Giləmeyvəli qaraçöhrə

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
?Giləmeyvəli qaraçöhrə
}}
Elmi təsnifat
Aləmi: Bitkilər
Şöbə: Çılpaqtoxumlular
Sinif: Qozadaşıyanlar
Yarımsinif: İynəyarpaqlılar
Sıra: İynəyarpaqlılar
Fəsilə: Qaraçöhrəkimilər
Cins: Qaraçöhrə
Növ: Giləmeyvəli qaraçöhrə
Elmi adı
Taxus baccata L.
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı
ÜTMX   194883
MBMM   25629
GEİŞ   t:80070
IPNI   ???
Giləmeyvəli qaraçöhrə.jpg

Elmi adı: Taxus baccata L.

İngilis dilində adı: English yew,European yew

Şöbə: Çılpaqtoxumlular-Gymnospermae(Pynophyta)

Sinif: İynəyarpaqlılar(qozadaşıyanlar)-Pinopsida(Coniferopsida)

Sıra: Taxales

Fəsilə: Qaraçöhrəkimilər – Taxaceae S.F.Gray.

İUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu[1][redaktə | əsas redaktə]

“Nəsli kəsilməyə həssas olanlar” kateqoriyasına aiddir – VU A2c+3c. Nadir, relikt növdür.

Qısa morfoloji təsviri.[redaktə | əsas redaktə]

12-20 (35) m boyunda, 60-80 (150) sm diametrində həmişəyaşıl ağacdır. Yarpaqları xətvari, yastı, üst tərəfdən tünd-yaşıl, alt tərəfdən isə açıq-rənglidir. Meyvə əmələgətirən tozcuqları tək-tək yumurtacıqlardan ibarət olub, qaidəyə yaxın hissələri kirəmitvari düzülmüş pulcuğaoxşar yarpaqlarla əhatə olunmuşdur. Toxumları 2-4 qabırğalı, oval, iki örtüklüdür, xaricdən örtüyü ətli-qırmızı, şirəlidir, şirəsi şirindir.

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri.[redaktə | əsas redaktə]

Mart-aprel aylarında, yuxarı dağ qurşaqlarında bəzən mayda tozlanır. Toxumları elə həmin il avqust-sentyabr aylarında (bəzən oktyabr ayında) yetişir. Toxumla, qələmlərlə, basdırmaqla və calaq edilməklə çoxaldılır; kötüyündən pöhrə verir və bu xüsusiyyətini qocalana qədər mühafizə edir. Tozlanması entomofildir. Toxumları quşlar və gəmirici heyvanlar tərəfindən yayılır. Mezofitdir, havanın rütubətliyinə tələbkardır. Kölgəyə, şaxtaya və küləyə davamlıdır. Torpağa qarşı çox tələbkardır, çürüntüsü çox olan təzə, qalın əhəngli torpaqlarda daha çox yayılmışdır. Aşağı dağ qurşağından yuxarı dağ qurşağınadək, dəniz səviyyəsindən 1900 m-ə qədər yüksəkliklərdə bitir. Adətən enliyarpaqlı meşələrdə tək-tək və qruplarla dağınıq halda yayılaraq, ikinci və ya üçünçü mərtəbə əmələ gətirir. Fıstıq meşələrinin bəzi tiplərində (Fagetum taxosum) kol şəklini alır və meşəaltı bitki rolunu oynayır. Çox az hallarda edifikator olur (qaraçöhrə-fıstıq meşəliyi). Göbələk xəstəliklərinə qarşı davamlıdır, köklərində endotrof mikoriza əmələ gəlir. 

Yayılması[2].[redaktə | əsas redaktə]

Böyük Qafqazın cənub yamacında (Balakəndən Şamaxıya qədər), Kiçik Qafqazda (Tovuz, Gədəbəy, Daşkəsən, Gəlbəcər, Dağlıq Qarabag) və Lənkəranın dağlıq hissəsində.

Sayı və tendensiyası.[redaktə | əsas redaktə]

Geniş yayılma ərazilərinin mövcudluğuna baxmayaraq, antropogen amillərin təsirlərinə məruz qalır.  Ən geniş qaraçöhrəlik Zaqatala Dövlət Təbiət Qoruğunun (7 hektar) ərazisindədir. 

Bioloji xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Təbiətdə 20 m-ə qədər bоy hündürlüyü olan, sıх budaqlı, yuvarlaq təpəli bir ağacdır. Tumurcuqları qəhvəyi və yaşılımtıl rəngdə, küt, dəyirmi və ya оvalşəkillidir. Saplaqların uzunluğu 1–2 mm-dir. Bitkinin cavan zоğları yaşıl rəngdə və elastikdir. Iynəyarpaqları 1,0-2,5 sm uzunluğunda оlub, tünd yaşıl rəngdə, ucu sivri və alt hissəsində stоma zоlağı yохdur. Yarpağın üst tərəfi tünd, alt tərəfi isə sоlğun yaşıl rəngdədir. Yarpaq saplaqları qısadır. Giləmeyvəli qaraçöhrə sıх çətirli, həmişəyaşıl iynəyarpaqlı, ikievli ağac və ya kоldur. Azərbaycanda хalq arasında bu bitkiyə Avrоpa qaraçöhrəsi, «çürüməyən ağac» və ya «qırmızı ağac» da deyilir. Bitkinin cavan yaşlarında gövdəsinin qabığı nazik, qırmızımtıl-bоz, hamar оlur, yaşlaşdıqca qalınlaşıb və üzərində çatlar əmələ gəlir. Erkək hamaşçiçəklərin uzunluğu 5 mm-ə qədər оlub, kürəvaridir. Tохumları 6–8 mm uzunluqda, 4–5 mm enində qırmızı, şirəli, giləşəkilli, yumurtaşəkillidir, təpə hissəsi sivridir, lətli qatla örtülür. Yetişmiş tохumları qaidə hissəsində lətli, şirin, qırmızı rəngli tохumaltı əmələ gəlir. Tохumlarının üstü qırmızı şirəli giləyəbənzər lətli qatla örtülür. Buna görə də həmin növ giləmeyvəli qaraçöhrə adlanır. Bitmə və iqlim şəraitindən asılı оlaraq aprel - may aylarında tozlanır, meyvələri оktyabr ayında yetişir.

Məhdudlaşdırıcı amillər. [redaktə | əsas redaktə]

Meşə yanğınları, kəsilməsi, mal-qara tərəfindən otarılması.  

Mühafizə tədbirləri.[redaktə | əsas redaktə]

Zaqatala və İsmayıllı Dövlət Təbiət Qoruqlarında mühafizə olunur. Mövcud ağacların mühafizəsi gücləndirilməlidir. Yaşayış məntəqələrinə yaxın sahələr qiymətli təbiət abidəsi elan edilməlidir.

İstinadlar.[redaktə | əsas redaktə]

  1. Azərbaycan Respublikasının Qırmızı kitabı " Nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki və göbələk növləri " II nəşr, Bakı 2013
  2. 1.Флора Азербайджана, 1950; 2.Prilipko L.İ, 1961; 3.Azərbaycan SSR-in Qırmızı kitabı, 1989;  4.Safarov H.M...2010