Hüquqi nihilizm

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Hüquqi nihilizm (lat. Nihil — heç nə sözündən) — insanlar arasındakı münasibətlərin uğurlu tənzimlənməsinin bir elementi kimi ictimai qurum və davranış qaydaları sistemi olaraq qanunun inkar edilməsi[1]. Bu cür hüquqi nihilizm qanunsuz hərəkətlərə, xaosa səbəb ola biləcək və ümumiyyətlə hüquq sisteminin və cəmiyyətin inkişafını ləngitən qanunların inkarından ibarətdir.

Hüquqi nihilizm, qanunu bilməməsi ilə əlaqəli hər gün aktiv və ya passiv ola bilər və ya hüququn sosial rolunu inkar edən insanın dünyagörüşünün qurulması ilə əlaqəli fəlsəfi ola bilər. Eyni zamanda, qanunla nihilizm, nominal təşkilat kimi fəal şəkildə qarşılıqlı əlaqədə olan, lakin əslində öz maraqlarını həyata keçirmək üçün korrupsiya və güc strukturlarından istifadə edən insanlar arasında da müşahidə edilə bilər.

Hüquqi nihilizmin təzahürləri[redaktə | mənbəni redaktə et]

Bir çox hüquq nəzəriyyəçisi, cinayət törətməyin səbəblərindən biri kimi hüquqi nihilizmə işarə edir, çünki bunun təzahürü şəxsin aşağı qanuni şüurun, qanuna hörmətsizliyin və gündəlik həyatda üstünlük təşkil etməməsinin əlaməti hesab olunur və ya qrup öz fəaliyyətlərində əsasən ənənələr, siyasi, iqtisadi və ya digər mənafeləri rəhbər tutur, lakin qanun deyil.

Hüquqi nihilizmin əhəmiyyəti[redaktə | mənbəni redaktə et]

Qanuni nihilizmin cinayət törətməyin əsas səbəbi olduğunu iddia edənlər açıq şəkildə qanunları tətbiq etməyin əsas səbəbi dəyərləri və əxlaqı görürlər. Bu, bir vətəndaşın qanuna əməl etmək və ya ona əməl etməmək qərarından mənəvi və etik komponenti istisna edən cinayət və cəza iqtisadiyyatına birbaşa ziddir. Buna görə, insan qanunları bilsə və bu qanunlar elə bir şəkildə düzəldilmişsə ki, bu şəxsin onlara riayət etməsi və aşmaması daha faydalı olarsa, hüquqi nihilizm cinayətlərin səbəbi olmayacaqdır.

Hüquqi nihilizmin səbəbləri[redaktə | mənbəni redaktə et]

Subyektivist yanaşma[redaktə | mənbəni redaktə et]

Hüquqi nihilizmin əsas səbəbi insanların qanunların icra olunmadığı barədə bilikləridir. Şəxs cəzanın ardınca getməyən bir cinayət haqqında məlumat əldə etdikdə, qanunun qüvvəsinə olan inamı zəifləyir və elə bir səviyyəyə düşə bilər ki, hərəkətlərində qanunları qətiyyən nəzərə almayacaq, həddindən artıq - qanuni nihilizm. Hüquqi nihilizmin inkişafına bir sıra psixososial amillər də təsir göstərir [2][3].

Obyektivist yanaşma[redaktə | mənbəni redaktə et]

Hüquqi nihilizm və hüquqi mədəniyyətin öyrənilməsində obyektivist bir yanaşmanın nümunəsi, "coğrafi determinizm" anlayışıdır, buna görə Rusiyanın "nəhəng məkanları" xalqın hüquqi şüurunun təhrif olunmasına səbəb olur, ənənə dərəcəsi vardır[4].

Tənqidçilərə görə, Rusiyaya tətbiq olunan hüquqi nihilizmin obyektivist paradiqması bir sıra çox ciddi çatışmazlıqları ehtiva edir:

  • Birincisi, İ.A.İlyinin həqiqətən təklif etdiyi "ideal tiplər" modeli heç bir tənqidə tab gətirmir. Rusiyada hüquqi şüurun deformasiyasının ilkin şərtləri böyük bir ərazi, aşağı əhali sıxlığı və s. Varsa, kiçik bir əraziyə, yüksək əhali sıxlığına, "sadələşdirilmiş" suveren vəzifələrə, "yüksək" bir iqtisadiyyata, milli , dini və sosial homojenlik ən yüksək qanuni məlumatlılığa sahib olmalıdır. Aydındır ki, statistik metod olmadan “böyük” və “sadələşdirilmiş” anlayışları yalnız mücərrəd kateqoriyalar olaraq qalır [5].
  • İkincisi, tarixə retrospektiv baxış göstərir ki, müxtəlif hüquqi nihilizmin formalarına [6] əlavə olaraq, Rusiya praktikada tətbiq olunan qanuni idealizm nümunələrini nümayiş etdirmişdir.

Hüquqi idealizm[redaktə | mənbəni redaktə et]

Bəzi tədqiqatçılar, hüquqi nihilizmin digər səbəbləri ilə yanaşı, hüquqi idealizmi, yəni şəxsin (və ya cəmiyyətin) fəaliyyət müddətində qarşılaşdığı problemləri həll etmək qabiliyyətinə həddindən artıq inamı da vurğulayırlar. Bu yanaşma çərçivəsində, hüquqi nihilizmin qanundan məyus olması, yəni şəxsin hüquqi normaların gücünə inandığı, lakin bunları həyata keçirmək üçün kifayət qədər bacarıq və ya bilik olmadığı üçün ortaya çıxdığı iddia edilir. Nəticədə bu, ümumiyyətlə qanunun inkarına gətirib çıxarır[7].

Aradan qaldırma yolları[redaktə | mənbəni redaktə et]

Hüquqi nihilizmin aradan qaldırılması çox çətin və uzun müddətdir. Hüquqi nihilizmin aradan qaldırılmasının əsas yolları: ümumi və hüquqi mədəniyyət səviyyəsinin artırılması; hüquqi şüurun təbliği; cinayətlərin, ilk növbədə cinayətlərin qarşısının alınması; qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi; kütləvi hüquq təhsili; hüquq təhsili; qanunun aliliyinin, asayişin, dövlət intizamının gücləndirilməsi; şəxsin şəxsiyyətinə hörmət, hüquq və azadlıqlarının təmin edilməsi; yüksək ixtisaslı hüquqşünasların hazırlanması; hüquqi islahat və s.

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. Зрячкин А. Н. Правовой нигилизм: причины и пути их преодоления. Автореф. дис. … канд. юрид. наук. Саратов, 2007; Он же. Правовой нигилизм: причины и пути их преодоления (монография). Саратов, 2009.
  2. Гуляихин В. Н. Психосоциальные формы правового нигилизма человека// NB: Вопросы права и политики. 2012. № 3. С. 108—148
  3. Гуляихин В. Н. Правовой нигилизм в России Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine. Волгоград: Перемена, 2005. 280 с.
  4. Цветков А. О формировании правовой культуры в современной России // Власть. — № 1. — 2007. — С. 72
  5. Ефимов Е. Г. Правовой нигилизм как социокультурное явление (методологические аспекты) / Е. Г. Ефимов, С. Вардугина // Сборник научных трудов Волжского филиала МЮИ : матер. Недели науки, 22-29 мая 2009 г. / Международный юридический ин-т, Волжский филиал. — М., 2010. — С.119
  6. Горелик Д. С. Правовая культура гражданского общества // Известия Саратовского университета. Т.9. Сер.: Философия, психология, педагогика. Вып.1.2009. С. 67.
  7. Герасимюк М.С, Чигирева Е.О. "Правовой идеализм и правовой нигилизм как причина и следствие". 2015-04-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-04-12. (#parameter_ignored_suggest)

Xarici keçidlər[redaktə | mənbəni redaktə et]