Hüquqlar
Hüquqlar və ya Hüquq anlayışı — azadlıq və ya yetkinliyin hüquqi, sosial və ya etik prinsipləridir. Başqa sözlə, hüquqlar müəyyən bir hüquq sistemi, sosial konvensiya və ya etik nəzəriyyəyə müvafiq olaraq insanlara nəyin icazə verildiyi və ya onlara nəyin məxsus olduğu barədə fundamental normativ qaydalardır.[1]
Hüquq anlayışı həm hüquqşünaslıq, həm də etika elmləri üçün mərkəzi əhəmiyyət kəsb edir. Sosiologiya, politologiya və fəlsəfə kimi humanitar elmlərdə hüquqlar sivilizasiyanın təməl sütunları və cəmiyyətin dayaqları hesab olunur. İnsan Hüquqları Haqqında Ümumi Bəyannamənin preambulasında qeyd edildiyi kimi: "İnsan ailəsinin bütün üzvlərinə məxsus olan ləyaqətin, bərabər və ayrılmaz hüquqların tanınması azadlıq, ədalət və ümumi sülhün əsasıdır".
Subyektiv hüquq
[redaktə | vikimətni redaktə et]Subyektiv hüquq — fiziki və ya hüquqi şəxsə məxsus olan, rəsmi olaraq tanınmış imkanlar məcmusudur. Bu, eyni zamanda şəxsin qanunla icazə verilən davranış həddini (ölçüsünü) müəyyən edir.[2]
Subyektiv hüquqlar həmişə konkret mənada başa düşülür: yaşamaq, işləmək, təhsil almaq və s. Onlar obyektiv hüquq (normalar məcmusu) əsasında yaranır, lakin onlardan istifadə fərdin şəxsi istəyindən və mülahizəsindən asılıdır.
Subyektiv hüququn elementləri
[redaktə | vikimətni redaktə et]Hüquq nəzəriyyəsində subyektiv hüququn məzmununa daxil olan üç əsas element (səlahiyyət) fərqləndirilir:
- Hərəkət hüququ: Fərdin öz müsbət davranış xəttini müstəqil müəyyən etmək imkanı (məsələn, öz torpağını icarəyə vermək).
- Tələb hüququ: Fərdin digər şəxsdən müəyyən bir davranışı tələb etmək imkanı (məsələn, icarə haqqının ödənilməsini tələb etmək).
- İddia hüququ: Hüquq pozulduqda və ya dövlət müdaxiləsi olmadan reallaşması mümkün olmadıqda dövlətdən (məhkəmədən) kömək istəmək imkanı.[3]
Hüquqların təsnifatı
[redaktə | vikimətni redaktə et]Hüquqlar xarakterinə və subyektinə görə bir neçə kateqoriyaya bölünür:
Pozitiv və neqativ hüquqlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- Pozitiv hüquqlar: Digər tərəfin (dövlətin və ya cəmiyyətin) müəyyən bir hərəkəti etmək öhdəliyini nəzərdə tutur (məsələn, təhsil hüququ dövlətin təhsil müəssisələri təmin etməsini tələb edir).
- Neqativ hüquqlar: Kənar şəxslərin və ya dövlətin fərdin şəxsi sahəsinə müdaxilə etməməsini nəzərdə tutur. Bunlara çox vaxt "azadlıqlar" deyilir (məsələn, vicdan azadlığı, söz azadlığı).
Sahəvi təsnifat
[redaktə | vikimətni redaktə et]Konstitusiya hüququnda insan hüquqları aşağıdakı qruplara bölünür:
- Mülki (şəxsi) hüquqlar: Şəxsi toxunulmazlıq, yaşamaq hüququ və s.
- Siyasi hüquqlar: Seçmək və seçilmək hüququ, sərbəst toplaşmaq azadlığı.
- Sosial-iqtisadi hüquqlar: Mülkiyyət hüququ, sahibkarlıq fəaliyyəti, istirahət hüququ.
- Ekoloji hüquqlar: Sağlam ətraf mühitdə yaşamaq hüququ.
- Mədəni hüquqlar: Yaradıcılıq azadlığı, mədəni sərvətlərdən istifadə hüququ.[4]
Azərbaycan qanunvericiliyində
[redaktə | vikimətni redaktə et]Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 24-cü maddəsinə əsasən, insan və vətəndaş hüquqları və azadlıqları hər kəsin doğulduğu andan ayrılmazdır və toxunulmazdır. Konstitusiyanın II bölməsi ("Əsas hüquqlar, azadlıqlar və vəzifələr") subyektiv hüquqların geniş siyahısını və onların təminatlarını təsbit edir.