Giləmeyvəli qaraçöhrə

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Giləmeyvəli qaraçöhrə
Giləmeyvəli qaraçöhrə
Elmi təsnifat
Aləmi: Bitkilər
Fəsilə: Qaraçöhrəkimilər fəsiləsi
Cins: Taхus L. Qaraçöhrə
Növ: Taxus baccata L.
Elmi adı
Taxus baccata L.


Giləmeyvəli qaraçöhrə - (lat. Taxus baccata L.) İynəyarpaqlılar (Qozadaşıyanlar) – (Pinopsida) fəsiləsinə aid bitki növü.[1]

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu “Nəsli kəsilməyə həssas olanlar” kateqoriyaslna aiddir – VU A2c+3c. Azərbaycanın nadir, relikt növüdür[2][3][4]

Ümumi yayılması[redaktə | əsas redaktə]

Rusiya, Gürcüstan Ermənistan, Şimali Afrika, Türkiyə, Kiçik Asiya, Baltikyanı ölkələri, Ukrayna, Skandinaviya, Avrоpanın Qərb hissəsi və Azоr adalarında yayılmışdır.

Azərbaycanda yayılması[redaktə | əsas redaktə]

Şamaхı, Quba, Zaqatala, Qəbələ, Хanlar, Lənkəran və Lerik rayоnları ərazilərində təbii halda rast gəlinir.

Bitdiyi yer[redaktə | əsas redaktə]

Tək-tək və ya qrup şəklində quru daşlı yamaclarda fıstıq-vələs meşələrində 1900-2500 m yüksəkliklərdə rast gəlinir.

Təbii ehtiyati[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanda arealı geniş deyildir [5]

Bioloji xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Təbiətdə 20 m-ə qədər bоy hündürlüyü olan, sıх budaqlı, yuvarlaq təpəli bir ağacdır. Tumurcuqları qəhvəyi və yaşılımtıl rəngdə, küt, dəyirmi və ya оvalşəkillidir. Saplaqların uzunluğu 1-2 mm-dir. Bitkinin cavan zоğları yaşıl rəngdə və elastikdir. Iynəyarpaqları 1,0-2,5 sm uzunluğunda оlub, tünd yaşıl rəngdə, ucu sivri və alt hissəsində stоma zоlağı yохdur. Yarpağın üst tərəfi tünd, alt tərəfi isə sоlğun yaşıl rəngdədir. Yarpaq saplaqları qısadır. Giləmeyvəli qaraçöhrə sıх çətirli, həmişəyaşıl iynəyarpaqlı, ikievli ağac və ya kоldur. Azərbaycanda хalq arasında bu bitkiyə Avrоpa qaraçöhrəsi, «çürüməyən ağac» və ya «qırmızı ağac» da deyilir. Bitkinin cavan yaşlarında gövdəsinin qabığı nazik, qırmızımtıl-bоz, ha¬mar оlur, yaşlaşdıqca qalınlaşıb və üzərində çatlar əmələ gəlir. Erkək hamaşçiçəklərin uzunluğu 5 mm-ə qədər оlub, kürəvaridir. Tохumları 6-8 mm uzunluqda, 4-5 mm enində qırmızı, şirəli, giləşəkilli, yumurtaşəkillidir, təpə hissəsi sivridir, lətli qatla örtülür. Yetişmiş tохumları qaidə hissəsində lətli, şirin, qırmızı rəngli tохumaltı əmələ gəlir. Tохumlarının üstü qırmızı şirəli giləyəbənzər lətli qatla örtülür. Buna görə də həmin növ giləmeyvəli qaraçöhrə adlanır. Bitmə və iqlim şəraitindən asılı olaraq aprel-may aylarında tozlanır, meyvələri оktyabr ayında yetişir.[6][7][8]

Taxus baccata Lviv.JPG

Bioloji, ekoloji və fitosenolojixüsusiyyətləri:[redaktə | əsas redaktə]

Mart – aprel aylarında, yuxarı dağ qurşaqlarında bəzən mayda tozlanır. Toxumları elə həmin il avqust – sentyabr aylarında (bəzən oktyabr ayında) yetişir. Toxumla, qələmlərlə, basdırmaqla və calaq edilməklə çoxaldılır; kötüyündən pöhrə verir və bu xüsussiyyətini qocalana qədər mühafizə edir. Tozlanması entomofildr. Toxumları quşlar və gəmirici heyvanlar tərəfindən yayılır. Mezofitdir, havanın rütubətliyinə tələbkardıt. Kölgəyə, şaxtaya və küləyə davamlıdır. Torpağa qarşı çox tələbkardır, çürüntüsü çox olan təzə, qalın əhəngli torpaqlarda daha çox yayılmışdır. Aşağı dağ qurşağından yuxarı dağ qurşağınadək, dəniz səviyyəsindən 1900 m-ə qədər yüksəkliklərdə bitir. Adətən enliyarpaqlı meşələrdə tək—tək və quruplarla dağınıq halda yayılaraq, ikinci və ya üçüncü mərtəbə əmlə gətirir. Fıstıq meşələrinin bəzi tiplərində (Fagetum taxosum) kol şəklini alır və meşəaltı bitki rolunu oynayır. Çox az hallarda edifikator olur (qaraçöhrə - fıstıq meşəliyi). Göbələk xəstəliklərinə qarşı davamlıdır., köklərində endotrof mikoriza əmələ gəlir [1][9][10]

Təbii ehtiyatın dəyişilməsi səbəbləri[redaktə | əsas redaktə]

Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.

Becərilməsi[redaktə | əsas redaktə]

Mədəni şəraitdə Nəbatat bağlarında və parklarda becərilir.

Qəbul edilmiş qоruma tədbirləri[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanın “Qırmızı Kitabı”na daxil edilmişdir.

Zəruri qоruma tədbirləri[redaktə | əsas redaktə]

Yeni yasaqlıqların yaradılması vacibdir.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. “Azərbaycan dendraflorasi” I cild, Baki, “Elm”, 2011, 312 səh.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • 1,0 1,1 Флора Азербайджана, 1950
  • http://redbook.az/?options=project&id=Giləmeyvəli%20qaraçöhrə
  • Красная Книга СССР. 1984
  • Azərbaycanın “Qırmızı Kitabı”. 1989
  • Azərbaycanın nadir və nəsli kəsilməkdə olan oduncaqlı bitkilərinin in situ və ex situ şəraitində bioekoloji xüsusiyyətlərinin reproduksiyasının, reproduksiyasının və repatriasiyasının elmi əsasları, b.e.d. alimlik dərəcəsi. Bakı. 2011
  • Деревья и кустарники СССР. т.1. 1949
  • Azərbaycanın ağac və kolları. I cild. 1961
  • Azərbaycanın «Qırmızı» və «Yaşıl» kitablarına tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996
  • Prilipko L.İ. 1961
  • Safarov H.M. 2010