Hikmətlər evi

Hikmətlər evi (ərəb. بيت الحكمة‎) — elm məktəbi olub, 825-ci ildə Abbasi xəlifəsi olan Məmun tərəfindən Bağdadda, vaxtilə İranın cənubunda mövcud olmuş Qundi-Şapur məktəbinin formasında yaradılmışdır. Bu məktəbin yaradılması kağızın hazırlanması ilə əlaqəli idi. Bağdadda həmin vaxt bir kağız istehsal edən dəyirman tikilir. Bağdadın Suk əl-Vərraqın adlı kağız bazarında 100-lərlə dükan fəaliyyət göstərirdi. Bu dükanların böyük əksəriyyəti müəllimlər və yazıçılara məxsus idi. Ən məşhur kağız tacirləri Əhməd ibn Əbu Tahir (v. 893) və Əbül-Fərəc Məhəmməd ibn İshaq (v. 995) sayılırdılar.

Hikmət evində 90-a yaxın insan yunan dilində olan elmi ədəbiyyatların ərəb dilinə tərcüməsi ilə məşğul idilər. Burada o dövrdə məlum olan bütün antik dövrün alimlərinin əsərləri ərəb dilinə çevrilir. Tərcümə olunanların arasında Hippokratın, Platonun, Aristotelin, Ptolomeyin və Arximedin də işləri vardır. Dəyərli əsərlər tərcümə olunaraq onlara yeni həyat verilmişdir və onlar sonralar Avropada elm və texnikanın inkişafında dəyərli rol oynayırlar.

Tarixçi əl-Quftinin məlumatına əsasən məktəbin təşkil olunmasında 37 xristian, 8 səbai və 9 yəhudi mənşəli şəxslər iştirak edirdilər. Onlar malik olduqları dil biliyi və ustalıqları ilə məktəbin salınmasında vacib rol oynamışlar. Bu şəxslər arasında məşhur həkim Hüneyn ibn İshaq və astronom Sabit ibn Qurrə da vardır.

Tərcüməçiliklə bərabər bu ev həm də böyük rəsədxanaya, tədris hissəsinə, kitabxanaya və o cümlədən xəstəxanaya da malik idi.

Sonralar bu məktəbin formasında başqa yerlərdə də elm ocaqları yaradılır. 1000-ci ildə Xəlif əl-Hakim Qahirədə belə bir Hikmət evi tikdirir.

Hikmətlər evində o dövr üçün misli görünməmiş layihələr həyata keçirilir. Belə ki, islam alimləri o dövrə qədər məlum olan bütün yunan, fars, hind, çin və digər dillərdə olan riyaziyyat, tibb, fəlsəfə, astronomiya və bu kimi saysız-hesabsız elmlərə dair əsərləri ərəb dilinə tərcümə edirlər. Sonralar bu tərcümələr Avropada geniş şəkildə istifadə olunacaq və Avropa İntibahına yol açacaqdır.

Xəlifə Məmunun dövründə (813–833) Hikmətlər evinin rəhbəri şair və münəccim Səhl ibn Harun idi. Bu elmi mərkəzdə Məhəmməd ibn Musa əl-Xarəzmi (v. 850), Bəni-Musa qardaşları (Məhəmməd Cəfər ibn Musa, Əhməd ibn Musa və əl-Həsən ibn Musa) və Yaqub ibn İshaq əl-Kindi (v. 873) kimi dahilər fəaliyyət göstərirdi. Tərcümə bölməsinə isə Hüneyn ibn İshaq adlı alim rəhbərlik edirdi. Tərcuməçilər arasında ən məşhuru Şəbiyən Sabit ibn Qurrə idi. Hikmətlər evinə xəlifə əl-Məmun özü böyük diqqət ayırır, Bizans İmperiyasından qaçıb gəlmiş alimlərə xilafətdə sığınacaq verir və onlara Hikmətlər evində xilafətdə elm və mədəniyyətin, xüsusilə kitab tərcümə və çapının sürətləndirilməsi naminə hər cür şərait yaradır. Hətta onun təşəbbüsü ilə Bizansa qədim yunan kitablarını əldə etmək məqsədilə bir karvan da göndərilir.

Hikmətlər evi xəlifə Mötəsim (833–842) və əl-Vasiq (842–847) zamanında daha da inkişaf edir. Lakin xəlifə Mütəvəkkil (847–861) zamanında demək olar ki, əvvəlki şöhrətini itirir. Səbəb isə birincilərin islamda yunan fəlsəfəsini İslam fəlsəfəsi ilə sintez edən Mötəzzil fəlsəfi cərəyanına yaxın olması, əl-Mütəvəkkilin isə əksinə islamda yunan fəlsəfəsindən geniş istifadə olunmasına qarşı olması idi.

1258-ci ildə monqolların Bağdada yürüşü Hikmətlər evinin məhvi ilə nəticələnir. Deyilənə görə Dəclə çayının suyu ona atılmış saysız-hesabsız kitabların mürəkkəbindən qara rəngə boyanmışdır.

Mənbə

1. Le Bayt Al-Hikma de Baghdad, par M.-G. Balty-Guesdon, in Arabica Revue d´études Arabes, tome XXXIX 1992 p.131 pp.

Xarici keçidlər

• Deyerler sitesi Dil--aztr Arxivləşdirilib 2011-02-01 at the Wayback Machine
• Əlşiə sitesi Dil--aztr Arxivləşdirilib 2011-06-13 at the Wayback Machine
• İrfan dergisi Dil--aztr Arxivləşdirilib 2008-08-19 at the Wayback Machine