Hüseyn ibn Əli əl-Haşimi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Hüseyn ibn Əli əl-Haşimi
ərəb حسين بن علي الهاشمي‎‎
Hüseyn ibn Əli əl-Haşimi
Bayraq
Məkkə şərifi
Bayraq
1908 — 1916
Sələfi: Əli ibn Abdullah Paşa
Xələfi: vəzifə ləğv edilib
Bayraq
Hicaz kralı
Bayraq
1916 — 1924
Sələfi: vəzifə təsis edilib
Xələfi: Əli ibn Hüseyn əl-Haşimi
 
Doğum tarixi: 1854
Doğum yeri: İstanbul, Osmanlı İmperiyası
Vəfat tarixi: 3 iyun 1931
Vəfat yeri: Amman, İordaniya krallığı
Atası: Əli ibn Məhəmməd əl-Haşimi
Anası: Salxa əl-Saxr
Həyat yoldaşı: Əbdiyyə ibn Abdullah
Mədixə
Xədicə
Adilə xanım
Uşaqları: Əli ibn Hüseyn əl-Haşimi
Həsən ibn Hüseyn əl-Haşimi
I Abdullah Haşimi
Faysal ibn Hüseyn əl-Haşimi
Zeyd ibn Hüseyn əl-Haşimi
Fatimə ibn Hüseyn
Salihə ibn Hüseyn
Sara ibn Hüseyn

Hüseyn ibn Əli əl-Haşimi (ərəb حسين بن علي الهاشمي‎‎; d. 1854(1854-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00), İstanbul, Osmanlı İmperiyası - ö.6 mart 1931(1931-03-06), Amman, İordaniya) - 1908-1916-cı illərdə sonuncu Məkkə şərifi, 1916-1924-cü illərdə Haşimilər sülaləsindən birinci Hicaz kralı

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Hüseyn ibn Əli əl-Haşimi 1852-ci ildə Osmanlı İmperiyasının paytaxtı İstanbulda anadan olub[1]. 1908-ci ildə əmisioğlu Əli ibn Abdullah əl-Haşimidən sonra Məkkə şərifi təyin edildi[1]. Osmanlı İmperiyasına qarşı ərəb millətçiləri və ingilislərlə əməkdaşlıq qurdu. 1914-cü ildə onun oğlu Faysal ibn Hüseyn ərəblərlə və Dəməşq islahatçıları ilə əlaqəyə girdi. Digər oğlu Abdullah isə Misirdə olan İngiltərə nümayəndələri ilə əlaqə qurdu. Əvvəllər dayandırılan Avropa ilə əlaqlələr Birinci dünya müharibəsi zamanı təkrar canlandı. İngilislər Məkkə şərifinə vəziyyətdən istifadə edib Türklərə qarşı üsyan qaldırmağı məsləhət gördü[1].

1915-сi ildə Böyük Britaniya ilə gizli razılıq əldə olundu[1]. Belə ki, ingilislər onu, Adendən başqa bütün Ərəbistan yarımadasında onun hakimiyyəti tanıyırdı[1].

O, 1916-cı ilin iyununda ərəbləri türklərə qarşı üsyana çağırmağa başladı[1]. Hüseynin oğlanları Əli, Abdullah, Faysal və Zeydin komandanlığında ayağa qalxmış üsyançı dəstələr tezliklə Ciddəni tutdular[1] və Yanbu və Üm-Lədc limanına tərəf istiqamətləndilər[2]. Məkkədə yerləşən türk qarnizonu ərəblərə təslim oldu. 2 noyabr 1916-cı ildə Ərəb əmirlərinin toplantısında Hüseyn ərəb xalqının kralı elan olundu. Yaradılmış hökümətdə əsas vəzifələri kralın oğulları tuturdu. Belə ki, Əli ibn Hüseyn baş nazir, Abdullah ibn Hüseyn xarici işlər naziri, Faysal ibn Hüseyn isə daxil işlər naziri idi[1]. Böyük BritaniyaFransa Hüseyni yalnız Hicaz kralı kimi tanıdı[1].

1917-ci ildə Faysal ibn Hüseyn Qırmızı dənizindən şimala üzərək Akaba limanını tutdu. 1918-ci ildə isə Osmanlılar Fələstində ağır məğlubiyyətə uğradıldı. 1918-ci ildə Faysal Maanı işğal etdi[2] və ingilislərlə birgə Suriya torpaqlarına daxil oldu. 30 sentyabrda Dəməşq işğal edildi. Faysal ibn Hüseyn Şərqi Suriya istisna olmaqla ələ keçirdiyi bütün torpaqları öz hakimiyyəti altına aldı[2]. Digər torpaqlar isə müttəfiq orduların əlinə keçdi. Hüseynə vəd edilmiş, Fələstinİraq İngilislər, SuriyaLivan isə fransızlar tərəfindən işğal edildi[2].

Hicaz kralı Hüseyn ibn Əli bütün Ərəbistan yarımadasını öz hakimiyyəti altında birləşdirmək qərarını aldı[2]. Onun əsas rəqibi Nəcd əmiri II Əbdüləziz ibn Səud idi. 1917-ci ildə Hicaz kralı ilə Nəcd əmiri arasında müharibə başladı.1919-cu ildə Abdullah ibn Hüseyn Turabunu tutdu, ancaq bir neçə gün sonra Nəcd ordusunun hücumu ilə geri çəkilmək məcburiyyətində qaldı.

1921-ci ildə ingilislər Hüseynin oğullarından Faysalı İraq kralı, Abdullahı isə Transiordaniya kralı elan etdilər[3]. Hüseyn bununla razılaşmadı. Suriyada Fransız hakimiyyətinə və Fələstindəki İngilis hakimiyyətinə etiraz edirdi. O, ingilislərin dəstəyinə ehtiyac duymasına baxmayaraq Versal müqaviləsini təsdiqləmədi.

1923-cü ildə Hüseyn ibn Əli özünü bütün müsəlmanların xəlifəsi elan etdi. 1924-cü ildə Nəcd əmiri Əbdüləziz ibn Səud Hicaza qarşı yeni hərbi əməliyyatlara başladı. Vəhhabilərin silahlı dəstələri Hicaza daxil oldu. İngilislər bu dəfə Hüseynin məğlub olması üçün bitərəf mövqedə durdular. 6 oktyabr 1924-cü ildə Hicaz əmirləri Ciddədə toplaşdı və Hüseyn oğlu Əlinin xeyrinə taxtdan əl çəkdi.

Bir müddət sonra İxvan təşkilatı tərəfindən Taif yaxınlığında ələ keçirildi və İngilislər tərəfindən Kipr adasına sürgün edildi. Daha sonra Kiprdan ayrılaraq Transiordaniya kralı olan oğlu Abdullah ibn Hüseynin yanına getdi və 1931-ci ildə orda öldü.

Övladları[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 Рыжов К. В. Все монархи мира. Мусульманский восток XV—XX вв. Москва, «Вече», 2004, ст. 302
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Рыжов К. В. Все монархи мира. Мусульманский восток XV—XX вв. Москва, «Вече», 2004, ст. 303
  3. Teitelbaum, 2001, p. 243.