Məzmuna keç

Hərbi hüquq

Vikipediya, azad ensiklopediya

Hərbi hüquq[1] və ya hərbi qanunvericilik — geniş mənada hərb işi ilə əlaqədar olan bütün hüquqi məsələləri əhatə edən hüquq sahəsidir. Bu, dövlət tərəfindən müəyyən edilmiş, Silahlı qüvvələrin quruluş prinsip və formalarını təsbit edən, onların quruculuğu, həyatı, məişəti və fəaliyyəti sahəsindəki münasibətləri tənzimləyən hüquqi normalar sistemidir. Hərbi hüquq həmçinin hərbi qulluqçuların, hərbi mükəlləfiyyətlilərin və dövlətin hərb işi sahəsindəki ictimai münasibətlərin digər iştirakçılarının vəzifə, hüquq və məsuliyyətlərini müəyyən edir.

Hərbi hüququn tarixi inkişafı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Hərbi hüququn tarixi dövlətin və silahlı qüvvələrin təkamülü ilə birbaşa əlaqədardır. Bu sahə ibtidai icma quruluşunun dağılmasından müasir dövrə qədər uzun bir inkişaf yolu keçmişdir.

Antik dövr və ilk hərbi qanunlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Hərbi hüququn ən qədim izlərinə Şumer, Babil və Qədim Misir mənbələrində rast gəlinir. Hammurapi qanunlarında hərbi xidmətdən boyun qaçıranlar və ya hərbi vəzifəsini yerinə yetirməyənlər üçün sərt cəzalar nəzərdə tutulmuşdu.

Qədim Romada hərbi hüquq (lat. jus militare) xüsusi bir sahə kimi formalaşmışdı. Romalılar hərbi intizamı dövlətin sütunu hesab edirdilər. Siseronun "Müharibə zamanı qanunlar susur" (lat. Inter arma enim silent leges) ifadəsi bu dövrün hüquqi təfəkkürünü əks etdirsə də, əslində Roma ordusunda cinayət və cəza sistemi çox dəqiq işlənmişdi.[2]

Orta əsrlər: Feodalizm və İslam hüququ

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Orta əsrlərdə Avropada hərbi hüquq cəngavərlik kodeksləri və feodal asılılıq münasibətləri ilə tənzimlənirdi. Məna mülkiyyəti sistemi hərbi xidməti torpaq mülkiyyəti ilə bağlayırdı.

İslam dünyasında isə hərbi hüquq Fiqhin tərkib hissəsi olan "Siyər" (ərəb. السير‎) daxilində inkişaf etmişdi. Bu normalar yalnız daxili intizamı deyil, həm də müharibənin aparılma qaydalarını, əsirlərlə rəftarı və qənimətlərin bölünməsini tənzimləyirdi. VII–X əsrlərdə formalaşmış bu qaydalar müasir humanitar hüququn bir çox prinsiplərini öncədən ehtiva edirdi.[3]

Yeni dövr və kodifikasiya

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Daimi orduların (nizami qoşunların) yaranması ilə hərbi hüquqda böyük sıçrayış baş vermişdir. XVII əsrdə İsveç kralı II Qustav Adolf orduda intizamı bərpa etmək üçün ilk müasir hərbi nizamnamələrdən birini hazırlamışdır.

XVIII əsrdə Böyük Britaniyada qəbul edilmiş Üsyan haqqında qanun (ing. Mutiny Act) və ABŞ-də 1775-ci ildə qəbul edilmiş "Hərbi Maddələr" (ing. Articles of War) müasir hərbi ədalət sisteminin əsaslarını qoymuşdur.[4]

Müasir dövr: Milli və beynəlxalq sintez

[redaktə | vikimətni redaktə et]

XIX əsrin ortalarından başlayaraq hərbi hüquq həm də beynəlxalq müstəviyə keçmişdir. 1863-cü ildə ABŞ-də qəbul edilmiş "Liber Kodeksi" müasir humanitar hüququn ilk rəsmi sənədi hesab olunur. İkinci Dünya müharibəsindən sonra isə hərbi hüquq Nürnberq prosesi və 1949-cu il Cenevrə konvensiyaları ilə daha da təkmilləşərək müasir formasını almışdır.

Müasir dövrdə hərbi hüquq həm daxili nizamnamələri (hərbi intizam, rütbələr, pensiya təminatı), həm də beynəlxalq öhdəlikləri özündə birləşdirən kompleks bir sahədir.

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ "«Военное право» в БСЭ". 11 yanvar 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 may 2010.
  2. ↑ Phang, Sara Elise. The Sociology of Roman Discipline (ingilis). Cambridge University Press. 2008. ISBN 978-0521882699.
  3. ↑ Khadduri, Majid. The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar (ingilis). Johns Hopkins Press. 1966.
  4. ↑ Winthrop, William. Military Law and Precedents (ingilis). Government Printing Office. 1920.

Biblioqrafiya

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • П. И. Романов, Основы советского военного законодательства, Москва, 1966 год.

Əlavə ədəbiyyat siyahısı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Hərbi_hüquq&oldid=8977609"