınmış iş adamı, «AST» Şirkətlər Qrupunun rəhbəri, Ümumrusiya Azərbaycanlıları Konqresinin vitse-prezidenti;
  63. Feyruz İsayev - “Lukoyl-Moldova” ATC-nin Baş direktoru
  64. Rafael Babayev - RF Daxili İşlər Nazirliyi nəzdində Ümumrusiya Elmi tədqiqat İnstitutunun Baş elmi işçisi, sərbəst güləş üzrə SSRİ idman ustası, polis polkovniki
  65. Qalib Mahmudov - "Azəri" Azərbaycan-Yeni Zellandiya dostluq cəmiyyətinin sədri;
  66. Qüdrət Hacıyev - Ukrayna Azərbaycanlılar Konqressi Dnepropetrovsk bölməsinin rəhbəri;
  67. Abdul Qəhrəmanzadə - Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqının eksperti, Azərbaycan Respublikasının sabiq Rabitə Naziri, AMEA İdarəetmə Sistemləri İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, texnika elmləri namizədi, dosent;
  68. Anar Məcidzadə - Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü və Jurnalistlər Birliyinin üzvü, "Qızıl qələm" mükafatı laureatı;
  69. İlham Umudov - AR Silahlı qüvvələr və Qarabağ veteranı, AR Silahlı qüvvələrinin polkovnik - leytenantı, hüquqşunas

İqtisadi xarakteristikası[redaktə | əsas redaktə]

Ənənəvi olaraq Göyçay rayonunun iqtisadiyyatında kənd təsərrüfatı, emal sənayesi və sənayenin digər sahələri aparıcı rola malik olmuşdur. Bununla belə, rayonda telekommunikasiya, tikinti, nəqliyyat, ticarət, iaşə və s. xidmət sahələri də inkişaf etmişdir. Göyçay rayonu SSRİ dövründə çox güclü sənaye potensialına malik olmuşdur. Rayonda əvvəllər fəaliyyət göstərən Toxuculuq Kombinatı, Konserv Zavodu, Yeyinti Məhsulları Kombinatı, Avtomobil Təmiri Zavodu respublikanın iri müəssisələrindən sayılırdı. Sovetlər İttifaqının dağılması ilə digər respublikalarla iqtisadi ələqələrin qırılması rayonun iri sənaye müəssisələrinin fəaliyyətinin müvəqqəti dayanması ilə nəticələndi. Hazırda bu müəssisələrdə təssərrüfat fəaliyyətinin davam etdirilməsi istiqamətində fəal iş aparılır.

"Göyçay-Süd" Açıq Tipli Səhmdar Cəmiyyətinin istehsal etdiyi süd məhsulları respublikanın paytaxtı Bakı şəhərinin ticarət şəbəkələrində ən rəqabətqabiliyyətli məhsullardan hesab olunur. Bu məhsullar həmçinin qonşu Gürcüstan Respublikasına ixrac edilir. Müəssisənin istehsal etdiyi meyvə şirələri, əsasən, Rusiya, Ukrayna, Estoniya, Moldova, İsrail kimi ölkələrə göndərilir. SSRİ dövründə Sovetlər İttifaqının ən iri şəhərlərinə nar şirəsi göndərən Göyçay nar emalı zavodunda da hazırda intensiv yenidənqurma işləri aparılır. Rayonda ətlik və yumurtalıq istiqamətində quşçuluğu inkişaf etdirmək üçün münbit imkanlar vardır. Rayon ərazisində 528 min başlıq broyler, 200 min başlıq və 45 min başlıq quşçuluq kompleksləri vardır. İstər heyvandarlıq, istərsə də quşçuluq sahəsinin yemə olan tələbatını ödəmək üçün yüksək keyfiyyətli qüvvəli yem istehsal etmək üçün 100 tonluq yem zavodu vardır. Rayonda yeni istehsal sahələri yaratmaq üçün kifayət qədər yerli xammal ehtiyatları vardır. Belə ki, rayonda hələ keçən əsrin əvvələrində yerli gil xammalından yüksək keyfiyyətli örtük materialı – kirəmit istehsal olunurdu. Daha müasir texnoloji avadanlıqlar tətbiq etməklə şiddətli şaxtalara, doluya, həmçinin radiasiyaya qarşı davamlı dam örtüyü istehsalını bərpa etmək imkanları vardır. Yerli gildən həm də sanitariya qovşaqları üçün avadanlıqlar, tüstü boruları üçün boşluqlu kərpiclər, saxsı su boruları istehsal etmək olar. Rayonun mövcud emal müəssisələrində yeyinti sənayesinin ən müxtəlif sahələrini inkişaf etdirmək üçün real şərait vardır.[6]

Rayon ərazisində Accessbank, Atabank, Azərbaycan Beynəlxalq Bankı, Bank Respublika, Dəmirbank, Xalqbank, Kapitalbank, Kredobank, Muğanbank və Zaminbankın filialları fəaliyyət göstərir.

Maddi-mədəni irsi[redaktə | əsas redaktə]

Göyçay rayonunun ərazisində xalqımızın tarixi keçmişini əks etdirən bir sıra abidələr vardır. Rayonun Ərəbcəbirli kəndi ərazisində XII-XIV əsrdə inşa edilmiş və Ərəb xilafəti dövrünə aid Surxay qalası, İnçə və Ərəbcəbirli kəndləri ərazisində tapılmış və bizim eradan əvvəl II əsrə aid küp qəbirlərinin qalıqları bu ərazidə qədim dövrlərdə insan məskənlərinin mövcud olduğunu sübut edir. XIX əsrin axırlarında inşa edilmiş yer hamamı və 4 məscid də rayonun tarixi abidələri sırasına daxildir.

Şəkillər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Ümumi məlumat. — Azərbaycan Respublikasının inzibati–ərazi vahidləri. — İnzibati kənd rayonları (01.01.2006), səhifə 11. // Azərbaycan Milli Ensiklopediyası. 25 cilddə. Məsul katib akademik T. M. Nağıyev. "Azərbaycan" cildi. Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi, 2007, 884 səhifə. ISBN 9789952441017
  2. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin Prezident Kitabxanası :– İnzibati ərazi vahidləri : Göyçay rayonu
  3. 3,0 3,1 Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsi :Göyçay rayonu
  4. Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа :Геокчайский район (перепись 1979 года)+Распределение русских и украинцев по административно-территориальным единицам Азербайджанской ССР (1979 г.)-(без Нагорно-Карабахской АО)+Распределение евреев и горских евреев по административно-территориальным единицам Азербайджанской ССР (1979 г.)-(без Нагорно-Карабахской АО)
  5. Population statistics of Eastern Europe :Ethnic composition of Azerbaijan 1999
  6. Göyçay rayonu

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Göyçay rayonu ilə əlaqəli mediafayllar var.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]