Məzmuna keç

Georgi Flerov

Vikipediya, azad ensiklopediya
Georgi Flerov
rus. Георгий Николаевич Флёров
Doğum tarixi 17 fevral (2 mart) 1913(1913-03-02) və ya 2 mart 1913(1913-03-02)[1]
Doğum yeri
Vəfat tarixi 19 noyabr 1990(1990-11-19) (77 yaşında)
Vəfat yeri
Dəfn yeri
Elm sahəsi nüvə fizikası
Elmi dərəcəsi
İş yeri
Təhsili
Tanınmış yetirməsi Yuri Oqanesyan
Üzvlüyü
Mükafatları Sosialist Əməyi Qəhrəmanı
"Lenin" ordeni "Oktyabr inqilabı" ordeni 1-ci dərəcəli "Vətən müharibəsi" ordeni 2-ci dərəcəli "Vətən müharibəsi" ordeni "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni "Qırmızı ulduz" ordeni "Monqolustan Xalq İnqilabının 50 illiyi" yubiley medalı "Dostluq" medalı Medal of Friendship "Kiril və Mefodi" ordeni
2-ci dərəcəli "Stalin" mükafatı — 1946 "Lenin" mükafatı SSRİ Dövlət mükafatı
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Georgi Nikolayeviç Flerov (rus. Гео́ргий Никола́евич Флёров; 17 fevral (2 mart) 1913 və ya 2 mart 1913[1], Rostov-na-Donu, Don Voysko vilayəti[d][2] – 19 noyabr 1990, Moskva) — Sovet nüvə fiziki, Dubnadakı Birgə Nüvə Tədqiqatları İnstitutunun yaradıcılarından biri, SSRİ Elmlər Akademiyasının akademiki (1968). Sosialist Əməyi Qəhrəmanı, Lenin (1956) və iki dəfə Stalin mükafatı laureatı.

Həyatı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Georgi Flerov Rostov-na-Donuda Nikolay Mixayloviç Flerov (1889-1928) və Yelizaveta Pavlovna (Fruma-Leya Peretsovna) Brailovskayanın ailəsində anadan olub.[3] Onun özündən böyük qardaşı Nikolay (1911-1989) var idi.[4] Atası Rusiyanın Çerniqov vilayətinin Qluxov şəhərindən olan keşişin oğlu, bank işçisi olub.[5][6] Anası Rostov yəhudi ailəsindən idi. Kiyev Universitetinin tibb fakültəsinin tələbəsi ikən 1907-ci ildə atası inqilabi fəaliyyətinə görə universitetdən qovularaq və Peçoraya sürgün edilib. Burada həyat yoldaşı ilə tanış olub. Sürgün bitdikdən sonra cütlük gələcək alimin babası və nənəsi - Perets Xaymoviç Brailovski və Xana Simxovna Veisbergin yaşadığı Rostova qayıdırlar. Burada Georgi və qardaşı Nikolay doqquz illik orta məktəbi bitiriblər. Atalarının ölümündən sonra hər ikisi 1938-ci ildə Leninqradda oğullarının yanına köçənə qədər (1942-ci ildə mühasirədə olan Leninqradda vəfat edib) “Molot” qəzetinin redaksiyasında korrektor işləyən anası tərəfindən tərbiyə olunur.[7]

Georgi Flerov 1929-cu ildə məktəbi bitirib. O, əvvəlcə fəhlə, sonra iki ilə yaxın Rostov-na-Donuda Ümumittifaq Elektrotexnika Birliyində elektrik montyorunun köməkçisi, nəhayət, lokomotiv təmiri zavodunda yağlayıcı işləyib.

1932-ci ildə Leninqrada gəlib, xalası, Leninqrad Rayon Xəstəxanasının terapevtik şöbəsinin müdiri Sofya Pavlovna Brailovskayanın evində məskunlaşıb. O, burda "Krasnıy Putilovets" zavodunda elektrik-parometrist kimi çalışmağa başlayıb.

Flerov 2933-cü ildə zavod tərəfindən M.İ.Kalinin adına Leninqrad Sənaye İnstitutunun mühəndis-fizika fakültəsinə göndərilir. 1936-cı ildə İqor Kurçatovun laboratoriyasında təcrübə keçməyə başlayır. 1938-ci ildə onun rəhbərliyi altında Flerov dissertasiya işini bitirərək Leninqrad Fizika-Texniki İnstitutunda öz qrupunda qalır.

1941-ci ilin payızında milis sıralarına qoşulub, Leninqrad yaxınlığındakı döyüşlərdə iştirak edib. Təhsilini nəzərə alaraq, Hərbi Hava Qüvvələri Akademiyasına göndərilib. Bunun üçün Flerov Yoşkar-Olaya evakuasiya edilib. 1942-ci ildə Cənub-Qərb Cəbhəsinin 90-cı ayrı-ayrı kəşfiyyat aviasiya eskadronunda (90-cı ORAE, komandir mayor M.P.Voronin) xidmət edib.[8] 1942-ci ilin avqustunda işləmək üçün SSRİ Elmlər Akademiyasına ezam olunub.

1990-cı il noyabrın 19-da Moskvada vəfat edib. Novodeviçye qəbiristanlığında dəfn olunub.

Elmi fəaliyyəti

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1940-cı ildə A.F.İoffe adına REA-nın Fizika-Texniki İnstitutunda Konstantin Petrjak ilə birlikdə radioaktiv çevrilmələrin yeni növünü - uran nüvələrinin kortəbii parçalanmasını kəşf etdi.[9] 1942-ci ilin payızında cəbhədə döyüşlərin qızğın çağında “SSRİ EA-nın məruzələri” (1942. XXXVII cild, No 2, s. 67) və “SSRİ EA-nın Əsərləri” jurnallarında “Uranın spontan parçalanması” və “Toriumun spontan parçalanması” məqalələri dərc edildi.

1942-ci ilin aprelində o, İosif Stalinə məktub yazaraq, müharibənin dayandırdığı Ukan layihələrini bərpa etməyi təklif edir.[10][11][12] Digər tərəfdən, G.N.Flerovun Stalinə yazdğı məktubu tamamlamadığını və göndərmədiyini deməyə əsas var.[13]

1943-cü ildə o, sovet atom layihəsi üzərində işləyən alimlər qrupuna daxil edilib. 1949-cu ildə ilk sovet atom bombası RDS-1-i yaradan zaman o, plutoniumun kritik kütləsini müəyyən etmək üçün şəxsən riskli təcrübə aparıb.

Georgi Flerov 1953-cü ildə SSRİ Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, 1968-ci ildə isə Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü seçilib.

1954-cü ildə Atom Layihəsini tərk edib və İqor Kurçatovun dəstəyi ilə transuran elementlərinin sintezi üzərində işə başlayıb. Georgi Flerov 1955-ci ildən Sov.İKP üzvüdür.

Georgi Flerov 1955-ci ildə “Üç yüzlük məktubu”nu imzalayanlar arasında olub.

1957-ci ildə Dubnaya köçüb və 1960-cı ildə istifadəyə verilmiş U-300 ağır ion sürətləndiricisinin tikintisinə təşəbbüs göstərib. Bu layihə üzrə bir ildən sonra ilk təcrübələr başlayıb. U-300 öz imkanlarına görə dünyada bu sinifin bütün sürətləndiricilərindən üstün idi.

Georgi Flerov Nüvə Reaksiyaları Laboratoriyasının təsisçisi və elmi rəhbəri (1957-1990) olub.

1965-1974-cü illərdə Flerovun rəhbərliyi ilə Birgə Nüvə Tədqiqatları İnstitutunun bir qrup əməkdaşı ilk dəfə Mendeleyevin dövri cədvəlinin 102-106-cı elementlərini sintez edib.

Çernobıl AES-də baş vermiş fəlakətin nəticələrini aradan qaldırmaq üçün Flerov və onun əməkdaşları tərəfindən hazırlanmış iz membranlarının (nüvə filtrləri) texnologiyalarından istifadə edilib.

Georgi Flerov 1968-ci ildə XXIV Mendeleyev günlərində məruzəçi olub.

SSRİ-nin Kəşflər Dövlət Reyestrinə daxil edilmiş bir sıra elmi kəşflərin müəllifi:[14]

  • 14 iyun 1940-cı il tarixli prioritet № 33 altında "uran nüvələrinin spontan parçalanması"
  • 24 yanvar 1962-ci il tarixli 52 nömrəli prioritetlə "Həyəcanlı vəziyyətdən atom nüvələrinin kortəbii parçalanması (öz-özünə parçalanan izomerlər)".
  • 12 iyul 1971-ci il tarixli 160 saylı prioritetlə "Atom nüvələrinin gecikmiş parçalanması fenomeni"
  • 20 aprel 1965-ci il və 10 avqust 1967-ci il tarixli prioritetlə № 132 altında "Yüz üçüncü element - Lawrence".
  • 9 iyul 1964-cü il tarixli prioritetlə № 37 altında "104-cü Element - Ruterfordium".
  • 18 fevral 1970-ci il tarixli, 114 saylı prioritetlə "105-ci element Dubniumdur".
  • 11 iyul 1974-cü il tarixli 194 nömrəli prioritetlə "Atom nömrəsi 106 olan elementin radioaktiv izotopunun əmələ gəlməsi - Seaborgium".

Georgi Flerov Taqanka Teatrının ictimai bədii şurasının üzvü idi.[15]

Xatirəsi

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • Nüvə Tədqiqatları İnstitutunun Nüvə Reaksiyaları Laboratoriyası və onun yaşadığı Dubnadakı küçə Flerovun adını daşıyır; küçənin əvvəlində alimin büstü var.
  • Flerovun şərəfinə "Dubna 6 nömrəli lisey"ə Akademik G.N.Flerov adı verilib. Bu liseydə gənc tədqiqatçılar üçün “Flerov oxumaları” beynəlxalq məktəb-konfransı keçirilir.
  • 2011-ci ildə 114-cü element Flerovun şərəfinə Flerovium adlandırılıb.
  • 2013-cü ildə Rusiya Poçtu G.N.Flerova həsr olunmuş xatirə markası buraxıb.[16]
  • 2015-ci ildə Rostov-na-Donuda Flerovun doğulduğu və məktəb illərini keçirdiyi Puşkinskaya, 151 küçədəki evdə xatirə lövhəsi açılıb.[17]
  • Moskvanın Severnı rayonundakı küçə 2016-cı ilin oktyabrında onun adı ilə adlandırılıb.
  • Aeroflot aviaşirkətinin VP-BFG Airbus A320 təyyarəsi Q.Flerovun adını daşıyır.[18]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. 1 2 Visuotinė lietuvių enciklopedija Online (lit.).
  2. 1 2 Флёров Георгий Николаевич // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
  3. ↑ "Генеалогия семьи Флёровых". JewAge.org. 16 avqust 2016 tarixində arxivləşdirilib.
  4. ↑ "Флёров Михаил Николаевич". Сайт «Толдот Йешурун». 5 mart 2016 tarixində arxivləşdirilib. Надгробный памятник на Востряковском еврейском кладбище: Николай Флёров и его вторая жена Ирма Захаровна Абрамович-Бык (1922—2005).
  5. ↑ "Georgi Flerov" (rus). "Герои страны" saytında.
  6. ↑ "Курчатовский институт. История атомного проекта. Вып. 13. — 1998 — Электронная библиотека «История Росатома»". 3 yanvar 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 yanvar 2022.
  7. ↑ Белюстов В. Н.. «Многовалентный» Флёров // Физика – Первое сентября (журнал). № 2. М. 2013.
  8. ↑ "Авиаторы". 31 avqust 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 avqust 2019.
  9. ↑ Петржак К. А., Флёров Г. Н. Спонтанное деление урана // Доклад на Совещании по атомному ядру 1940 г.; ЖЭТФ, том 10, стр. 1013 (1940); УФН, том 25, вып. 2, стр. 241 (1941) Arxivləşdirilib 2009-04-25 at the Wayback Machine
  10. ↑ "Курчатовский институт. История атомного проекта. Вып. 13. — 1998 — Электронная библиотека «История Росатома»". 3 yanvar 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 yanvar 2022.
  11. ↑ Thomas B. Cochran, Robert S. Norris, Oleg A. Bukharin, MAKING THE RUSSIAN BOMB FROM STALIN TO YELTSIN, ru:Natural Resources Defense Council, Inc., Westview Press Boulder, San Francisco, Oxford, 1995.
  12. ↑ "ДОРОГОЙ ИОСИФ ВИССАРИОНОВИЧ! | Статьи | Известия". 3 yanvar 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 yanvar 2022.
  13. ↑ Гончаров Г. А., Рябев Л. Д. О создании первой отечественной атомной бомбы. // Успехи физических наук. Том 171, № 1, С. 79—104
  14. ↑ "Научные открытия России". 22 aprel 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 dekabr 2010.
  15. ↑ "Источник" (PDF). 3 yanvar 2022 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 3 yanvar 2022.
  16. ↑ "21 января в почтовое обращение выходит марка «100 лет со дня рождения Г. Н. Флёрова (1913—1990), физика-ядерщика»". 16 yanvar 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 dekabr 2012.
  17. ↑ "Памятная доска имени Георгия Флёрова открыта в Ростове". Официальный сайт ГТРК «Дон-ТР». 6 noyabr 2015. 5 mart 2016 tarixində arxivləşdirilib.
  18. ↑ "Aeroflot Enhances Fleet With Four Airbus A320 Family Aircraft". 8 yanvar 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 yanvar 2018.

Ədəbiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Georgi_Flerov&oldid=8889130"