Məzmuna keç

Hərbi idarəetmə

Vikipediya, azad ensiklopediya

Hərbi idarəetmə — Dövlət tərəfindən silahlı qüvvələrin yaradılması, onların müdafiə qabiliyyəti tələblərinə və qəbul edilmiş hərbi doktrinaya cavab verən lazımi səviyyədə saxlanılması üzrə görülən tədbirlər kompleksi və birbaşa silahlı qüvvələrə rəhbərliyin özüdür.[1]

Silahlı qüvvələrin daxilində bütün səviyyələrdə qoşunlara və ya qüvvələrə birbaşa rəhbərlik (komandanlıq) prosesi isə Qoşunların (qüvvələrin) idarə olunması adlanır.[2]

Hərbi idarəetmənin istiqamətləri

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Hərbi idarəetmə dövlət idarəetmə orqanlarının vəzifəli şəxslərinin aşağıdakı istiqamətlər üzrə daimi fəaliyyətini əhatə edir:[3][4]

  • Hərbi quruculuq və dövlətin silahlı qüvvələrinin elementlərinin inkişaf etdirilməsi;
  • Qoşunların döyüş hazırlığının saxlanılması;
  • Dövlətin səfərbərlik imkanlarının saxlanılması və inkişafı;
  • Qoşunların tam funksionallığı və qarşıya qoyulmuş tapşırıqların icrası üçün bütün planlar üzrə təminatının həyata keçirilməsi;
  • Silahlı qüvvələrdə maliyyə vəsaitlərinin bölüşdürülməsi və onların məqsədli xərclənməsinə nəzarət;
  • Sülh və müharibə dövründə qarşıya qoyulmuş tapşırıqların yerinə yetirilməsi zamanı silahlı qüvvələrə rəhbərlik.

Bundan əlavə, müasir hərbi idarəetmə nəzəriyyəsi idarəetmənin mərkəzləşdirilməsi ilə yanaşı, tabeçilikdə olan komandirlərə müəyyən sərbəstlik verən "tapşırıq vasitəsilə idarəetmə" (alm. Auftragstaktik‎) prinsipinə də əsaslanır. Bu, döyüş meydanında yaranan qəfil dəyişikliklərə operativ reaksiya vermək imkanı yaradır.[5] Həmçinin, rəqəmsal transformasiya dövründə hərbi idarəetmə, kiber-təhlükəsizlik və avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemlərinin (AİS) tətbiqi ilə sıx əlaqəlidir.[6]

Dövlətdə hərbi idarəetmənin təşkili

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Hansı dövlətə məxsus olmasından asılı olmayaraq, hərbi idarəetmənin təşkili təxminən eyni struktura malikdir.[7]

Dövlət başçısı dövlətin konstitusiyasına görə, hərbi idarəetməni həyata keçirən ən yüksək vəzifəli şəxs — Ali Baş Komandandır.

Dövlətin konstitusiyasında sülh dövründə hərbi təşkilatın (Silahlı Qüvvələr) tərkibinə daxil olan hərbi müəssisə və birləşmələrin siyahısı, müharibə dövründə silahlı qüvvələrə təhvil verilən təşkilatların tərkibi, habelə müxtəlif səviyyələrdə silahlı qüvvələrə rəhbərlik edən dövlət idarəetmə orqanları qanunvericiliklə təsbit edilir. Silahlı qüvvələrin tərkibinə daxil olan bu dövlət hakimiyyəti orqanları "hərbi idarəetmə orqanları" adlanır.

Hökumət hərbi idarəetməni mərkəzi hərbi idarəetmə orqanları vasitəsilə həyata keçirir. Dövlət başçısı və ya hökumət başçısı tapşırıqları birbaşa mərkəzi hərbi idarəetmə orqanlarının rəhbərlərinə fərmanlar və ya hökumət qərarları şəklində təqdim edir.

Həmçinin dövlət hərbi idarəetmədə silahlı qüvvələrdən kənar kollegial orqanlar vasitəsilə də iştirak edə bilər. Məsələn, qanunvericilik səviyyəsində parlamentdə Hərbi büdcənin tərtibi, silahlı qüvvələrin islahatı və onların yenidən silahlandırılması məsələləri ilə məşğul olan komissiyalar vasitəsilə bu iştirak təmin edilir. Əksər dövlətlərin parlamentlərində bu cür komissiyalar mövcuddur və onlar əsasən hərbi quruculuq məsələlərində səriştəli olan istefada olan peşəkar hərbçilərdən ibarətdir.[8]

Eyni zamanda, parlamentlərin nəzdində fəaliyyət göstərən və dövlətin hərbi büdcə vəsaitlərinin məqsədli xərclənməsinə nəzarət edən Hesablama Palatası da silahlı qüvvələrdən kənar hərbi idarəetməni həyata keçirən kollegial orqan hesab edilə bilər.[9]

Dövlət hərbi idarəetməsinin səmərəliliyi mülki nəzarət və hərbi peşəkarlığın balanslaşdırılmış birliyindən asılıdır. Bu sistem həm ordunun siyasi neytrallığını təmin edir, həm də dövlətin strateji hədəflərinə xidmət etməsini zəmanət altına alır.[10]

Hərbi idarəetmə aktları

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Tərifi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Hərbi idarəetmə özünü konkret aktlarda büruzə verir. Hərbi idarəetmə aktı — dövlətdə qəbul edilmiş qanunvericilik əsasında, hərbi idarəetmə orqanlarının səlahiyyətləri daxilində qoşunların təşkili, həyatı, məişəti və fəaliyyəti prosesindəki münasibətləri tənzimləməyə yönəlmiş dövlət-hakimiyyət sərəncamıdır.

Hərbi idarəetmə aktları aşağıdakı xüsusiyyətlərə malikdir:[3]

  • Qanunaltı xarakter — aktın dövlətin qanunvericiliyinə və digər üst hərbi idarəetmə orqanlarının aktlarına müvafiqliyi;
  • Hüquqi xarakter — aktın icrasına görə hüquqi məsuliyyətin daşınması;
  • Avtoritarlıq — aktın şamil edildiyi şəxslər və orqanlar üçün (onların aktı çıxaran orqana birbaşa tabe olub-olmamasından asılı olmayaraq) icrasının məcburiliyi;
  • İmperativlik — icraçıların razılığından asılı olmayaraq aktın yerinə yetirilməsinin qəti məcburiliyi.

Hərbi idarəetmə aktlarının növləri

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Hərbi idarəetmə aktlarının aşağıdakı növləri fərqləndirilir:[3]

  • Əmr — hərbi idarəetmə orqanının yazılı sərəncamı olan əsas sənəd;
  • Direktiv — döyüş əməliyyatlarının hazırlanması və aparılması, döyüş hazırlığı, qoşunların hərtərəfli təminatı, təlim-tərbiyə, ştat təşkilatı və digər fəaliyyət məsələləri üzrə göstərişləri sadalayan sərəncamverici sənəd. Direktiv əsasən strateji və operativ-strateji birləşmələrin rəhbərliyi sistemində tətbiq olunur;
  • Təlimat (rus. Наставление) — fəaliyyət qaydaları və ya silah, döyüş texnikası ilə rəftar və onların tətbiqi qaydaları toplusu;
  • Əsasnamə (rus. Положение) — hərbi-xidməti münasibətlərin hər hansı konkret sahəsini müəyyən edən və ya müəyyən bir orqanın strukturunu və hüquqi vəziyyətini təsbit edən akt;
  • İnstuksiya (rus. Инструкция) — hər hansı orqanın, hərbi vəzifəli şəxsin və ya hərbi qulluqçunun fəaliyyət qaydalarını reqlamentləşdirən akt;
  • Qərar (rus. Постановление) — kollegial orqan və ya vəzifəli şəxsin qərarını ehtiva edən hüquqi akt;
  • Göstəriş (rus. Предписание) — rəisin (komandirin) tabeçiliyində olan şəxsə qarşıya qoyulmuş tapşırıqları və onların icra müddətlərini göstərdiyi yazılı sərəncam;
  • Göstəriş (rus. Указание) — yuxarı orqanların əmrlərinin (direktivlərinin) və digər aktlarının icrasının təşkilini müəyyən edən sənəd;
  • Sərəncam (rus. Приказание) — Qərargah rəisi tərəfindən hərbi hissə komandirinin adından verilən və ayrı-ayrı məsələlər üzrə tapşırıqları tabeçilikdə olanlara çatdıran akt.

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ Чичерин Б. Н. Курс государственной науки. Глава VII «Военное управление» (rus). Москва: типография товарищества И. Н. Кушнерев и Ко. 1894.
  2. ↑ Иванов С. Б., redaktorстатья «Управление войск (сил)» // Военная энциклопедия в 8-ми томах (rus). 8. М.: Воениздат. 2004. 191–192. ISBN 5-203-01875-8.
  3. 1 2 3 Зибров Г. В., Зайцев В. А., Иванов В. И., Устинов И. Ю. Правоведение: Учебное пособие для не-юридических военных ВУЗов (rus). Воронеж: ВАИУ. 2008. 266.
  4. ↑ Центральное военное управление. Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона (rus). t. XXXVIII. 28–32.
  5. ↑ Hughes, Daniel J. Moltke on the Art of War: Selected Writings (ingilis). Presidio Press. 1993. ISBN 978-0891415756.
  6. ↑ Alberts, David S. "Agility in the DoD: Why It Matters and How to Achieve It". Journal of Strategic Management (ingilis). 4. 2011: 12–25.
  7. ↑ Махмут Гареев. "Система военного управления. Генерал армии Махмут Гареев" (rus). 10 sentyabr 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 oktyabr 2015.
  8. ↑ "Комитет Государственной Думы по обороне" (rus). 6 oktyabr 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 oktyabr 2015.
  9. ↑ "Счетная палата США отчиталась о расходах на F-35" (rus). 6 mart 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 oktyabr 2015.
  10. ↑ Huntington, Samuel P. The Soldier and the State: The Theory and Politics of Civil-Military Relations (ingilis). Harvard University Press. 1957. ISBN 978-0674817364.

Ədəbiyyat siyahısı

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • «Система военного управления». Махмут Гареев. Военно-промышленный курьер. № 3(20) 28.01.2004
  • «Курс государственной науки». Глава VII « Военное управление». Чичерин, Борис Николаевич Тома I—III. Москва, типография товарищества И. Н. Кушнерев и Ко, 1894 г.
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Hərbi_idarəetmə&oldid=9000471"