Göy Mələkləri məbədi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Göy Mələkləri məbədi
Զուարթնոց
Zvartnots
Cathedral of Zvartnots2.JPG
Kafedralın dövrümüzə çatmış xarabalıqları
Zvart1.jpg
Ölkə Flag of Armenia.svg Ermənistan
Şəhər Üçkilsə
Yerləşir Armavir mərzi
Aidiyyatı EQK
Sifarişçi Katolikos III Nerses
Tikilmə tarixi 643-652
Üslubu Erməni memarlığı
Hündürlük 45 m
Material tuf, süngərdaşı və dəvəgözü daşı
Vəziyyəti xarabalıqları qalıb
Rəsmi adı: Cathedral and Churches of Echmiatsin and the Archaeological Site of Zvartnots
Tipi Mədəni
Kriteriya ii, iii
Təyin edilib 2000
İstinad nöm. 1011
Dövlət Ermənistan
Region Qərbi Asiya
İstinad nöm. 4.2/13
Kateqoriya Məbəd
Əhəmiyyəti Dünya əhəmiyyətli
Göy Mələkləri məbədi Ermənistan xəritəsində
Göy Mələkləri məbədi
Göy Mələkləri məbədi
Zvarthnotz plan.jpg
Kafedralın planı

Göy Mələkləri MəbədiErmənistan respublikası Üçkilsə rayonunun ərazisində, İrəvanÜçkilsə yolunun 18 – ci kilometrliyində, Üçkilsə şəhəri yaxınlığında yerləşən qədim ərmən – türk [1] [2] [3] məbədi.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Məbəd VII əsrin II yarısında katolikos III Nerses tərəfindən inşa etdirilmişdir. Məbədin inşasına 642 – ci ildə başlanmışdır. Alban tarixçisi Moisey Kalankatlı məbədin hələ tamamlanmasına rəğmən artıq 653 – cü ildən ibadətə açılmasını bildirir.[4] 653659 – cu illərdə Nerses Dvində olduğundan, məbədin inşaat işlərinə Anastas Akarratsi rəhbərlik etmişdir. Lakin ərəblərin Dvinə yaxınlaşması və Bizans qüvvələri ilə Ərəb Xilafəti arasında toqquşmaların çoxalmasından sonra III Nerses Dvindən Göy Mələkləri məbədinə qayıtmışdır.[5]

Lakin X əsrdə bina uçaraq dağılmış və bir daha bərpa olunmamışdır. Bununla belə X əsrdə güclənən Ani çarlığının hökmdarı I Qagik Baqratuninin saray memarlı Memar Trdat Göy Mələkləri məbədinə oxşar ikinci bir məbədi qədim Ani şəhərində inşa etdirmişdir. Tarixi mənbələrdə Qaqikaşen adıyla anılan bu məbədin də taleyi Göy mələkləri məbədinin taleyinə oxşamış və o da tezliklə uçaraq dağılmışdır. [6]

Hazırda ermənilərin Zvartnos adlandırdıqları məbədin ətrafındakı yaşayış yerlərinə ilk ermənilərin gəlişi XVI – XVII əsrlərdə, kütləvi gəlişi isə XIX yüzilin əvvəllərinə təsadüf edir. [7]

Arxeoloji tədqiqatlar[redaktə | əsas redaktə]

Məbədin xarabalıqlarında 19011907 – ci illərdə arxeoloqlar tərəfindən arxeoloji tədqiqatlar aparılmağa başlanmışdır. Vardapet Kacik Dadyanın rəhbərlik etdiyi bu ilk qazıntılarda məbədin qalıqları aşkarlanara üzə çıxarılmış, saray binası və şərab emalatxanası aşkarlanmışdır.

Bundan başqa burdan tapılan 2,7 m hündürlüyündə daş sütun üzərindəki Urartu çarı I Rusaya (e.ə. 740 – 714) məxsus 47 sətir mixi yazılı kitabə bu məbədin hansısa qədim bir məbədin yerində ucaldılmasını güman etməyi imkan vermişdir. [8]

Memarlıq xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Binanın memarlıq quruluşu mürəkkəb struktura malik olub üç yaruslu olmuşdur. İlkin görünüş 1905 – ci ildə məbəd ərazisində aparılan arxeoloji tədqiqatlarda birbaşa iştirak etmiş Toros Toromanyan tərəfindən bərpa edilmişdir.[9] Lakin bəzi tədqiqatçılat (S. Mnatsakanyan və A. Kuznetsov kimi) Toromanyanın bərpa layihəsini qəbul etməyərək əlavə plan işləmişlər. Toromanyanın layihəsinə fikir bildirən Kuznetsov həmin layihəni "memarlıq baxımından məntiqsiz" adlandırmışdır. [10]

Məbədin mozaik tərtibatlı interyeri və tetrakonxları inşa zamanı yunan memarlığından təsirlənmələri sübut edir. Abidə 2000 – ci ildə Üçkilsə abidələri ilə birgə UNESCO – nun Ümumdünya İrsi siyahısına daxil edilmişdir. [11].

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Н. Г. Буниатов, Ю. С. Яралов – Архитектура Армении Москва, 1950, ст 56 – 59
  2. Ə. Ələkbırli – Qərbi Azərbaycan abidələri, Bakı, Nurlan, 2007, səh 82 – 83
  3. Ə. Ələkbərli – Qədim türk-oğuz yurdu – "Ermənistan", Bakı, 1994, səh 162 – 166
  4. Stepanyan, A. and H. Sargsyan. "Զվարթնոց" (Zvartnots). Soviet Armenian Encyclopedia. vol. iii. Yerevan, Armenian SSR: Armenian Academy of Sciences, 1977, pp. 707-710
  5. Maranci, Christina. "Byzantium through Armenian Eyes: Cultural Appropriation and the Church of Zuart'noc'". Gesta, vol. 40, No. 2. (2001), p. 109.
  6. Maranci. "Byzantium through Armenian Eyes", p. 118.
  7. Ə. Ələkbərli – Qədim türk-oğuz yurdu – "Ermənistan", Bakı, 1994, səh 165
  8. Б. Б. Пиатровский – Урарту (Древнейшее государство Закавкаэъя), Ленинград, 1939, ст 33
  9. Stepanyan, A. and H. Sargsyan. "Զվարթնոց" (Zvartnots). Soviet Armenian Encyclopedia. vol. iii. Yerevan, Armenian SSR: Armenian Academy of Sciences, 1977, pp. 707-710
  10. Kuzentsov, A. Тектoникa и Конструкция Центричecких Здaний. Moscow, 1951, pp. 110-114
  11. "Səhv: {{Cite web istifadə edərkən}} no |title= specifiedŞablon:Namespace detect showall". http://whc.unesco.org/fr/list/1011..

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]