Həsən xan Muğanlı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Həsən xan Muğanlı
Taleh Həsən xan Şahsevən
Həsən xan Muğanlı.jpg
Həsən xan Muğanlının rəssam Rizvan Qarabağlı tərəfindən çəkilən portreti
Cavad xanlığının II xanı[1]
1750 — 1789
Sələfi Qiyas xan.
Xələfi İbrahim xan.

Doğum tarixi 1730(1730-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Doğum yeri Qalaqayın, Səfəvilər dövləti
Vəfat tarixi 1789(1789-İfadə xətası: "{" punktuasiyasının tanınmayan simvolu.-{{{3}}})
Vəfat yeri Şəmkir, Şəmşəddil sultanlığı
Sülalə Şahsevənlər
Milliyyəti Azərbaycanlı[2]
Uşaqları İbrahim xan
Məhəmmədsalah хan

Həsən xan MuğanlıCavad xanlığının və ya Muğanın hakimi.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Həsən xan XVIII əsrin ikinci yarısında Muğanın, Cavad ərazisinin hakimi olmuşdu. El içində Həsən xanla bağlı bir deyim var:

Dünya, fanisən, fani,
Səndə olan canlar hanı?
Həsən xan deyirdi Muğan mənimdi,
Muğan durur, bəs Həsən xan hanı?

Həsən xan bəzi mənbələrdə "Talе Həsən xan", "Tala Həsən xan" kimi xatırlanır. Həsən xan 1768-ci ildən Fətəli xan Qubalıın vassalı olmuşdu.[3][4] Tarixi ədəbiyyatdan bəllidir ki, dinc yolla Quba xanlığına birləşdirilən Cavad xanlığının xanı Həsən xan tezliklə Fətəli xanın ən yaxın adamlarından birinə çevrilir. Cavad xanı Fətəli xanın ən inanılmış adamlarından biri olub, onun gizli məşvərətlərində iştirak edirdi.[5] İstər yerləşməsi, istərsə də hərbi-strateji baxımdan əhəmiyyətli olan Muğanın xanlığa qatılması sonuncunun getdikcə güclənməsi demək idi.[6] Bir çox döyüşlərə qatılmış, Quba xanının tərəfini tutmuşdu.

Qubalı Fətəli xanın dövlətçilik mənafeyini üstün tutaraq böyük dövlətlər (Rusiya, Qacarlar, Osmanlı) arasında diplomatik manevr siyasətini Quba xanlığının rəqibləri qəbul etmirdi. Fətəli xanın Muğan düzənliyini və Cavad xanlığını öz torpaqlanna birləşdirməsi bir sıra Cənubi Azərbaycan xanlıqlarının mənafeyinə uyğun gəlmirdi. Belə ki, yuxarıda göstərilən xanlıqların əhalisinin köçmə maldarlıqla məşğul olan tərəkəmə hissəsinin ənənəvi qışlaq yeri olan Muğançölün böyük bir hissəsinin Fətəli xanın nəzarəti altına düşməsi, eyni zamanda Ərdəbildən və Muğandan şahsevənlərin müəyyən qisminin Quba xanlığına köçürülməsi Gilan, Ərdəbil,Qaradağ və digər xanlıqların mənafeyinə uyğun gəlmirdi. Əvvəllər Quba xanlığına qarşı diplomatik fitnəkarlıqla məşğul olan bir sıra Cənub xanlıqları Fətəli xanın 1774-cü ildə Gavduşan vuruşmasındakı məğlubiyyətindən bir qədər sonra açıq hərbi müdaxiləyə başladılar. Bu işdə Gilanlı Hidayət xan xüsusilə canfəşanlıq edirdi. O, keçmiş Şamaxı xanı Ağası xan və Qaraqaytaq usmisi ilə ittifaq bağladı. 1778-ci ildə Gilan xanlığının hakimi Hidayət xan Kərim xan Zəndin göstərişi ilə Cavada hücum edib Həsən xanı əsir aldı.[7][8] Həsən xan bir müddət sonra əsirlikdən azad oldu.

Şamaxılı Məhəmmədsəid xan və qardaşı Ağası xan Xançobanlı, şəkili Hacı Əbdülqadir xan, muğanlı Tale Həsən xan, Tarku şamxalı II Murtuzəli, lənkəranlı Qara хan, Buynaq hakimi Bamat, Qaytaq hakiminin qardaşı Ustarxan, Canqutay hakimi Əhməd xan, Tavlin hakimi Xazbulat Əlibəyov, Əndəri hakimi Fətəli xanın düşərgəsində idilər. 1783-cü ildə Fətəli xan Qarabağ xanlığına hücum etdi. Qraf Voynoviçin tapşırığı ilə xanın yanına gedən tərcüməçi Mustafa Murtazaliyev Fətəli xanı Ağdamda tapmışdı. Fətəli xanın yanında nə qədər qoşun olduğunu öyrənə bilməmişdi. Lakin bu qədər çox hakimin bir yerə toplaşması xeyli qüvvə cəmləşdirildiyini göstərirdi. Deyilənlərə görə yalnız muzdluların sayı 13 min nəfərə çatırmış. Bu qüvvəyə müqavimət göstərməyin imkansızlığını anlayan Qarabağlı İbrahimxəlil xan Şuşaya sığınıb işin sonunu gözləyirdi.[9]

Qubalı Fətəli xan 1784-cü ildə Həsən xanı Ərdəbilə hakim təyin etmişdi.[10]

Abbasqulu ağa Bakıxanov yazır: "Həmin il, Fətəli xan gedib Ərdəbili aldı və Şahsevən əmirləri ona tabe oldular. Muğanlı Həsən xan da ona səmimiyyət göstərməkdə idi".

Həsən xan 1789-cu ildə vəfat edib.[11]

Ailəsi[redaktə | əsas redaktə]

  • Həsən xanın Məhəmmədsalah xan, İbrahim xan adlı oğulları vardı.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Abbasqulu ağa Bakıxanov. Gülüstani-İrəm (tərcümə edən: M.Əsgərli). — Bakı: Minarə, 2000.
  • ŞAHİN FƏRZƏLİYEV- tarix elmləri doktoru, professor. Quba xanlığı: əhali tarixi və azadlıq mücadiləsi. — Bakı: "Elm", 2012. — Səhifələrin sayı: 336. — ISBN 978-9952-453-43-0.
  • Г.Б. Абдуллаев. Азербайджан в XVIII веке и взаимоотношения его с Россией. — Баку: Изд-во Академии наук Азербайджанской ССР, 1965. — Səhifələrin sayı: 620.
  • Nailə Bayramova. Şamaxı xanlığı. — Bakı: Təhsil, 2009.
  • Ənvər Çingizoğlu. Həsən xanın törəmələri. — Bakı: "Soy" dərgisi, 2 (22), 2009.
  • Аzərbaycan Respublikası Dövlət Тarix Аrxivi (АRDТА). — Bakı.
  • Prof.S.Əliyarlı. Azərbaycan tarixi. — Bakı, 1996. — Səhifələrin sayı: 870.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Г.Б. Абдуллаев , 1965, s. 231
  2. ARDTA,iş.581
  3. А.С.Сумбатзаде, Азербайджанцы – этногенез и формирование народа, АН Азербайджанской ССР, Баку, 1990 год
  4. Г.Б.Абдуллаев, Азербайджан в XVIII веке и взаимоотношения с Россией, Баку, 1965 год
  5. Г.Б. Абдуллаев, 1965, s. 233
  6. Prof.S.Əliyarlı., 1996, s. 527
  7. Сумбатзаде А. С. (1990). Азербайджанцы, этногенез и формирование народа. Элм, 254. ISBN 5806601773, 9785806601774.
  8. Абдуллаев Г. Б., 1965, s. 566, прим. 383
  9. RQVIA, f, 52, siy. 1, iş 126, his. 1, v. 6
  10. Richard Tapper (1997). Frontier Nomads of Iran: A Political and Social History of the Shahsevan. Cambridge University Press, 119-120. ISBN 0521583365, 9780521583367.
  11. Абдуллаев Г. Б., 1965, s. 605