Məzmuna keç

Georgi Kistyakovski

Bu, yaxşı məqalədir. Daha çox məlumat üçün bura klikləyin.
Vikipediya, azad ensiklopediya

Georgi Kistyakovski
Doğum tarixi 18 noyabr (1 dekabr) 1900(1900-12-01)[1]
Vəfat tarixi 7 dekabr 1982(1982-12-07)[2] (82 yaşında)
Vəfat yeri
Elm sahəsi fiziki kimya
İş yerləri
Təhsili
Üzvlüyü
Mükafatları ABŞ Milli Elmlər medalı — 1967
İmza
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Georgi Boqdanoviç Kistyakovski (rus. Георгий Богданович Кистяковский, ukr. Георгій Богданович Кістяківський; 18 noyabr (1 dekabr) 1900[1] – 7 dekabr 1982[2], Kembric, Massaçusets) — ukraynaəsilli ABŞ alimi, Harvard Universitetinin fiziki kimya üzrə professoru, Manhetten layihəsində iştirakçı və daha sonra prezident Duayt Devid Eyzenhauerin elm üzrə müşaviri.

Rusiya imperiyasının tərkibində olmuş Boyarka qəsəbəsində,[3] inqilabdan əvvəlki Rusiyanın intellektual elitasının bir hissəsi olan tarixi Ukrayna kazak ailəsində anadan olmuşdur.[4] Kistyakovski Rusiyada vətəndaş müharibəsi zamanı ölkəni tərk etmişdir. O, Almaniyaya yollanmış və Berlin Universitetində Maks Bodenşteynin rəhbərliyi altında fiziki kimya üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsini almışdır. 1926-cı ildə Amerika Birləşmiş Ştatlarına mühacirət etmiş, 1930-cu ildə Harvard Universitetinin müəllim heyətinə qatılmış və 1933-cü ildə ABŞ vətəndaşlığını qəbul etmişdir.

İkinci Dünya müharibəsi illərində Kistyakovski Milli Müdafiə Araşdırmaları Komitəsinin (NDRC) partlayıcı maddələrin hazırlanmasına məsul olan bölməsinə rəhbərlik etmişdir. Eyni zamanda, Partlayıcı Maddələrin Tədqiqi Laboratoriyasının (ERL) texniki direktoru kimi RDX və HMX daxil olmaqla yeni partlayıcıların hazırlanmasına nəzarət etmişdir. O, partlayışların hidrodinamik nəzəriyyəsi və kumulyativ yüklərin inkişafı sahəsində tədqiqatlar aparmışdır. 1943-cü ilin oktyabrında məsləhətçi kimi Manhetten layihəsinə cəlb edilmişdir. Tezliklə o, imploziya tipli nüvə silahı üçün zəruri olan partlayıcı linzaların hazırlanmasına məsul olan X şöbəsinin rəhbəri təyin olunmuşdur. 16 iyul 1945-ci il tarixində Triniti sınağı çərçivəsində ilk atom partlayışını müşahidə etmişdir. Bir neçə həftə sonra digər bir imploziya tipli silah ("Kök oğlan") Naqasaki şəhərinə atılmışdır. 1962–1965-ci illərdə Kistyakovski Milli Elmlər Akademiyasının Elm, Mühəndislik və Dövlət Siyasəti Komitəsinə (COSEPUP) sədrlik etmiş, 1965–1973-cü illərdə isə qurumun vitse-prezidenti olmuşdur. Vyetnam müharibəsinə etiraz olaraq hökumətlə əlaqələrini kəsmiş və müharibə əleyhinə fəaliyyət göstərən Yaşana Bilən Dünya üçün Şura təşkilatına qoşulmuş, 1977-ci ildə onun sədri seçilmişdir.

Erkən həyatı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Georgi Boqdanoviç Kistyakovski 1 dekabr (18 noyabr) 1826 tarixində Rusiya imperiyasının Kiyev quberniyasının Boyarka qəsəbəsində (hazırda Ukraynanın tərkib hissəsidir) anadan olmuşdur.[3][5][6] Georginin babası Aleksandr Fyodoroviç Kistyakovski cinayət hüququ üzrə ixtisaslaşmış hüquq professoru və Rusiya imperiyasında vəkili olmuşdur.[7] Atası Boqdan Kistyakovski Kiyev Universitetində hüquq fəlsəfəsi professoru vəzifəsində çalışmış və 1919-cu ildə Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının üzvü seçilmişdir.[6][8] Kistyakovskinin anası Mariya Berendştam olmuşdur. nun ornitoloq olan Aleksandr adlı bir qardaşı var idi.[6] Georginin dayısı İqor Kistyakovski Ukrayna Dövlətinin Daxili İşlər naziri vəzifəsini tutmuşdur.[8]

Kistyakovski 1917-ci ildə Rusiyada inqilab başlayana qədər Kiyev və Moskvada fəaliyyət göstərən özəl məktəblərdə təhsil almışdır. Daha sonra o, antikommunist Ağ Orduya qoşulmuşdur. 1920-ci ildə müsadirə edilmiş bir Fransa gəmisi ilə Rusiyadan qaçmağa müvəffəq olmuşdur. Türkiyə və Yuqoslaviya ərazilərində bir müddət qaldıqdan sonra Almaniyaya yollanmış və həmin ilin sonlarında Berlin Universitetinə daxil olmuşdur.[6] 1925-ci ildə Maks Bodenşteynin rəhbərliyi altında xlor-monooksid və ozonun fotokimyəvi parçalanması mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək fiziki kimya üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsini almışdır. Bundan sonra Bodenşteynin elmi köməkçisi kimi fəaliyyət göstərmişdir.[9][6] Onun ilk iki elmi məqaləsi Bodenşteyn ilə birlikdə yazdığı dissertasiyasının təkmilləşdirilmiş vari[10]antlarından ibarət olmuşdur.

1926-cı ildə Kistyakovski Beynəlxalq Təhsil Şurasının təqaüdçüsü kimi Amerika Birləşmiş Ştatlarına səfər etmişdir. Bodenşteynin digər bir tələbəsi olan Hyu Stott Teylor onun tövsiyəsini qəbul edərək Kistyakovskiyə Prinston Universitetində yer ayırmışdır.[11] Həmin il Kistyakovski isveçli lüteran Hildeqard Mobius ilə evlənmişdir.[12][6] 1928-ci ildə onların Vera adlı bir qızı dünyaya gəlmişdir. Vera 1972-ci ildə Massaçusets Texnologiya İnstitutunda (MIT) fizika professoru təyin edilən ilk qadın olmuşdur.[13] Kistyakovskinin ikiillik təqaüd müddəti 1927-ci ildə başa çatdıqdan sonra o, elmi işçi və "DuPont" təqaüdünə layiq görülmüşdür. 25 oktyabr 1928-ci il tarixində Prinston Universitetində dosent vəzifəsini tutmuşdur.[9][6] Teylor və Kistyakovski birlikdə bir sıra elmi məqalələr dərc etdirmişdir.[10] Teylorun təşviqi ilə Kistyakovski Amerika Kimya Cəmiyyətinin fotokimyəvi proseslərə dair monoqrafiyasını nəşr etdirmişdir.[10][6]

1930-cu ildə Kistyakovski Harvard Universitetinin müəllim heyətinə qoşulmuş və karyerası boyunca bu müəssisə ilə əlaqəsini davam etdirmişdir. Harvardda onun tədqiqat maraqları termodinamika, spektroskopiya və kimyəvi kinetika sahələrini əhatə etmişdir. O, getdikcə hökumət və sənaye sahələri üçün məsləhətçi qismində daha fəal fəaliyyət göstərməyə başlamışdır. 1933-cü ildə Harvardda yenidən dosent vəzifəsinə gətirilmişdir. Həmin il Amerika vətəndaşlığını qəbul etmiş və Amerika İncəsənət və Elmlər Akademiyasının üzvü seçilmişdir.[14] 1938-ci ildə Ebbot və Ceyms Lourens adına kimya professoru ünvanını almışdır.[15] Növbəti il ABŞ Milli Elmlər Akademiyasının üzvü seçilmiş,[16] 1940-cı ildə isə Amerika Fəlsəfə Cəmiyyətinə üzv qəbul edilmişdir.[17]

İkinci Dünya müharibəsi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Milli Müdafiə Araşdırmaları Komitəsi

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Kistyakovskinin Los-Alamosda müharibə dövrünə aid beciki.

Amerika Birləşmiş Ştatlarının hələ daxil olmadığı İkinci Dünya müharibəsində elmin rolunun artacağını əvvəlcədən görən prezident Franklin Delano Ruzvelt 27 iyun 1940-cı il tarixində Vannevar Buşun sədrliyi ilə Milli Müdafiə Araşdırmaları Komitəsini (NDRC) təsis etmişdir. Harvard Universitetinin prezidenti Ceyms Brayant Konant bombalar, yanacaqlar, qazlar və kimyəvi maddələr üzrə məsul olan "B" bölməsinin rəhbəri təyin olunmuşdur.[18][19] O, Kistyakovskini partlayıcı maddələrlə məşğul olan "A-1" bölməsinə rəhbər təyin etmişdir. 1941-ci ilin iyununda NDRC Elmi Tədqiqat və İnkişaf Ofisinin (OSRD) tərkibinə daxil edilmişdir. Buş OSRD-nin sədri olmuş, Konant onu NDRC sədri vəzifəsində əvəz etmiş, Kistyakovski isə "B" bölməsinin rəhbəri vəzifəsinə gətirilmişdir.[20] 1942-ci ilin dekabrındakı yenidənqurma zamanı "B" bölməsi hissələrə ayrılmış və o, partlayıcı maddələr və raket yanacaqları üzrə məsul olan 8-ci bölmənin rəhbəri olmuş, 1944-cü ilin fevralına qədər bu vəzifədə qalmışdır.[21]

Kistyakovski Amerikanın partlayıcı maddələr və raket yanacaqları sahəsindəki biliklərinin vəziyyətindən narazı idi.[22] Konant 1940-cı ilin oktyabrında Pensilvaniya ştatının Bruseton şəhərində ABŞ Mədən Bürosunun laboratoriyalarının yaxınlığında Partlayıcı Maddələrin Tədqiqi Laboratoriyasını (ERL) təsis etmişdir.[23] Kistyakovski başlanğıcda vaxtaşırı ziyarətlər etmiş və bu fəaliyyətlərə nəzarət etmiş, lakin Konant onu rəsmən 1941-ci ilin baharında laboratoriyanın texniki direktoru təyin etmişdir.[24] Başlanğıcda imkanların məhdudluğu səbəbindən çətinliklərlə üzləşmişdir, lakin ERL-in işçi heyəti 1941-ci ildəki 5 nəfərdən, 1945-ci ildə müharibə dövrünün ən yüksək həddi olan 162 tam ştatlı laboratoriya əməkdaşına qədər artmışdır.[25] Tədqiqatların vacib istiqamətlərindən biri RDX olmuşdur. Bu güclü partlayıcı maddə müharibədən əvvəl almanlar tərəfindən hazırlanmışdı. Əsas vəzifə onu geniş miqyasda istehsal edə biləcək sənaye prosesini inkişaf etdirmək idi. RDX həmçinin, müxtəlif hərbi sursatlarda geniş istifadə olunan "Kompozisiya B" və torpedalarda, eləcə də dərinlik bombalarında tətbiq edilən "Torpex" ("Torpedo partlayıcısı") istehsalı üçün TNT ilə qarışdırılmışdır. 1942-ci ilin may ayında pilot zavodlar fəaliyyətə başlamış, 1943-cü ildə isə irimiqyaslı istehsala keçilmişdir.[26]

Çin partizanlarının Yaponiya nəzarət-buraxılış məntəqələrindən gizlicə keçirə biləcəyi bir partlayıcı üçün edilən xüsusi müraciətə cavab olaraq, Kistyakovski RDX prosesinin əlavə məhsulu olan qeyri-toksik HMX partlayıcısını unla qarışdıraraq "Aunt Jemima" (bir pankeyk unu markasının şərəfinə) adlı maddəni yaratmışdır. Bu, adi un kimi görünən, hətta yemək bişirməkdə istifadə oluna bilən, yeyilməsi mümkün bir partlayıcı idi.[27][28]

RDX və HMX kimi sintetik partlayıcılar üzərində aparılan tədqiqatlarla yanaşı, ERL detonasiyaların və zərbə dalğalarının xüsusiyyətlərini də araşdırmışdır. Bu işlərə başlanğıcda aşkar və ya dərhal tətbiqi nəzərdə tutulmayan təmiz elmi tədqiqat layihəsi kimi start verilmişdir. Kistyakovski 1941-ci və 1942-ci illərdə İngiltərəyə səfər etmiş, burada Vilyam Penni və Ceffri Teylor daxil olmaqla britaniyalı ekspertlərlə görüşmüşdür. Kistyakovski və Edqar Brayt Vilson mövcud bilikləri nəzərdən keçirdikdə, daha dərindən araşdırılması tələb olunan bir neçə sahə aşkar etmişdilər.[29] Kistyakovski detonasiya nəticəsində yaranan zərbə dalğasının yayılma üsulunu izah edən Çapmen–Juqe vəziyyətini tədqiq etməyə başlamışdır.[30]

Həmin dövrdə Çapmen-Juqe vəziyyətinin effektivliyi hələ də şübhə doğururdu və Prinston İntellektual Araşdırmalar İnstitutunda Con fon Neyman tərəfindən aparılan tədqiqatların mövzusu idi. Kistyakovski hidrodinamik nəzəriyyədən kənarlaşmaların kimyəvi reaksiyaların sürətindən qaynaqlandığını dərk etmişdir. Reaksiyanı idarə etmək üçün mikrosaniyə səviyyəsində hesablamalar tələb olunurdu.[29] 8-ci bölmə mexanizmi 1943-cü ildə Teylor və Ceyms Tak tərəfindən izah edilən kumulyativ yüklərin araşdırılmasına da cəlb edilmişdir.[31]

Manhetten layihəsi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Manhetten layihəsinin Los-Alamos laboratoriyasında imploziya (daxili partlayış) sahəsində tədqiqatlar Set Neddermeyerin rəhbərliyi altında aparılırdı, lakin onun bölməsi silindrlər və kiçik yüklərlə işləyirdi. Bu, yalnız qayaya bənzər obyektlərin yaranması ilə nəticələnirdi. Top tipli nüvə silahı dizaynının həm uran-235, həm də plutonium üçün yararlı olacağı və imploziya texnologiyasına ehtiyac qalmayacağı gözlənildiyi üçün bu tədqiqatlara aşağı prioritet verilmişdi.[32]

1944-cü ilin sentyabrında Los-Alamos laboratoriyasının direktoru Robert Oppenheymer Con fon Neymanın Los-Alamosa gəlməsini və imploziya məsələsini yenidən araşdırmasını təşkil etmişdir. Neddermeyerin işlərini nəzərdən keçirdikdən və Edvard Teller ilə müzakirələr apardıqdan sonra fon Neyman sferanı daxilə doğru partlatmaq üçün kumulyativ yüklərdə yüksək güclü partlayıcılardan istifadəni təklif etmişdir. O, göstərmişdir ki, bu üsul parçalanan maddənin top metodundan daha sürətli yığılmasına imkan verməklə yanaşı, həm də tələb olunan maddə miqdarını əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Daha səmərəli nüvə silahı perspektivi Oppenheymer, Teller və Hans Beteni heyran etmişdir, lakin onlar partlayıcı maddələr üzrə mütəxəssisə ehtiyac olduğu qərarına gəlmişdilər. Dərhal Kistyakovskinin namizədliyi irəli sürülmüş və o, 1943-cü ilin oktyabrında layihəyə məsləhətçi kimi cəlb olunmuşdur.[32]

Partlayış tipli nüvə silahında çoxbucaqlı partlayıcı linzalar sferik çuxurun ətrafında yerləşir.

Kistyakovski başlanğıcda layihəyə qoşulmağa tərəddüd etmişdir. O, sonralar bunu bombanın vaxtında hazır olacağına inanmaması və müharibənin udulmasına daha birbaşa kömək etmək istəyi ilə izah etmişdir.[33] Los-Alamosda o, imploziya üzərindəki işləri yenidən təşkil etməyə başlamışdır. Kumulyativ yüklərin davranışını öyrənmək üçün fotoqrafiya və rentgen şüaları kimi texnikaları tətbiq etmişdir. Fotoqrafiya üsulu ERL tərəfindən geniş istifadə olunurdu, rentgen texnikası isə Takın məqalələrində təsvir edilmişdi. Tak həmçinin, üçölçülü partlayıcı linzalardan istifadəni təklif etmişdi. Manhetten layihəsinin digər aspektlərində olduğu kimi, partlayıcı linzaların tədqiqi də eyni vaxtda bir neçə istiqamətdə aparılırdı, çünki Kistyakovskinin qeyd etdiyi kimi, bu əsas texnikalardan hansının daha uğurlu olacağını əvvəlcədən proqnozlaşdırmaq qeyri-mümkün idi.[33]

Kistyakovski Los-Alamosa kumulyativ yüklər, "Kompozisiya B" kimi partlayıcılar və 1942–1943-cü illərdə ERL-də tətbiq olunan prosedurlar haqqında dərin biliklər gətirmişdir. Getdikcə ERL özü də imploziya işlərinə cəlb olunmuş, onun direktor müavini Dunkan Makduqal isə Manhetten layihəsinin "Q layihəsi"nə rəhbərlik etmişdir.[34] 1944-cü ilin fevralında Kistyakovski Neddermeyeri əvəz edərək "E" (partlayıcılar üzrə) bölməsinin rəhbəri olmuşdur.[32]

Emilio Seqrenin Los-Alamosdakı qrupu nüvə reaktorlarında istehsal olunan plutoniumun tərkibində həddindən artıq plutonium-240 olduğunu və bunun top tipli silah üçün yararsızlığını təsdiqlədikdən sonra imploziya proqramı xüsusi aktuallıq qazanmışdır.[35] 1944-cü ilin iyulunda keçirilən bir sıra böhran iclaslarında belə qərara gəlinmişdir ki, plutonium silahının işlək olması üçün yeganə yol imploziyadır. Avqust ayında Oppenheymer bütün laboratoriyanı bu məqsədə yönəltmək üçün yenidən təşkil etmişdir. Linzaları hazırlamaq üçün Kistyakovskinin rəhbərliyi altında yeni partlayıcı qrupu — "X bölməsi" yaradılmışdır.[36]

Kistyakovskinin rəhbərliyi altında "X bölməsi" parçalanan plutonium nüvəsini sıxmaq üçün zəruri olan mürəkkəb partlayıcı linzaları layihələndirmişdir. Tələb olunan dalğa formasını əldə etmək üçün partlayış sürətləri əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənən iki partlayıcıdan istifadə edilmişdir. Kistyakovski yavaş partlayıcı kimi Baratolu seçmişdir. Müxtəlif sürətli partlayıcılarla aparılan təcrübələrdən sonra "X bölməsi" "Kompozisiya B" üzərində dayanmışdır. Partlayıcıların lazımi formaya salınması üzərində işlər 1945-ci ilə qədər davam etmişdir. Linzalar qüsursuz olmalı idi, buna görə də "Kompozisiya B" və Baratolun tökülmə texnikaları təkmilləşdirilməli idi. ERL Baratolu asan tökülən formaya salmaq üçün xüsusi prosedur hazırlayaraq buna nail olmuşdur.[37] 1945-ci ilin martında Kistyakovski imploziya işlərinə nəzarət edən "Kovpançer" komitəsinin üzvü olmuşdur.[38] 16 iyul 1945-ci il tarixində Kistyakovski Triniti sınağında ilk qurğunun partladılmasını müşahidə etmişdir.[39] Bir neçə həftə sonra "Kök oğlan" adlı imploziya tipli nüvə silahı Naqasaki şəhərinə atılmışdır.[40]

İmploziya sahəsindəki fəaliyyəti ilə yanaşı, Kistyakovski Los-Alamosda xizəkçiliyin inkişafına da töhfə vermiş, xizək enişi üçün ağacları devirmək məqsədilə partlayıcı həlqələrdən istifadə etmişdir. Bu, "Soyer-Hill Xizək Kanatı Assosiasiyası"nın qurulmasına səbəb olmuşdur.[41] O, 1942-ci ildə Hildeqarddan boşanmış və 1945-ci ildə İrma Şuler ilə evlənmişdir. Onlar 1962-ci ildə boşanmış, daha sonra o, Eleyn Mahoni ilə evlənmişdir.[42]

Ağ Evdə

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Eyzenhauer administrasiyası dövründə, 1957-ci ildə Kistyakovski Prezidentin Elm üzrə Məsləhət Komitəsinə üzv təyin edilmiş və 1959-cu ildə bu vəzifədə Ceyms Killianı əvəz edərək komitənin sədri olmuşdur. O, 1959–1961-ci illərdə Elm və Texnologiya Siyasəti Ofisinə rəhbərlik etmiş, daha sonra bu vəzifəni Cerom Viznerə təhvil vermişdir.[43]

Atlas – birinci nəsil qitələrarası ballistik raket.

1958-ci ildə Kistyakovski prezident Eyzenhauerə xarici hərbi obyektlərin təftiş edilməsinin nüvə silahlarına nəzarət üçün kifayət etmədiyini bildirmişdir. Raket daşıyan sualtı qayıqların izlənilməsinin çətinliyini əsas gətirmiş, silahlara nəzarət strategiyasının təftişlərdən ziyada tərksilah prosesinə yönəldilməsini təklif etmişdir.[44] 1960-cı ilin yanvarında, silahlara nəzarət planlaşdırılması və danışıqları çərçivəsində o, "eşik konsepsiyası"nı (threshold concept) irəli sürmüşdür. Bu təklifə əsasən, seysmik aşkarlama texnologiyasının imkanlarından yüksək olan bütün nüvə sınaqları qadağan edilməli idi. Belə bir razılaşmadan sonra ABŞ və SSRİ aşkarlama texnologiyasını təkmilləşdirmək üçün birgə çalışmalı və texnika inkişaf etdikcə icazə verilən sınaq gücü həddini aşağı salmalı idilər. Silahlara nəzarət sahəsində həssas kəşfiyyat məlumatlarının toplanması üçün istifadə edilən "milli texniki yoxlama vasitələri" ifadəsinin bir nümunəsi olan bu yanaşma, yerində yoxlama tələbini sovetlər üçün qəbulolunmaz dərəcədə artırmadan təhlükəsizlik təminatlarını yaradacaqdı. ABŞ "eşik konsepsiyası"nı 1960-cı ilin yanvarında [[Cenevrə[]də keçirilən silahlara nəzarət konfransında sovet tərəfinə təqdim etmiş, sovetlər isə mart ayında müəyyən seysmik maqnitudalı hədd təklif etmiş, lakin buna müsbət cavab vermişdilər. Buna baxmayaraq, 1960-cı ilin may ayında baş vermiş U-2 böhranı nəticəsində danışıqlar kəsilmişdir.[45]

Nüvə silahlarına nəzarət üzrə ilkin işlərlə eyni vaxtda, 1959-cu ilin avqustunda Birləşmiş Qərargah Rəisləri Komitəsinin sədri general Natan Tvayninq müdafiə naziri Nil Makelroya memorandum göndərmişdir. Sənəddə Strateji Hava Komandanlığına (SAC) milli nüvə hədəfləri siyahısının və nüvə əməliyyatları üçün vahid planın hazırlanması məsuliyyətinin rəsmən həvalə edilməsi təklif olunurdu.[46] Həmin vaxta qədər ordu, donanma və hərbi hava qüvvələri öz hədəf planlaşdırmalarını müstəqil şəkildə həyata keçirirdilər. Bu isə eyni hədəflərin müxtəlif qoşun növləri tərəfindən bir neçə dəfə nişan alınmasına səbəb olurdu. Qoşunların ayrı-ayrı planları bir-birini tamamlamırdı. Məsələn, donanmanın daha dərindəki hədəfə doğru uçan hərbi hava qüvvələri bombardmançısının marşrutu üzərindəki hava hücumundan müdafiə obyektini məhv etməsi nəzərdə tutulmurdu. Tvayninq memorandumu Makelroya göndərsə də, Birləşmiş Qərargah Rəisləri Komitəsinin üzvləri 1960-cı ilin əvvəllərində bu siyasətlə bağlı razılığa gələ bilməmişdilər.[47][48]

Makelroyu əvəz edən Tomas Geyts bu məsələdə qərar verməyi prezident Duayt Eyzenhauerdən xahiş etmişdir. Eyzenhauer xələfinə o dövrdə mövcud olan koordinasiya edilməmiş və inteqrasiya olunmamış qüvvələrdən ibarət "eybəcər bir sistem" qoyub getmək istəmədiyini bildirmişdir. 1960-cı ilin noyabr ayının əvvəlində o, Kistyakovskini müharibə planlarını qiymətləndirmək üçün Strateji Hava Komandanlığının Omahadakı qərargahına göndərmişdir. Başlanğıcda Kistyakovskiyə məlumatlarla tanış olmaq imkanı verilməmiş, lakin Eyzenhauer onu yenidən qərargaha göndərərək komandanlıq zabitlərinə əməkdaşlıq etmələri üçün daha qəti tapşırıqlar vermişdir. Kistyakovskinin 29 noyabrda təqdim etdiyi hesabatda çox sayda hədəfin daxil edildiyi koordinasiyasız planlar təsvir olunmuşdur. Bu, hədəflərin bir çoxuna birdən çox qüvvə tərəfindən hücum edilməsi nəzərdə tutulurdu. Bu, lüzumsuz dərəcədə böyük dağıdıcı gücün tətbiqinə gətirib çıxarırdı.[49] Eyzenhauer bu planlardan sarsılmış və diqqətini yalnız Vahid İnteqrasiya Olunmuş Əməliyyat Planının (SIOP) yaradılmasına yox, həm də hədəflərin seçilməsi, tələblərin müəyyənləşdirilməsi və nüvə müharibəsi əməliyyatlarının planlaşdırılması prosesinin bütövlükdə yenidən qurulmasına yönəltmişdir.[50]

Sonrakı həyatı

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Artur Poskanzerin Kistyakovski bağına səfəri.

Manhetten layihəsi çərçivəsindəki fəaliyyəti ilə Ağ Evdəki xidməti arasında və daha sonra bu vəzifədən ayrıldıqdan sonra Georgi Kistyakovski Harvard Universitetində fiziki kimya professoru kimi çalışmışdır. 1957-ci ildə birinci kurs tələbələrinə dərs deməsi xahiş edildikdə, o, mühazirə üslubu ilə diqqətini cəlb etmiş Hubert Alyeaya müraciət etmişdir. Alyea ona mühazirə nümayişlərinin təfərrüatlarını əks etdirən təxminən 700 ədəd kart təqdim etmişdir. Kistyakovski bu kartlardan başqa hazırlıq aparmamışdır. Sonralar o, xatırlamışdır ki, mühazirə zalına daxil olub kimyəvi maddələrə və kartlara nəzər saldıqdan sonra tələbələrə həmin gün üçün Alyeanın nə hazırladığını birlikdə yoxlamağı təklif edir, yalnız kartlara əsaslanaraq təcrübələri həyata keçirirdi; uğurlu nəticə əldə olunduqda növbəti nümayişə keçilir, uğursuzluq zamanı isə dərsin qalan hissəsi təcrübəni işlək vəziyyətə gətirməyə sərf olunurdu.[15]

O, 1972-ci ildə Harvard Universitetindən fəxri professor (emeritus) kimi təqaüdə çıxmışdır.[51]

1962–1965-ci illərdə[52] ABŞ Milli Elmlər Akademiyasının Elm, mühəndislik və ictimai siyasət üzrə komitəsinə (COSEPUP) sədrlik etmiş, 1965–1973-cü illərdə isə akademiyanın vitse-prezidenti olmuşdur.[53] O, fəaliyyəti dövründə bir sıra mükafatlara layiq görülmüşdür; bunlara 1957-ci ildə ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin mülki xidmət üzrə xüsusi fərqlənmə nişanı, Harri Trumen tərəfindən təqdim olunmuş "Əməkdə xidmətə görə" medalı, 1961-ci ildə Duayt Eyzenhauer tərəfindən verilmiş "Azadlıq medalı"[54] və 1967-ci ildə Lindon Conson tərəfindən təqdim edilmiş Milli Elm Medalı daxildir. Bundan əlavə, o, 1961-ci ildə Amerika Kimya Cəmiyyəti tərəfindən təqdim olunan Çarlz Latrop Parsons mükafatına, 1972-ci ildə həmin cəmiyyətin Pristli medalına və Harvard tərəfindən verilən Franklin medalına layiq görülmüşdür.[55][56]

Sonrakı illərdə Kistyakovski müharibə əleyhinə fəaliyyət göstərən Yaşanılabilir Dünya Şurasında fəal iştirak etmişdir. O, ABŞ-nin Vyetnam müharibəsində iştirakına etiraz olaraq hökumətlə əlaqələrini kəsmişdir. 1977-ci ildə şuranın sədri olmuş və nüvə silahlarının yayılmasına qarşı kampaniya aparmışdır.[51]

Kistyakovski 17 dekabr 1982-ci il tarixində Massaçusets ştatının Kembric şəhərində xərçəng xəstəliyindən vəfat etmişdir. Onun cənazəsi yandırılmış, külləri Massaçusets ştatındakı Keyp-Kodda yerləşən yay evinin yaxınlığında səpilmişdir.[56][57] Onun sənədləri Harvard Universitetinin arxivlərində saxlanılır. Həmçinin, Kaliforniyada yerləşən Montqomeri Vuds Dövlət Təbiət Qoruğunda qırmızı ağaclardan ibarət bir bağ onun xatirəsinə həsr edilmişdir.[42][58]

Mənbə

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. 1 2 parish register.
  2. 1 2 George B. Kistiakowski // Munzinger Personen (alm.).
  3. 1 2 Кучеренко, Микола. "Будинок Кістяківських у Боярці". Український археографічний щорічник. 10/11. 2006: 856.
  4. ↑ The Ukrainian Review, v. 7 (1959), p. 125
  5. ↑ Запис про народження 18 листопада (ст. ст.) 1900 року Георгія Кістяківського в метричній книзі церкви Успіння Пресвятої Богородиці села Боярка Київського повіту // ЦДІАК України. Ф. 127. Оп. 1078. Спр. 2220. Арк. 180зв–181. (ru) (uk)
  6. 1 2 3 4 5 6 7 8 Dainton, 1985. səh. 379–380
  7. ↑ Heuman, 1998. səh. 7–8, 213
  8. 1 2 Heuman, 1998. səh. 37–38
  9. 1 2 "Kistiakowsky, George B. (George Bogdan), 1900– Papers of George B. Kistiakowsky : an inventory". Harvard University. 12 fevral 2020 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 may 2013.
  10. 1 2 3 Dainton, 1985. səh. 401
  11. ↑ "Chemistry Tree — Max Ernst August Bodenstein Family Tree". Chemistry Tree. İstifadə tarixi: 7 may 2013.
  12. ↑ "Vera Kistiakowsky's Interview | Manhattan Project Voices".
  13. ↑ Vera Kistiakowsky Papers, MC 485 Arxivləşdirilib 2019-07-01 at the Wayback Machine, Massachusetts Institute of Technology, Institute Archives and Special Collections, Cambridge, Massachusetts.
  14. ↑ "George Bogdan Kistiakowsky". American Academy of Arts & Sciences (ingilis). 9 fevral 2023. İstifadə tarixi: 3 may 2023.
  15. 1 2 Dainton, 1985. səh. 382
  16. ↑ "George B. Kistiakowsky". www.nasonline.org. İstifadə tarixi: 3 may 2023.
  17. ↑ "APS Member History". search.amphilsoc.org. İstifadə tarixi: 3 may 2023.
  18. ↑ Stewart, 1948. səh. 7
  19. ↑ Stewart, 1948. səh. 10
  20. ↑ Stewart, 1948. səh. 52–54
  21. ↑ Stewart, 1948. səh. 88
  22. ↑ Dainton, 1985. səh. 383
  23. ↑ Noyes, 1948. səh. 25
  24. ↑ Noyes, 1948. səh. 27
  25. ↑ Noyes, 1948. səh. 28
  26. ↑ Noyes, 1948. səh. 36–42
  27. ↑ Clode, George. "Back to the Drawing Board – Aunt Jemima". Military History Monthly. 12 iyun 2012. İstifadə tarixi: 4 may 2013.
  28. ↑ Noyes, 1948. səh. 51
  29. 1 2 Noyes, 1948. səh. 58–64
  30. ↑ Chapman, David Leonard. "On the Rate of Explosion in Gases". Philosophical Magazine. Series 5. London. 47 (284). yanvar 1899: 90–104. doi:10.1080/14786449908621243. ISSN 1941-5982. LCCN sn86025845.
  31. ↑ Noyes, 1948. səh. 73
  32. 1 2 3 Hoddeson və b. 1993. səh. 130–133
  33. 1 2 Hoddeson və b. 1993. səh. 137
  34. ↑ Hoddeson və b. 1993. səh. 166
  35. ↑ Hoddeson və b. 1993. səh. 236–240
  36. ↑ Hoddeson və b. 1993. səh. 241–247
  37. ↑ Hoddeson və b. 1993. səh. 294–299
  38. ↑ Hoddeson və b. 1993. səh. 316
  39. ↑ Dainton, 1985. səh. 384
  40. ↑ Hoddeson və b. 1993. səh. 394–396
  41. ↑ Gibson, Michnovicz və Michnovicz, 2005. səh. 78
  42. 1 2 George Kistiakowsky — IMDb səhifəsi. Accessed May 10, 2013
  43. ↑ "Previous Science Advisors". Office of Science and Technology Policy. 22 yanvar 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 may 2013..
  44. ↑ "Space Policy Project (summary of Foreign Relations of the US, text not online)". Foreign Relations of the United States 1958–1960. Washington, DC: US Department of State (summary by Federation of American Scientists). National Security Policy; Arms Control and Disarmament, Volume III. 1961. FRUS58. 5 mart 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  45. ↑ Burr, William; Montford, Hector L. (redaktorlar ). "The Making of the Limited Test Ban Treaty, 1958–1963". George Washington University. İstifadə tarixi: 10 may 2013.
  46. ↑ Twining, Nathan F. "Document 2: J.C.S. 2056/131, Notes by the Secretaries to the Joint Chiefs of Staff, enclosing memorandum from JCS Chairman Nathan Twining to Secretary of Defense, "Target Coordination and Associated Problems,"" (PDF). The Creation of SIOP-62: More Evidence on the Origins of Overkill National Security Archive Electronic Briefing Book No. 130. George Washington University National Security Archive. 20 avqust 1959. İstifadə tarixi: 22 sentyabr 2007.
  47. ↑ Twining, Nathan F. "Document 3A: JCS 2056/143, Note by the Secretaries to the Joint Chiefs of Staff, 5 October 1959, enclosing Memorandum for the Joint Chiefs of Staff, "Target Coordination and Associated Problems,"" (PDF). The Creation of SIOP-62: More Evidence on the Origins of Overkill National Security Archive Electronic Briefing Book No. 130. George Washington University National Security Archive. 5 oktyabr 1959. İstifadə tarixi: 22 sentyabr 2007.
  48. ↑ Burke, Arleigh. "Document 3B: attached memorandum from Chief of Naval Operations" (PDF). The Creation of SIOP-62: More Evidence on the Origins of Overkill National Security Archive Electronic Briefing Book No. 130. George Washington University National Security Archive. 30 sentyabr 1959. İstifadə tarixi: 22 sentyabr 2007.
  49. ↑ McKinzie, Matthew G.; Cochran, Thomas B.; Norris, Robert S.; Arkin, William M. The U.S. Nuclear War Plan: A Time for Change (PDF) (Hesabat). Chapter Two: The Single Integrated Operational Plan and U.S. Nuclear Forces. National Resources Defense Council. 2001.
  50. ↑ Burr, William (redaktor). "The Creation of SIOP-62 More Evidence on the Origins of Overkill". George Washington University. İstifadə tarixi: 10 may 2013.
  51. 1 2 "George B. Kistiakowsky". Los Alamos National Laboratory. İstifadə tarixi: 9 may 2013.
  52. ↑ Dainton, 1985. səh. 386
  53. ↑ "Origins of COSEPUP". National Academy of Sciences. 23 aprel 2007 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 sentyabr 2007.
  54. ↑ "Charles Lathrop Parsons Award". American Chemical Society. İstifadə tarixi: 14 yanvar 2016.
  55. ↑ Dainton, 1985. səh. 400
  56. 1 2 Rathjens, George. "George B. Kistiakowsky (1900–1982)". Bulletin of the Atomic Scientists. 39 (4). aprel 1983: 2–3. Bibcode:1983BuAtS..39d...2R. doi:10.1080/00963402.1983.11458970. İstifadə tarixi: 10 may 2013.
  57. ↑ "George B. Kistiakowsky Dies; Helped Develop Atomic Bomb". St. Louis Post-Dispatch. 12 dekabr 1982. səh. 22]. İstifadə tarixi: 7 aprel 2022 – Newspapers.com vasitəsilə.
  58. ↑ "Kistiakowsky, George B. (George Bogdan), 1900– Papers of George B. Kistiakowsky: an inventory. Harvard University Archives". Harvard University. 12 fevral 2020 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 may 2013.

Ədəbiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Əlavə ədəbiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • Lawrence Badash, J.O. Hirschfelder & H.P. Broida, eds., Reminiscences of Los Alamos 1943–1945 (Studies in the History of Modern Science), Springer, 1980, ISBN 90-277-1098-8.
  • Confessions of a Weaponeer, PBS Nova, with Carl Sagan pbs.org

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Georgi_Kistyakovski&oldid=8871672"