Hindistanın Qoanı ilhaqı (1961)
| Hindistanın Qoanı ilhaqı | |||
|---|---|---|---|
 Qoanın xəritəsi | |||
| Tarix | 19 dekabr 1961 | ||
| Yeri | |||
| Səbəbi | ərazi mübahisəsi | ||
| Nəticəsi | Hindistanın qələbəsi | ||
| Münaqişə tərəfləri | |||
|
|
|||
|
|
|||
Hindistanın Qoanı ilhaqı (ing. Indian annexation of Goa) (həmçinin Qoa işğalı,[1] Qoanının azad edilməsi[2] və Portuqaliya Hindistanının süqutu[3]) adlandırılır) — 1961-ci ildə Hindistan yarımadası ərazisində yerləşən eksklavlarda Portuqaliya hakimiyyətinə son qoyan Hindistan silahlı qüvvələrinin aksiyasıdır. Silahlı əməliyyat “Vijay əməliyyatı” kod adı altında 36 saat davam etmiş, zərbələr hava, dəniz və quru qüvvələri tərəfindən endirilmiş və Hindistanın qəti qələbəsi ilə nəticələnərək Hindistanda 451 il davam edən Portuqaliya müstəmləkə mövcudluğuna son qoymuşdur. Döyüşlər zamanı 30 portuqaliyalı və 22 hindistanlı həlak olmuşdur. Qısa müddətli münaqişə dəstəkdən qınağa qədər bütün dünyada müxtəlif reaksiyalara səbəb oldu. Hindistanda bu aksiya tarixi hind ərazisinin azad edilməsi kimi qiymətləndirilirdi, portuqallar isə bunu öz milli ərazilərinə qarşı təcavüz kimi qəbul etdilər.
Qoa mübahisəsinin diplomatik yolla həll edilməsi cəhdləri
[redaktə | vikimətni redaktə et]27 fevral 1950-ci ildə Hindistan hökuməti Portuqaliya hökumətinə müraciət edərək Hindistandakı Portuqaliya koloniyalarının gələcəyi barədə danışıqlara başlamağı xahiş etdi.[4] Portuqaliyalılar sübut etməyə çalışırdılar ki, Hindistan yarımadasındakı onların əraziləri koloniya deyil, Portuqaliya metropoliyasının bir hissəsidir və buna görə də onlar təhvil verilməyə tabe deyillər. Hindistanın bu ərazilərə hüququ yoxdur, çünki Hindistan Respublikası Qoanının Portuqaliya idarəçiliyinə keçdiyi dövrdə mövcud deyildi.[5] Portuqaliya hökuməti bu məsələ ilə bağlı sonrakı aide-mémoires-ə (yaddaş qeydlərinə) cavab verməkdən imtina etdikdə, Hindistan hökuməti 11 iyun 1953-cü ildə Lissabondakı diplomatik missiyasını geri çağırdı.[6]
1954-cü ilə qədər Hindistan Respublikası Qoadan Hindistana səfərlərə viza məhdudiyyətləri tətbiq etdi ki, bu da Qoa ilə Daman, Diu, Dadrə və Naqar Haveli[4] kimi digər eksklavlar arasında daşımaları iflic etdi. Bu vaxt Hindistan dokçular ittifaqı 1954-cü ildə Portuqaliya Hindistanına yük daşımalarına qarşı boykot təşkil etdi. 22 iyul ilə 2 avqust 1954-cü il arasında silahlı fəallar Dadrə və Naqar Havelidə yerləşdirilmiş Portuqaliya qüvvələrinə hücum etdilər və onları təslim olmağa məcbur etdilər.[7]
15 avqust 1955-ci ildə 3 mindən 5 minə qədər silahsız hind fəalı[8] altı müxtəlif nöqtədən Qoaya daxil olmağa cəhd etdi və Portuqaliya polisi tərəfindən zorla geri qaytarıldı, nəticədə 21[9]–30[10] fəal həlak oldu.[11] Qırğın haqqında xəbərlər Hindistanda ictimai rəyi Qoadakı portuqaliyalıların mövcudluğuna qarşı çevirdi.[12] 1 sentyabr 1955-ci ildə Hindistan Qoadakı konsulluğunu bağladı.[12]
1956-cı ildə Fransadakı Portuqaliya səfiri Marsellu Matyaş Portuqaliya baş naziri Antoniu di Oliveyra Salazar ilə birlikdə Qoanının gələcəyini müəyyən etmək üçün referendum keçirilməsi ideyasını dəstəklədi. Lakin bu təklif müdafiə və xarici işlər nazirləri tərəfindən rədd edildi. Referendumla bağlı müraciət 1957-ci ildə prezidentliyə namizəd general Umbertu Delqadu tərəfindən yenidən irəli sürüldü.[4]
Baş nazir Salazar Hindistanın Qoadakı Portuqaliya mövcudluğuna qarşı silahlı aksiya ehtimallarından narahat olaraq əvvəlcə Böyük Britaniyadan vasitəçilik xahiş etdi, sonra Braziliya vasitəsilə etiraz bildirdi və nəhayət BMT Təhlükəsizlik Şurasından müdaxilə istədi.[13] Meksika Hindistan hökumətinə Latın Amerikasında təsirindən istifadə edərək portuqaliyalılara təzyiq göstərməyi və gərginliyi azaltmağı təklif etdi.[14] Eyni zamanda Hindistanın müdafiə naziri və BMT-dəki nümayəndə heyətinin rəhbəri Krişna Menon açıq şəkildə bildirdi ki, Hindistan Qoada “silahlı qüvvə tətbiqindən imtina etməyəcək”.[13] ABŞ-ın Hindistandakı səfiri Con Qelbreyt bir neçə dəfə Hindistan hökumətindən məsələni silahlı münaqişə yolu ilə deyil, vasitəçilik və razılaşma yolu ilə sülh şəraitində həll etməyi xahiş etdi.[15][16]
Nəticədə 10 dekabrda, işğaldan on gün əvvəl, Nehru mətbuata bəyanat verdi: “Qoanının Portuqaliya idarəçiliyi altında qalmasının davam etməsi mümkün deyil”.[13] ABŞ cavab olaraq Hindistanı xəbərdar etdi ki, əgər və nə vaxt Qoada Hindistanın silahlı aksiyası məsələsi BMT Təhlükəsizlik Şurasında qaldırılsa, Amerika nümayəndə heyəti Hindistanı dəstəkləməyəcək.[17]
24 noyabr 1961-ci ildə portuqaliyalıların nəzarətində olan Anjadip adası ilə Hindistanın Koççi limanı arasında hərəkət edən Sabarmati sərnişin gəmisi Portuqaliya quru qoşunları tərəfindən atəşə tutuldu, nəticədə gəminin baş mühəndisi yaralandı və bir sərnişin həlak oldu. Portuqaliyalılar gəminin adaya hücum üçün desant daşıdığından şübhələndikləri üçün ona atəş açmışdılar.[18] Bu hadisə Hindistanda Qoada silahlı aksiya üçün geniş ictimai dəstəyin formalaşmasına səbəb oldu.
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- ↑ Use of Force: The Practice of States Since World War II By A. Mark Weisburd Use of Force. 36.
- ↑ Axelrod, Paul; Fuerch, Michelle. Portuguese Orientalism and the Making of Village Communities of Goa // Ethnohistory . 45 (journal) (ingilis). Duke University Press. JSTOR 483320.
- ↑ A Queda da Índia Portuguesa. Editorial Estampa. 2010.
- 1 2 3 SuperGoa: Imagens, Factos, Notícias, Informações e História sobra Goa India Arxiv surəti 4 avqust 2010 tarixindən Wayback Machine saytında
- ↑ Goa was first recognised as equal to the metropolis in the Royal Charter of 1518, and affirmed in subsequent legislation. The term 'province' was first used in 1576, and the term 'overseas provinces' used in virtually all legislation and constitutions thereafter, e.g. Art.1-3 & Art. 162-64 of 1822 Constitution online Arxiv surəti 16 sentyabr 2019 tarixindən Wayback Machine saytında, 1826 constitution online Arxiv surəti 16 sentyabr 2019 tarixindən Wayback Machine saytında, Art. I & Title X of the constitution of 1838 online Arxiv surəti 14 avqust 2019 tarixindən Wayback Machine saytında, Title V of the Republican constitution of 1911 online Arxiv surəti 17 iyul 2018 tarixindən Wayback Machine saytında and the 1932 Constitution of the Estado Novo.
- ↑ "アーカイブされたコピー". 14 fevral 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 mart 2012. Lambert Mascarenhas, "Goa’s Freedom Movement, « excerpted from Henry Scholberg, Archana Ashok Kakodkar and Carmo Azevedo, Bibliography of Goa and the Portuguese in India New Delhi, Promilla (1982)
- ↑ P.W. Prabhakar (2003) Wars, proxy-wars and terrorism: post independent India New Delhi: Mittal, p.39
- ↑ Sankar Ghose (1993) Jawaharlal Nehru: A biography. Mumbai: Allied. p.282
- ↑ „Indian Volunteers Invade Goa; 21 Die; Unarmed Indians March into Goa“, New York Times, 15 August 1955
- ↑ Christophe Jaffrelot, The Hindu Nationalist Movement in India, Published by Columbia University Press, 1998
- ↑ "INDIA: Force & Soul Force". TIME.com. 29 avqust 1955. 27 avqust 2013 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 may 2015.
- 1 2 Super User. "Ancient Goan History - GOACOM - GOA - INDIA - INFORMATION AND SERVICES IN GOA. Goa News, Goa Konkani News, Goa Sunaparant News, Goan Konakani News, Goa Video News, Goa Yellow Pages". 14 fevral 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 may 2015.
- 1 2 3 Comrades at Odds: The United States and India Page 185
- ↑ US Department of State, Central Files, 753D.00/12 — 561. Arxiv surəti 28 fevral 2010 tarixindən Wayback Machine saytında Document 66
- ↑ US Department of State, Central Files, 753D.00/12 — 1161 Arxiv surəti 28 fevral 2010 tarixindən Wayback Machine saytında Document 68
- ↑ US Department of State, Central Files, 753D.00/12 — 1261 Arxiv surəti 28 fevral 2010 tarixindən Wayback Machine saytında Document 69
- ↑ US Department of State, Central Files, 753D.00/12 — 1461 Arxiv surəti 28 fevral 2010 tarixindən Wayback Machine saytında Document 72
- ↑ Couto, Francisco Cabral. O fim do Estado Português da Índia 1961 : um testemunho da invasão. Lisbon: Tribuna da História. Pissarra, José V. 2006. 22–102. ISBN 978-972-8799-53-03.