Hantavirus
| Hantavirus | |
|---|---|
| |
 Transmissiya elektron mikroqrafı | |
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |
Hantavirus (lat. Orthohantavirus) — Bunyavirales dəstəsinin Hantaviridae ailəsindən olan tək bir qapalı RNT virusu növüdür.[1] Ümumiyyətlə gəmiricilərə təsir edən bu viruslar onlarda xəstəlik yaratmır.[1] Tip ştammı ilk dəfə 1978-ci ildə təsvir edilmişdir. Gəmiricilərin ifrazatları hantavirusun insanlara yoluxmasının səbəbidir və 2005 və 2019-cu illərdə ilk dəfə insandan insana hantavirusun yoluxması halı Cənubi Amerikada iki dəfə qeydə alınmışdı.[2]
Quruluşu və Genomu
[redaktə | vikimətni redaktə et]Hantaviruslar sferik formalı, təxminən 80–120, bəzən 160 nanometr diametrində olan örtüklü viruslardır. Viral örtüyün lipid ikiqat təbəqəsi təxminən 5 nm qalınlığındadır. Genomu mənfi yüklü təkzəncirli RNT-dən ibarətdir və virusda RNT-sindən asılı RNT polimeraza (RdRp) ilə qarşılıqlı təsir göstərən zülalının çoxsaylı nüsxələrindən ibarət nukleokapsidlər yerləşir.[3] Virus örtüyünün içərisində virus genomunun üç seqmenti özünü göstərir:
- S (small) seqmenti: Nukleokapsid (N) proteinini kodlaşdırır.
- M (medium) seqmenti: Səth qlikoproteinlərini (Gn və Gc) kodlaşdırır; bu proteinlər virusun hüceyrəyə daxil olmasını təmin edir.
- L (large) seqmenti: RNT-asılı RNT polimeraza fermentini kodlaşdırır.
Tarixi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Hantavirusun səbəb olduğu xəstəliklər haqqında ilk məlumatlara qədim Çin mənbələrində rast gəlinsə də, virusun müasir elmdə tanınması Koreya müharibəsi (1950–1953) dövrünə təsadüf edir. Həmin vaxt 3000-dən çox BMT əsgəri daxili qanaxma və böyrək çatışmazlığı ilə müşayiət olunan "Koreya hemorragik qızdırması"na tutulmuşdur.
Bu virus arboviruslar və roboviruslar üçün taksonomik ənənəyə uyğun olaraq - aşkarlandıqları coğrafi əraziyə görə adlandırılır.[4] Virus yalnız 1976-cı ildə Cənubi Koreyalı alim Ho Vanq Li tərəfindən Hantan çayı yaxınlığındakı çöl siçanından izolyasiya edilmiş və çayın adı ilə adlandırılmışdır. 1978-ci ildə isə tip ştammı ilk dəfə təsvir edilmişdir.[5]
Yoluxma
[redaktə | vikimətni redaktə et]İnsanlar bu virusa əsasən gəmiricilərin ifrazatları (nəcis, sidik, tüpürcək) ilə çirklənmiş aerozolların tənəffüsü vasitəsilə yoluxurlar. Avropa və Asiya sakinlərində hantavirus infeksiyası böyrək sindromlu hemorragik qızdırmanın yüngül forması kimi özünü göstərir, lakin son dövrlərdə ölüm halları da qeydə alınmışdır.[6] İnsandan insana keçmə halı çox nadirdir və bu hal son dövrlərə qədər yalnız Cənubi Amerikada rast gəlinən Andes virusu (Andes orthohantavirus) üçün sənədləşdirilmişdir.[7]
2026-cı il yazında "MV Hondius" kruiz gəmisindəki üç sərnişinin insandan insana keçə bilən hantavirus növü ilə yoluxduğu laboratoriyada təsdiqini tapıb. Bu barədə Le Figaro nəşrinə istinadən Cənubi Afrika Respublikasının səhiyyə naziri məlumat verib.[8][9]
Profilaktika və Nəzarət
[redaktə | vikimətni redaktə et]Hantaviruslara qarşı hal-hazırda təsdiqlənmiş spesifik bir peyvənd və ya antivirus müalicəsi yoxdur. Qorunma yollarına aşağıdakılar daxildir:
- Gəmiricilərlə mübarizə: Yaşayış sahələrində gəmiricilərin yuva qurmasının qarşısını almaq.
- Ehtiyatlı təmizlik: Gəmirici ifrazatı olan yerləri təmizləyərkən tozun qalxmaması üçün sahəni xlorlu su ilə islatmaq. Quru süpürmə qəti qadağandır.
- Maskalardan istifadə: Riskli zonaların təmizliyi zamanı N95 maskalarından istifadə tövsiyə olunur.
Təsnifat
[redaktə | vikimətni redaktə et]Hantaviridae hazırda yeddi cins və 53 növ əhatə edir. Hantaviruslar coğrafi yayılmasına görə iki qrupa bölünür:
- Köhnə Dünya hantavirusları: Avropa və Asiyada yayılmışdır (məs. Hantaan, Puumala). Əsasən böyrək sindromlu hemorragik qızdırmaya (HFRS) səbəb olur.
- Yeni Dünya hantavirusları: Amerika qitəsində yayılmışdır (məs. Sin Nombre, Andes). Əsasən hantavirus ağciyər sindromuna (HPS) səbəb olur.
HFRS-in ölüm nisbəti 1%-dən 15%-ə qədər, HPS üçün isə 30-60% hesablanır. HFRS simptomlarının şiddəti virusdan asılı olaraq dəyişir.[10]
Həmçinin bax
[redaktə | vikimətni redaktə et]İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- 1 2 "Rodent-borne diseases". European Centre for Disease Prevention and Control (ingilis). 23 iyun 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 iyun 2018.
- ↑ Martinez VP, Bellomo C, San Juan J, Pinna D, Forlenza R, Elder M, Padula PJ. "Person-to-person transmission of Andes virus". Emerging Infectious Diseases. 11 (12). 2005: 1848–1853. doi:10.3201/eid1112.050501. PMC 3367635. PMID 16485469.
- ↑ Chen, Rui-Xu; Gong, Huan-Yu; Wang, Xiu; Sun, Ming-Hui; Ji, Yu-Fei; Tan, Su-Mei; Chen, Ji-Ming; Shao, Jian-Wei; Liao, Ming. "Zoonotic Hantaviridae with Global Public Health Significance". Viruses. 15 (8). 8 avqust 2023: 1705. doi:10.3390/v15081705. ISSN 1999-4915. PMC 10459939 (#bad_pmc). PMID 37632047 (#bad_pmid).
- ↑ Plyusnin, Alexander; Vaheri, Antti; Lundkvist, Åke. "Saaremaa Hantavirus Should Not Be Confused with Its Dangerous Relative, Dobrava Virus". Journal of Clinical Microbiology. 44 (4). 2006-04: 1608–1611. doi:10.1128/jcm.44.4.1608-1611.2006.
- ↑ "Çində yeni virus - Hantavirus nədir?". Milli.az (az.). 25 mart 2020. İstifadə tarixi: 12 may 2026.
- ↑ Klempa, Boris; Tkachenko, Evgeniy A.; Dzagurova, Tamara K.; Yunicheva, Yulia V.; Morozov, Vyacheslav G.; Okulova, Natalia M.; Slyusareva, Galina P.; Smirnov, Aleksey; Kruger, Detlev H. "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome Caused by 2 Lineages of Dobrava Hantavirus, Russia - Volume 14, Number 4—April 2008 - Emerging Infectious Diseases journal - CDC" (ingilis).
- ↑ "Hantavirus Pulmonary Syndrome (HPS) - Andes Virus". CDC. 2019.
- ↑ "CAR və İsveçrədə hantavirus infeksiyası". moderator.az. İstifadə tarixi: 2026.05.12.
- ↑ "В ЮАР выявили ставший причиной смерти пассажиров лайнера Hondius штамм хантавируса". http. 6 may 2026. İstifadə tarixi: 12 may 2026.
- ↑ Chen, Rui-Xu; Gong, Huan-Yu; Wang, Xiu; Sun, Ming-Hui; Ji, Yu-Fei; Tan, Su-Mei; Chen, Ji-Ming; Shao, Jian-Wei; Liao, Ming. "Zoonotic Hantaviridae with Global Public Health Significance". Viruses. 8 avqust 2023.