Göy sferi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Göy cisimlərinin göydə vəziyyətini təyin etmək üçün göy sferi anlayışından istifadə edilir.

Göy sferinin əsas elementləri[redaktə | əsas redaktə]

Əgər ulduz göyünə nəzər salsaq, bizə elə gələr ki, başımızın üstündə böyük bir qübbə və ya yarımsfer var və bütün ulduzlar, Günəş, Ay, planetlər və s. bu yarımsferin səthində yerləşmişlər. Özü də Yer səthinin istənilən nöqtəsində olan müşahidəçiyə elə gəlir ki, o, bu sferin mərkəzində yerləş-mişdir.

Şəkil 1 Göy sferinin əsas elementləri

Mərkəzi müşahidəçinin gözündə yerləşən ixtiyari radiuslu sferə göy sferi deyilir.[1]

Dünya oxu[redaktə | əsas redaktə]

Göy sferi xəyali bir ox ətrafında fırlanır və gündə bir dövr edir. Ona görə bu fırlanma göy sferinin günlük fırlanması adlanır. Göy sferinin xəyali fırlanma oxuna dünya oxu deyi­lir (Şəkil 1).

Əvvəlcədən qeyd edək ki, göy sferinin günlük fırlanması həqiqi olmayıb, zahiri və ya görünən hərəkətdir. Əslində Yer kürəsi öz oxu ətrafında qərbdən şərqə doğru fırlanır, Yer səthindəki müşahidəçiyə isə elə gəlir ki, göy sferi bütün göy cisimləri ilə birlikdə onun əksi istiqamətində - şərqdən qərbə doğru fırlanır.

Dünya oxu iki nöqtədə göy sferi ilə kəsişir. Bu kəsişmə nöqtələri dünyanın qütbləri adlanır. Şərti olaraq dünyanın şimal qütbü o qütb götürülür ki, xəyalən kənardan ona baxdıqda göy sferinin fırlanması saat əqrəbi istiqamətində olsun. Şəkil 1-də - dünyanın şimal qütbü, - dünyanın cənub qütbüdur.

Göy sferində istiqamətlər Yerdəki istiqamətlərlə təyin olunduğundan dünya oxu Yerin fırlanma oxuna paralel olacaqdır. Əgər Yerin ölçülərini nəzərə almasaq, dünya oxu Ye­rin fırlanma oxu ilə üst-üstə düşər və dünyanın şimal və cənub qütbləri uyğun olaraq Yerin şimalcənub qütbləri istiqamətində olar.[1]

Göy ekvatoru[redaktə | əsas redaktə]

Müstəvisi dünya oxuna perpendikulyar olan böyük göy dairəsinə göy ekvatoru deyilir.

Aydındır ki, göy ekvatoru müstəvisi göy sferinin mərkəzindən keçir və Yerin ekvator müstəvisinə paralel olur.

Göy ekvatoru göy sferini (və ya dünyanı) iki yarımsferə -şimal qütbü yerləşən şimal yarımsferinə və cənub qütbü yerləşən cənub yarımsferinə ayırır.

Göy sferinin günlük fırlanması nəticəsində göy cisimləri gün ərzində müstəvisi ekvator müstəvisinə paralel olan kiçik göy dairələri cızır. Bu dairələrə günlük paralellər deyilir.[1]

Riyazi-Həqiqi üfüq[redaktə | əsas redaktə]

Göy sferində əsas istiqamət olaraq şaquli xəttin istiqaməti (ağırlıq qüvvəsinin istiqaməti) götürülür. Şaquli xətt göy sferini iki nöqtədə - başımızın üstündə () və ona diametral əks nöqtədə () kəsir. Bu kəsişmə nöqtələri uyğun olaraq zenit nadir adlanır.

Müstəvisi şaquli xəttə perpendikulyar olan böyük göy dairəsinə riyazi və ya həqiqi üfüq deyilir.

Riyazi üfüq göy sferini iki yarımsferə bölür: təpəsində ze­nit olan görünən yarımsferə və təpəsində nadir olan görünməyən yarımsferə.

Göy meridianı[redaktə | əsas redaktə]

Göy ekvatoru ilə riyazi üfüq iki nöqtədə kəsişir. Bu kəsişmə nöqtələri şərq və qərb nöqtələri adlanır.

Dünyanın qütblərindən, zenitdən və nadirdən keçən böyük göy dairəsinə göy meridianı deyilir.

Aydındır ki, göy meridianının müstəvisi dünya oxundan və şaquli xətdən keçir.

Göy meridianı göy sferini iki yarımsferə ayırır: şərq nöqtəsi yerləşən şərq yarımsferinə və qərb nöqtəsi yerləşən qərb yarımsferinə.

Göy meridianı iki nöqtədə göy ekvatoru ilə kəsişir. Onlardan zenitə yaxın olan nöqtəsi ekvatorun yuxarı nöqtəsi, nadirə yaxın olan nöqtəsi isə ekvatorun aşağı nöqtəsi adlanır.[2]

Göy meridianı iki nöqtədə riyazi üfüqlə kəsişir. Bu kəsişmə nöqtələrindən dünyanın şimal qütbünə yaxın olanı şimal nöqtəsi dünyanın cənub qütbünə yaxın olanı isə cənub nöqtəsi adlanır. Göy meridianı müstəvisinin riyazi üfüq müstəvisi ilə kəsişmə xətti günorta xətti adlanır.[1]

Şaquli dairə-hündürlük dairəsi[redaktə | əsas redaktə]

Göy sferində ixtiyari göy cismi götürək.

Zenitdən, nadirdən və göy cismindən keçən böyük göy yarımdairəsinə şaquli dairə və ya hündürlük dairəsi deyilir.

Bəzən şaquli dairə sadəcə şaqul adlanır. Şərq və qərb nöqtələrindən keçən şaquli dairəyə birinci şaquli dairə və ya sadəcə birinci şaqul deyilir.[3]

Meyl-saat dairəsi[redaktə | əsas redaktə]

Dünyanın qütblərindən və göy cismindən keçən böyük göy yarımdairəsinə meyl dairəsi və ya saat dairəsi deyilir.[1]

Göy sferinin fırlanması[redaktə | əsas redaktə]

Yer səthindəki müşahidəçiyə isə elə gəlir ki, göy sferi günlük dövrlə Yerin fırlanmasının əksi istiqamətində, yəni şərqdən qərbə doğru fırlanır. Göy sferinin günlük fırlanma mənzərəsi müşahidəçinin yerləşdiyi yerin coğrafi enliyindən asılıdır.[4]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 C.M.Quluzadə Klassik Astronomiya Bakı,2004
  2. http://kayzen.az/blog/astronomiya/2229/yerin-iqlim-qur%C5%9Faqlar%C4%B1.-g%C3%B6y-sferinin-%C9%99sas-elementl%C9%99ri.html#cut
  3. http://kayzen.az/blog/astronomiya/page3/
  4. http://www.azkurs.org/azyageausap-respublikasmn-tehsil-nazirliyi-terefinden-universi.html?page=2