Hilemorfizm

Hilemorfizm (ing. Hylemorphism; alm. Hylemorphismus; fr. Hylèmorphisme) Yunanca Hyle – maddə, morphè — forma deməkdir. XIX əsrin sonunda yaradılmış termindir. Aristotelin varlığın əsas prinsipləri kimi forma və materiya haqqında təliminə əsaslanır. Hilemorfizmə görə hər bir təbii cisim iki daxili prinsipdən ibarətdir: bir potensial (materiya) və bir aktual (substansial forma). Bu, Aristotelin təbiət fəlsəfəsinin mərkəzi konsepsiyasıdır və "olma" (becoming) və ya substansial dəyişikliyi izah etmək üçün hazırlanmışdır — belə ki, dəyişiklik zamanı bir daimi element digər varlığa keçidin altında qalır.

Klassik nümunə

Ən çox istifadə olunan izahat mərmər heykəl nümunəsidir: mərmər — materiyadır (heykəlin hazırlandığı maddə), heykəlin forması və dizaynı isə — formadır (onu həmin şey edən). Nə formasız mərmər heykəl ola bilər, nə də forma maddi təcəssümsüz mövcud ola bilər.

Orta əsr davamı

Termin özü XIX əsrdə yaransa da, konsepsiyanın orta əsrlərdəki ən mühüm davamçısı Foma Akvinalıdır (1224-1274) — o, Aristotelin materiya-forma nəzəriyyəsini xristian teologiyası ilə sistemli şəkildə birləşdirib və forma-materiya münasibətini akt-potensiya prizmasından şərh edib: forma aktuallaşdırıcı prinsip, materiya isə potensiallıq və məhdudiyyət prinsipidir. Bəzi orta əsr mütəfəkkirləri (İbn Gəbirol/Avicebron, Bonaventura) bu nəzəriyyəni hətta mələklər də daxil olmaqla bütün yaradılmış varlıqlara tətbiq ediblər.