Məzmuna keç

Gecikmiş həzz

Vikipediya, azad ensiklopediya

Gecikmiş həzz, həzzin gecikdirilməsi, təxirə salınmış məmnuniyyət və ya gecikdirilmiş mükafat (ing. Delayed gratification) — insanın dərhal əldə edə biləcəyi kiçik bir mükafatdan imtina edərək, gələcəkdə daha böyük və ya daha əhəmiyyətli bir həzz almağı üstün tutduğu xüsusi seçim növünü ifadə edən psixoloji fenomen. Bu anlayış iradi özünütənzimləmə ilə sıx əlaqədardır.[1]

Həzzin gecikdirilməsi bacarığının yüksək olması akademik nailiyyətlər, iqtisadi vəziyyət və sağlamlıq səviyyəsi də daxil olmaqla müxtəlif növ nailiyyətlərlə korrelyasiya təşkil edir.[2][3] Həzzin gecikdirilməsi termini amerikalı psixoloq Volter Mişel və həmkarları tərəfindən aparılan bir sıra eksperimentlərdə geniş şəkildə öyrənilmişdir.[4]

Əhəmiyyəti

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Bu fenomen insanın impulsiv davranışlarını idarə etməsinə və uzunmüddətli hədəflərə fokuslanmasına kömək edir. Məsələn, tələbənin imtahanlarda yüksək nəticə göstərmək üçün (gələcək həzz) axşam dostları ilə əyləncədən (dərhal həzz) imtina etməsi həzzin gecikdirilməsinə klassik bir nümunədir.

Klassik eksperiment

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Stanford zefir testi[5] 1970-ci ildə psixoloq Volter Mişelin rəhbərliyi altında keçirilmişdir. Tədqiqatda uşaqlara iki seçim təklif olunurdu: 1) dərhal kiçik bir mükafat almaq və ya 2) müəyyən müddət (təxminən 15 dəqiqə) gözləyərək ikiqat mükafat əldə etmək. Mükafat kimi zefir, peçenye və ya suxarıdan istifadə edilirdi.

Sonrakı tədqiqatlar göstərmişdir ki, testi müvəffəqiyyətlə keçən, yəni zefiri dərhal yeməyib eksperimentatorun qayıtmasını gözləyən uşaqlar, gələcəkdə bir qayda olaraq aşağıdakı göstəricilər üzrə daha yüksək nəticələr nümayiş etdirirdilər:

  • SAT (ABŞ-da ali məktəblərə qəbul üçün standart test) balları;[6]
  • Təhsil səviyyəsi;[7]
  • Bədən kütlə indeksi (BKİ);[8]
  • Digər həyat keyfiyyəti göstəriciləri.[9]

Eksperimentin tənqidi və replikasiyası

[redaktə | vikimətni redaktə et]

2018-ci ildə Tayler Uotts və həmkarları orijinal eksperimentin nəticələrini şübhə altına alan bir tədqiqat dərc etmişdirlər.[10] Müəlliflər qeyd edirdilər ki, orijinal tədqiqat universitet əməkdaşlarının az sayda (bir neçə onlarla) uşaqları üzərində aparılmışdır. Uotts isə təcrübəni 900 uşaq üzərində, onları irqi və gəlir səviyyəsinə görə qruplaşdıraraq təkrarlamışdır.

Müəyyən olunmuşdur ki, "iradə gücü"nün gələcək nailiyyətlərə təsiri statistik xəta dərəcəsindədir. Əsas faktorun — ailənin maddi rifahı olduğu aşkar edilmişdir (qarışıq dəyişən). Maddi vəziyyəti aşağı olan ailələrin uşaqları üçün "sonra" vədi heç vaxt reallaşmaya bilərdi (etibarsız mühit), varlı ailələrin uşaqları üçün isə eksperimentdəki şirniyyat əhəmiyyətsiz bir mükafat idi, çünki evdə onlara daha yaxşısı əlçatan idi.

Lakin 2019-cu ildə aparılan yeni bir təkrar tədqiqat orijinal eksperimentin nəticələrini yenidən təsdiqləmiş və 2018-ci ilin "təkzibini" qismən rədd etmişdir. Bu, psixologiyada davranışın proqnozlaşdırılması ilə bağlı müzakirələrin hələ də davam etdiyini nümayiş etdirir.

Həzzin gecikdirilməsinə təsir edən amillər

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Neyrofizioloji amillər

[redaktə | vikimətni redaktə et]

B. C. Keysi (ing. B. J. Casey) və həmkarları[11] öz tədqiqatlarında müəyyən etmişdirlər ki, həzzin gecikdirilməsi bacarığı aşağı olan sınaqdan keçənlərdə cəlbedici siqnallara müqavimət göstərərkən striatumun — mükafatlandırma[12] və həzz hissi ilə bağlı olan strukturunun aktivliyi artır.[13] O, belə bir fərziyyə irəli sürmüşdür ki, müsbət sosial siqnallara qarşı həssaslıq insanın düşünmək və hərəkət etmək qabiliyyətinə təsir göstərir, bu isə öz növbəsində özünütənzimləmə səviyyəsini aşağı salır.

Psixoloji amillər

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Həzzin gecikdirilməsinin insanın özünütənzimləmə səviyyəsi ilə sıx bağlı olduğu ehtimal edilir. Həmçinin, məmnuniyyəti təxirə salmaq qabiliyyətinin şəxsiyyətin koqnitiv-affektiv sistemi (CAPS) tərəfindən idarə olunduğuna dair nəzəriyyə mövcuddur.[14]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ Mischel, W.; Ebbesen, E. B. "Attention in delay of gratification". Journal of Personality and Social Psychology (ingilis). 16 (2). 1970: 329–337. doi:10.1037/h0029815.
  2. ↑ Meier, S.; Sprenger, C. D. "Time discounting predicts creditworthiness". Psychological Science (ingilis). 23 (1). 2012: 56–58.
  3. ↑ Sutter, M.; Kocher, M.; Glätzle-Rützler, D.; Trautmann, S. "Impatience and uncertainty: experimental decisions predict adolescents' field behavior". American Economic Review (ingilis). 103. 2013: 510–531.
  4. ↑ "Willpower and Self-Control" (PDF) (ingilis). American Psychological Association. 3 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 31 oktyabr 2020.
  5. ↑ Mischel, W.; Ebbesen, E. B.; Raskoff Zeiss, A. "Cognitive and attentional mechanisms in delay of gratification". Journal of Personality and Social Psychology (ingilis). 21 (2). 1972: 204–218. doi:10.1037/h0032198.
  6. ↑ Mischel, Walter; Shoda, Yuichi; Rodriguzez, Monica L. "Delay of gratification in children". Science (ingilis). 244 (4907). 1989: 933–938. doi:10.1126/science.2658056. PMID 2658056.
  7. ↑ Ayduk, Ozlem N.; Mendoa-Denton, Rodolfo. "Regulating the interpersonal self: Strategic self-regulation for coping with rejection sensitivity". Journal of Personality and Social Psychology (ingilis). 79 (5). 2000: 776–792. doi:10.1037/0022-3514.79.5.776. PMID 11079241.
  8. ↑ Schlam, Tanya R.; Wilson, Nicole L. "Preschoolers' delay of gratification predicts their body mass 30 years later". The Journal of Pediatrics (ingilis). 162 (1). 2013: 90–93. doi:10.1016/j.jpeds.2012.06.049. PMID 22906511.
  9. ↑ Shoda, Yuichi; Mischel, Walter; Peake, Philip K. "Predicting Adolescent Cognitive and Self-Regulatory Competencies from Preschool Delay of Gratification: Identifying Diagnostic Conditions". Developmental Psychology (ingilis). 26 (6). 1990: 978–986. doi:10.1037/0012-1649.26.6.978.
  10. ↑ "The Marshmallow Test: What Does It Really Measure?". The Atlantic (ingilis). 9 iyun 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 noyabr 2020.
  11. ↑ Casey, B. J.; Somerville, Leah H.; Gotlib, Ian H. "Behavioral and neural correlates of delay of gratification 40 years later". PNAS (ingilis). 108 (36). 2011: 14998–15003. doi:10.1073/pnas.1108561108.
  12. ↑ Gregorios-Pippas, L.; Tobler, P. N.; Schultz, W. "Short-Term Temporal Discounting of Reward Value in Human Ventral Striatum". Journal of Neurophysiology (ingilis). 101 (3). 2009: 1507–23. doi:10.1152/jn.90730.2008.
  13. ↑ Haines, Duane E., redaktorFundamental Neuroscience for Basic and Clinical Applications (ingilis) (4th). 2006. ISBN 978-0-443-06751-8.
  14. ↑ Kross, Ethan; Mischel, Walter; Shoda, Yichi. Enabling Self-Control // Maddux, James E.; Tangney, June Price (redaktorlar ). Social Psychological Foundations of Clinical Psychology (ingilis). Guilford Press. 2011. 375–94. ISBN 978-1-60623-689-5.
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Gecikmiş_həzz&oldid=8969195"