Heydər Hüseynov

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Heydər Hüseynov
Heydər Nəcəf oğlu Hüseynov
200
Doğum tarixi: 3 aprel 1908(1908-04-03)
Doğum yeri: İrəvan, İrəvan quberniyası,
Romanov Flag.svg Rusiya İmperiyası
Vəfatı: 15 avqust 1950 (42 yaşında)
Vəfat yeri: Bakı, Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic.svg Azərbaycan SSR, Flag of the Soviet Union.svg SSRİ
Vətəndaşlıq: Flag of Russia.svg Rusiya İmperiyası
Flag of the Soviet Union.svg SSRİ
Elm sahəsi: Fəlsəfə
İş yeri: Azərbaycan Dövlət Universiteti, Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası, Partiya tarixi institutu
Elmi dərəcəsi: fəlsəfə elmləri doktoru
Elmi vəzifəsi: Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının akademiki
Alma mater: Azərbaycan Dövlət Universiteti
Təhsili: ali
Tanınmış yetirmələri: Məqsəd Səttarov, Ziyəddin Göyüşov
Tanınır: filosof
Mükafatları: SSRİ dövlət mükafatı — 1948 SSRİ dövlət mükafatı — 1950
"1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə" medalı

Hüseynov Heydər Nəcəf oğlu (3 aprel 1908 - 15 avqust 1950) — görkəmli Azərbaycan-sovet filosofu, ictimai xadim, elm təşkilatçısı, fəlsəfə elmləri doktoru (1944), professor (1944), Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü (1945). SSRİ dövlət mükafatı laureatı (1948, 1950).[1]

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Heydər Hüseynov 1908-ci il aprelin 3-də İrəvanda (indi - Yerevan) tacir Hacı Nəcəf Kərbəlayi Hüseyn oğlunun və Məşədi Gülsümün ailəsində anadan olmuşdur. Ailədəki altı uşağın kiçiyi olmuşdur. Heydər anadan olandan az sonra atası vəfat edir. Böyük qardaçı Yusif 1918-ci ildə erməni dəstələri tərəfindən öldürüldükdən ailələri əvvəl Batuma, sonra Stavropola, axırda Bakıya köçürlər.[2] Böyük qardaşı və anasının himayəsi altında böyümüşdür.

Heydər Hüseynov yalnız on iki yaşında Bakının 18 saylı məktəbinin şagirdi olmuşdur. O, 1927-1931 illərdə Lenin adına Pedaqoji Universitetin həm şərqşünaslıq, həm də pedaqoji fakültələrinin tələbəsi olmuş, ərəb və fars dillərinə mükəmməl yiyələnmişdir.[3]

Əmək fəaliyyətinə 1924-cü ildən başlamış, pedaqoji texnikumun kitabxanasında işləmişdir.1931-ci ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun ictimai elmlər fakültəsinin qiyabi şöbəsini bitirmişdir.[2] 1931—1932-ci illərdə Azərbaycan Elmi -Tədqiqat İnstitutunun aspirantı olmuşdur. 1936—1940-cı illərdə Heydər Hüseynov SSRİ Elmlər Akademiyası Azərbaycan filialı Ensiklopediya və Lüğətlər İnstitunun direktoru olmuşdur.

1939—1945-ci illərdə SSRİ Elmlər Akademiyası Azərbaycan Filialı sədrinin müavini, 1945—1950-ci illərdə Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının vitse-prezidenti olmuşdur. Akademiyanın eyni zamanda ictimai elmlər bölməsinin sədri olmuşdur. 1943—1945-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin əvvəl marksizm - leninizmin əsasları, sonra fəlsəfə kafedrasının müdiridir. 1945-1950-ci illərdə Azərbaycan KP MK yanında Partiya Tarixi İnstitunun direktoru olur.

Elmi fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Heydər Hüseynov 1930-cu illərdə fəlsəfə elmini tədris etməklə bərabər Azərbaycan dilində fəlsəfəyə aid "Dialektik materializm", "Dialektika və metafizika", "Dialektika və tarixi materializm" adlı ilk dərsliklərini filosof Əhməd ağa ilə birlikdə yazmışdı.[4]

O, fars dilində sərbəst danışırdı. 1932-ci ildən başlayaraq müxtəlif ali məktəblərdə fəlsəfədən dərs deyir. 1935-ci ildə azərbaycan dilində dialektik materializm, 1939-cu ildə dialektika və metafizika haqqında kitab çap etdirir.[2] 1936-cı ildə Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının hazırlanmasında iştirak edir, 1940-cı ildə isə baş redaksiyaya rəhbərlik edir.

Heydər Hüseynov Fəlsəfə şöbəsinin tələbələri arasında akademik Aslan Aslanov, AMEA-nın müxbir üzvü Məqsəd Səttarov və b.

Heydər Hüseynov 15 iyun 1939-cu ildə Tiflis şəhərində "M.F.Axundovun fəlsəfi görüşləri" adlı dissertasiyasını müdafiə etmişdir. O, 1944-cü ildə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmiş, həmin il professor elmi adını almışdır.[5]

Heydər Hüseynov tarix və fəlsəfə elminin inkişafına böyük töhfə verib. O Azərbaycan tərcümə məktəbinin əsasını qoyub, ilk azərbaycan-rus və rus-azərbaycan lüğətinin redaktorlarından olub. O 100-dən çox elmi məqalə yazır. Bəhmənyar, Nizami Gəncəvi, Füzuli, Abbasqulu ağa Bakıxanov, Mirzə Kazım bəy, Mirzə Fətəli Axundov, Həsən bəy Zərdabi haqqında ciddi tədqiqat işi aparıb.

Həmin dövrdən Heydər Hüseynov 733 səhifəlik " XIX əsrdə Azərbaycan fəlsəfi və ictimai-siyasi fikrin tarixi haqqında" fundamental əsər yazır və 1950-ci ilin mart ayında növbəti Stalin mükafatı alır.[6]

Heydər Hüseynovun yaradıcılığında mühüm yer tutan "XIX əsr Azərbaycan ictimai və fəlsəfi fikir tarixindən" adlı kitabı rus dilində yazılmış, əsər ilk dəfə 1949-cu ildə, ikinci dəfə 1958-ci ildə müəyyən ixtisarlarla çap edilmişdir. Kitab Azərbaycan dilində ilk dəfə 2006-cı ildə çapdan çıxmışdır. "XIX əsr Azərbaycan ictimai və fəlsəfi fikir tarixindən" kitabının redaktoru akademik Aleksandr Osipoviç Makovelski (1884-1969) "Redaktorun ön sözü" adlı yazısında kitabı "XIX əsrdə Azərbaycan fəlsəfəsinin inkişafının sistemli şərhinin ilk təcrübəsi" kimi dəyərləndirmiş, öz münasibətini bildirmişdir.[7]

Bakı Dövlət Universitetində əsas Fəlsəfə auditoriyalarından biri onun adını daşıyır.

Onun təqibi və ölümü[redaktə | əsas redaktə]

Heydər Hüseynovun elmi fəaliyyətinin mükafatlandırılmasına baxmayaraq, ona qarşı Respublika Rəhbərliyində dözümsüzlük başlayır. 1950-ci ilin mayında Kommunist Partiyasının MK-nın büro iclasında ciddi tənqid edilir.[8] Onun 19-cu əsrdə Qafqaz fəlsəfi fikir tədqiqi müridizmin təbliğ, sufizmin təqdiri kimi qəbul edilir. Göstərilir ki, kitabın müqəddiməsində " İmam Şamil mütərəqqi və demokratik bir lider, həmçinin azadlıq fenomen kimi göstərilir ki, bu da marksist ideyalarına ziddir (...), Şamil millətçi hərakatın nümayəndəsi idi və türk sultanı ilə ingilis kapitalizm maraqlarına xidmət edən şəxs olub."[9].Azərbaycan KP MK SSRİ Nazirlər Soveti qarşısında onun aldığı Stalin mükafatlarından məhrum edilməsi vəsadətini qaldırır və vəsadət təmin edilir.

Hüseynov Kommunist Partiyasından çıxarılır və Elmlər Akademiyasındakı vəzifələrindən azad edilir. Dövlər orqanları və bəzi həmkarları tərəfində əsassız təqiblərə məruz qalır. Təzyiqlərə dözməyən və həbs ediləcəyini təxmin edən filosof 15 avqust 1950-ci ildə damarlarını kəsməklə özünə qəsd edir.

Zakir Məmmədov Heydər Hüseynov haqqında[redaktə | əsas redaktə]

AMEA-nın müxbir üzvü, fəlsəfə elmləri doktoru, professor Zakir Məmmədov "Fəlsəfi fikrimiz ona laqeyd qalmaq olmaz" məqaləsində Heydər Hüseynovdan bəhs edərkən yazmışdır:

"Akademik H.N.Hüseynov 40-cı illərdə Bəhmənyarın kiçik həcmli iki fəlsəfi traktatını aşkara çıxarıb tədqiqat obyektinə çevirməklə sırf elmi-fəlsəfi irsimizin varlığını élan etdi. Görkəmli tədqiqatçının milli ruhda Azərbaycan fəlsəfəsi tarixinə dair yazdığı kitab elmi ictimaiyyət tərəfindən rəğbətlə qarşılandı, Stalin mükafatına layiq görüldü. Lakin alimin öz xalqının tarixən yüksək elmi-fəlsəfi təfəkkürə malik olduğunu aşkar söyləməsi imperiya ağalarının zəhmindən qorxan kölələrə xoş gəlmədi. XII əsrdə elminə görə hakim tərəfindən təqdir edilmiş, amal və qayəsinə görə isə öldürülmüş Şihabəddin Yəhya Sührəvərdinin (1154-1191) taleyi XX əsrdə təkrar olundu"[10].

Mükafatları[redaktə | əsas redaktə]

  • İkinci dərəcəli SSRİ dövlət mükafatı laureatı (1948) — "Tam azərbaycan-rus lüğəti"nin yaradılmasına görə (1940—1946)
  • Üçüncü dərəcəli SSRİ dövlət mükafatı laureatı - Ədəbi tənqid və sənətşünaslıq sahəsində - 1950 (1949-cu il üçün) — "XIX əsr Azərbaycan ictimai və fələsəfi fikir tarixindən " kitabına görə

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Azərb. Sovet Ensiklopediyası, X cild, Bakı-1987. səh. 289
  2. 2,0 2,1 2,2 Philosophers Leave First by Elmira Almasova. Zerkalo. 20 September 2008
  3. Sara Hüseynova. Kitabın taleyi - müəllifin faciəsi. Heydər Hüseynov. XIX əsr Azərbaycan ictimai və fəlsəfi fikir tarixindən. Bakı: Zəkioğlu, 2006, səh.9-10
  4. Sara Hüseynova. Kitabın taleyi - müəllifin faciəsi. Heydər Hüseynov. XIX əsr Azərbaycan ictimai və fəlsəfi fikir tarixindən. Bakı, "Zəkioğlu" nəşriyyatı, 2006. səh. 10
  5. Sara Hüseynova. Kitabın taleyi - müəllifin faciəsi. Heydər Hüseynov. XIX əsr Azərbaycan ictimai və fəlsəfi fikir tarixindən. Bakı, "Zəkioğlu" nəşriyyatı, 2006. səh. 11
  6. Huseynov, Heydar Najaf oglu. FNKAA.ru
  7. Heydər Hüseynov. XIX əsr Azərbaycan ictimai və fəlsəfi fikir tarixindən. Tərcümənin redaktoru: Qardaşxan Əzizxanlı. Bakı, "Zəkioğlu" nəşriyyatı, 2006.
  8. Purged Orientalism: Orientalists Who Were Subject to Repressions in the 1920–50s (rus.)
  9. On the history of the foreign agent schemes in the Caucasian wars. Voprosy istorii. #2. 1951
  10. Zakir Məmmədov. Fəlsəfi fikrimiz ona laqeyd qalmaq olmaz. "Günay" qəzeti, 19 aprel 1995-ci il

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]