Hidrogen peroksid

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Hidrogen Peroksid (H2O2)

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Hidrogen peroksid məişətdə, tibbdə, laboratoroya praktikasında, sənayenin müxtəlif sahələrində geniş istifadə olunan maddədir. Hidrogen peroksid yaraları təmizləyir və dezinfeksiya edir, frunkulları yox edir, stomatit, sinusit və soyuqlamanı müalicə edir, mətbəxdə təmizliyi və səliqə-səhmanı saxlamağa kömək edir (mətbəx masasının, doğrama lövhəsinin, mikrodalğa sobasının, soyuducuların səthini təmizləməkdə). Sellüloza-kağız və toxuculuq sənayesi, kənd təsərrüfatı və hərbi sahə də hidrogen peroksid istifadə edir. İlk dəfə olaraq hidrogen peroksidin əmələ gəlməsini 1790-cı ildə A. Humbolt müşahidə edib. O, aşkar edib ki, barium oksid qızdırıldıqda oksigen udur və oksigen ilə daha zəngin birləşmə əmələ gətirir: 2BaO + O2 = 2BaO2 1802-ci ildə analoji müşahidəni J.Z.Gey-Lüssak və Z.J. Tenar etdi. Onlar natriumu oksigendə yandıraraq natrium peroksid aldılar: 2Na + O2 = Na2O2 Qəribə odur ki, bu peroksidi su və ya turşularla parçalayaraq onlar hidrogen peroksidi ayıra bildilər – o, təcrübə şəraitində tez parçalanırdı və yalnız 1818-ci ildə Lui Tenar barium peroksidə yaxşı soyudulmuş xlorid turşusu ilə təsir etmiş və suyun malik olduğu atomlardan ibarət qeyri-adi maddə ayırmışdır. Lakin miqdari tərkib başqa idi – maddə daha çox oksigenə malik idi. Məhz buna görə də “oksidləşmiş su” adı yarandı. Bu maddə sudan 1,5 dəfə ağır idi, ləng buxarlanırdı, adi su ilə istənilən nisbətdə qarışırdı, daha aşağı temperaturda donurdu. İlk olaraq kimyəvi analizə əsasən “oksidləşmiş su”ya HO formulu yazıldı, amma sonralar onu təmiz halda aldıqda və molekul kütləsini müəyyən etdikdə formulu ikiyə vurdular: H2O2. Tenar 1818-ci ilin dekabrında öz məruzəsində demişdir: “Bu, xüsusi sudur. Onda adi suda olduğundan iki dəfə çox su var. Əgər su hidrogenin oksididirsə, onda bu maye hidrogen peroksiddir. Amma mənim xoşuma digər ad – “oksidləşmiş su” gəlir. Və ilk kəşf edən kimi mən bu ada üstünlük verirəm”. Müasir kimyada Tenarın apardığı kimyəvi reaksiyanın tənliyi belə yazılır: BaO2 + 2HCl = BaCl + H2O2 Sonrakı eksperimentlərdə Tenar sulfat turşusu istifadə edib, çünki, barium sulfatı ayıraraq dərhal yeni maddənin məhlulunu almaq olar: BaO2 + H2SO4 = BaSO4↓ H2O2 Bir il sonra A.J.Balar (sonralar brom elementini kəşf etmiş) hidrogen peroksidin alınma üsulunun dəyişmiş formasını istifadə etmişdi, o, barium peroksidin suda suspenziyasından karbon qazı buraxıb: BaO2 + H2O + CO2 = BaCO3↓ + H2O2 Təmiz məhsul ayırmaq üçün məhlul ehtiyatla 70oC-dən yuxarı olmayan temperaturda, su hamamı üzərində buxarlandırılır. Bu yol ilə təxminən 50%-li məhlul alınır. Sonrakı qatılaşdırma aşağı təzyiqdə, H2O və H2O2 arasında uçuculuq fərqi nəzərə alınmaqla aparılır. Digər qatılaşdırma üsulu – dondurmadır, bu zaman buz demək olar ki, H2O2-yə malik olmur.

Vikipediya Bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediya kömək edə bilərsiniz.
Əgər mümkündürsə, daha dəqiq bir şablondan istifadə edin.
Bu məqalə sonuncu dəfə Sevinc Cavidan tərəfindən redaktə olundu. 3 ay əvvəl. (Yenilə)

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

nkpi.az 2019-05-14


H2O2- ni ilk dəfə 1818 –ci ildə fransız kimyaçısı L.Tenar barium - peroksidə sulfat turşusu ilə təsir etməklə almışdır. Hazırda bu üsulla H2O2 laboratoriyada alınır.

Fiziki - kimyəvi xassələri[redaktə | əsas redaktə]

Təmiz susuz hidrogen peroksid H2O2 açıq-mavi rəngli mayedir. Partlayış cəhətdən təhlükəlidir. Satışa perhidrol adlanan 30%-li məhlul və 3%-li məhlul şəklində buraxılır. Işıqda və katalizatorların təsirindən (toz hissəcikləri, qan katalaza fermenti, MnO2, dispers hala salınmış Ag və Pt, d-elementləri ionları Cu2+, Fe3+, Mn2+ və .s.) parçalanır. Sonuncuların çox az miqdarının belə katalitik təsiri daha güclüdür. Ona görədə hidrogen peroksidə d-elementlərinin ionları ilə davamlı kompleks əmələ gətirən stabilizatorlar (Na4P2O7 və .s.). adi şüşənin həll olması nəticəsində belə məhlula keçən qələvi hidrogen peroksidin parçalanmasını sürətləndirir. H2O2 fiziki xassələrinə görə suya daha çox oxşayır. 152,1°C-də qaynayır, - 0,41°C-də əriyir. H2O2 –nin qaynama temperaturunu bilavasitə təyin etmək olmur. Qaynamazdan əvvəl parçalanır. Buna görə H2O2 –nin qaynama temperaturunu ekstrapolyasiya üsulu ilə təyin edirlər. Hidrogen rabitələri hesabına suya nisbətən daha çox assosiasiya etmişdir. Sıxlığı 1,450q/sm3-dur. H2O2 su ilə istənilən nisbətdə qarışır. Efirdə həll olur. Ona görədə efir vasitəsilə sudan ekstraksiya edilir. Hidrogen peroksid molekulunda atomların birləşmə ardıcıllığı belədir: H-O-O-H molekulun fəza quruluşu trans formadadır. Digər peroksidlərdə olduğu kimi H2O2 –də də O2 –nin oksidləşmə dərəcəsi -1-dir. H2–nin oksidləşmə dərəcəsi +1-dir. Molekul elektroneytraldır. Hidrogen peroksid çox zəif turşudur. H2O2-də oksigenin oksidləşmə dərəcəsi aralıq vəziyyətdədir.(0 ilə 2 arasında). Ona görədə o həm oksidləşdirici həmdə reduksiyaedici xassə göstərir. Lakin onda oksidləşdiricilik xassəsi daha güclüdür. Oksidləşdiricilik xassəsi göstərdikdə elektron qəbul edir və hidrooksid ionuna çevrilir.

Təbiətdə tapılması[redaktə | əsas redaktə]

Hidrogen peroksid təbiətdə bir çox maddələrin hava oksigeni ilə oksidləşməsi prosesində əmələ gəlir. Atmosfer çöküntülərində onun çox az miqdarı olur. Atmosferdə fotokimyəvi smoqda H2O2-nin fraqmntləri HO2 və HO əmələ gəlir. Onlarda yanacağın qeyri-tam yanma məhsulları ilə qarşılıqlı təsirdə olur, lakrimator (gözyaşardıcı təsirə malik) peroksiasetilnitrat əmələ gəlir. Buna görə nəqliyyatda, texnikada və məişətdə istifadə edilən müxtəlif yanacaq növlərinin tam yanması nəzarətdə olmalıdır. Bəzi böcəklərin vəzlərində hidrogen peroksid olur bundan da böcək özünümüdafiə üçün istifadə edir. Balda çox az miqdarda hidrogen peroksid var. Ona görədə bal antibiotik xassəlidir mikrobları məhv edir.

Alınması[redaktə | əsas redaktə]

Sənayedə H2O2 (1l-də 300q) H2SO4 məhlulunu elektrolizə uğratmaqla alınır. Katodda H2 ayrılır. Anodda persulfat turşusu alınır.onun hidrolizindən H2O2 əmələ gəlir. Daha bir üsul izopropil spirtinin katalitik oksidləşdirilməsidir. Proses benzol və ikili spirt qarışığı ilə aparılır. Əmələ gələn etilantrixinon nikel iştirakı ilə hidrogenlə reduksiya edilir və yenidən H2O2 almaq üçün istifadə edilir. Dünyada H2O2 –nin illik istehalı 0,5 milyon tondur.

Tətbiqi[redaktə | əsas redaktə]

Hidrogen peroksiddən yumşaq ağardıcı vasitə kimi, tükün, parçanın, dərinin, gönün ağardılmasında istifadə edilir. Ağartma prosesində H2O2 materialı aşındır-mır.Yalnız boyanı oksidləşdirir. Dezinfeksiya edici və ağardıcı vasitə kimi H2O2 –nin xlordan üstünlüyü onun parçalanma məhsullarının (su və oksigen) zərərsiz olmasıdır. Yağların və kağız kütləsinin ağardılmasında H2O2 –dən genişmiqyaslı istifadə edilir. Filizdən metalların ayrılmasında H2O2–dən oksidləşdirici kimi istifadə edilir. Belə ki, onun vasitəsilə həll olmayan UO2-ni filizdən həll olan UO4 formasına keçirirlər. Içməli və texniki suyun zərərsizləşdirilməsində hidrogen peroksid geniş tətbiq olunur. Onun 3%-li məhlulu tibbdə geniş istifadə olunur. Yaraların dezinfeksiyası və təmizlənməsində istifadə olunur. Sualtı qayıqlarda H2O2 oksigen mənbəyidir. Katalizatorların təsirindən H2O2–nin O2-yə parçalanması sürəti artır. Bundan ilk döyüş raketləri konstruksiyasında istifadə edilmişdir. II Dünya Müharibəsində Fau-1 Fau-2 markalı alman raket mərmilərində katalizator əlavəsi olan H2O2–dən yanacaq kimi istifadə edilmişdir. Köhnə rəssamlıq əsərlərini bərpa etmək üçün H2O2–dən istifadə olunur. Havada az miqdarda olan H2S (hidrogen-sulfid) ağ boyağın əsasını təşkil edən qurğuşun belilini (Pb(OH2)2)•2 PbСO3 tədricən qaraldır, qurğuşun- sulfidə çevirir. Hidrogen peroksid qara PbS-i ağ rəngli PbSO4-ə çevirir. Tablonun əvvəlki görkəmi özünə qayıdır.

Saxlanması[redaktə | əsas redaktə]

Hidrogen peroksidin qatı məhlulu susuz halda təhlükəlidir, dəridə yanıqlar və sonradan yox olan ağ ləkələr əmələ gətirir. Partlayış cəhətdən təhlükəli olduğu üçün plastik qablarda qaranlıqda və sərin yerdə günəş şüası düşməyən yerdə saxlanmalıdır.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  1. A.M. Məhərrəmov., R.Ə.Əlieva., T.Ə. Mahmudov., F.M.Cavadov. “Kimya” Bakı. 2007.
  2. У.Шамб., У.Сеттерфилд., Р. Вентворс. “Перекис Водорода”