I İbrahim (sultan)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
I İbrahim
ابراهيم
I İbrahim
Bayraq
18-ci Osmanlı Sultanı
9 fevral 1640 — 8 avqust 1648
Sələfi: IV Murad
Xələfi: IV Mehmed
 
Dini: Sünni, İslam
Doğum tarixi: 5 noyabr 1615(1615-11-05)
Doğum yeri: İstanbul, Osmanlı imperiyası
Vəfat tarixi: 18 avqust 1648 (32 yaşında)
Vəfat yeri: İstanbul, Osmanlı imperiyası
Atası: I Əhməd
Anası: Mahpeykər Kösəm Sultan
 
İmzası: İmzası

Sultan İbrahim (d. 5 noyabr 1615, İstanbul – ö. 18 avqust 1648, İstanbul) 18-ci Osmanlı padşahı və 97-ci İslam xəlifəsidir. Sultan olduğunu bildirən paşalara: "Allahu təala sultan qardaşımızın ömrünü uzun etsin. Bizə sultanlıq lazım deyil. Sultan qardaşımızın ömürünə duaçıyıq" dedi. Ancaq anası və dövlət adamlarının təkidi ilə böyük qardaşı Sultan IV. Muradın cəsədini gördükdən sonra taxt otağına keçdi. "Əlhəmdülillah. Ya Rəbbim! Mənim kimi zəif bir qulunu bu mövqeyə layiq gördün. Səltənət günlərimdə millətimi xoş hal et və bir-birimizdən məmnun et" deyə dua edərək 9 fevral 1640 tarixində taxta oturdu. Şahzadəlik dövründə sərt bir saray həyatı yaşamış, qardaşlarının ölüm səhnələrinə şahid olmuşdur.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Şahzadəlik illəri[redaktə | əsas redaktə]

I Əhmədin taxta çıxan 3 oğlundan sonuncusu olaraq 4 noyabr 1615 tarixində dünyaya gəlmişdir. Anası Mahpeykər Kösəm Sultandır. Taxta çıxanda 25 yaşında olan Şahzadə İbrahimin şahzadəlik illəri Osmanlı sarayının ən qarışıq dönəmi idi. Atasının gənc yaşda vəfatından sonra padşah olan əmisi I Mustafanın əqlən zəif olması ilə yaranan hakimiyyət boşluğu, böyük qardaşı II Osmanın taxtdan endirilərək faciəvi şəkildə qətli, digər qardaşı IV Muradın sərt və qanlı hakimiyyəti hələ uşaq yaşlarında olan Şahzadə İbrahimin əqli inkişafına pis təsir etmişdir. Xüsusilə IV Muradın səltənəti dönəmində ögey qardaşları Şahzadə BəyazidSüleymanın boğularaq edamı (avqust 1632), ardından isə doğma qardaşı Şahzadə Qasımın edam olunması (1637) səbəbilə ölüm qorxusu ilə yaşamışdır. Ancaq IV Muradın şahzadələrinin uşaq yaşlarında vəfatı və padşahın ölümcül xəstəliyə tutulması səbəbilə Şahzadə İbrahim sülalənin və dövlətin aqibəti üçün yeganə ümidə çevrilmişdi.[1]

IV Murad isə ölüm döşəyində ikən sülalənin həyatda qalan yeganə üzvü olan Şahzadə İbrahimin edamı ilə bağlı Şeyxülislam Zəkəriyazadə Yəhya Əfəndidən fətva almış, ancaq saray ağaları və Validə Kösəm Sultanın müdaxiləsi ilə bu edamın qarşısı alınmışdır. Hətta bəzi rəvayətlərə görə, IV Murad özündən sonra taxta yaxın adamı olan Mustafa Paşanı[2], bəzilərinə görə isə Krım xanını gətirmək istəyirdi.[3] IV Muradın vəfatı və Şahzadə İbrahimin cülusu məsələlərini dəqiq olaraq əks etdirən Osmanlı tarixçiləri, ölüm xəbərini sədrəzəm Kəmankeş Qara Mustafa Paşanın verdiyini deyir. Ancaq anası və dövlət adamlarının təkidi ilə böyük qardaşı Sultan IV Muradın cəsədini gördükdən sonra taxta cülus etmiş, rəsmi cülus mərasimi isə 9 fevral 1640 tarixində cümə axşamı günü baş tutmuşdur.

Səltənət illəri[redaktə | əsas redaktə]

Sultan İbrahimin 8 il davam edən səltənəti böyük qardaşı IV Muradın hakimiyyəti ilə müqayisə də daha sakit keçmişdir. Xüsusilə səltənətinin ilk 4 ilində Sədrəzəm Kəmankeş Qara Mustafa Paşanın olduqca sərt və tutumlu siyasətilə sülh və bolluq içində keçmişdir.

Sultan İbrahimin taxta çıxdığı il Anadoluda Mirgünoğlu hadisəsi baş verdi. IV. Muradın İrəvan səfəri dövründə İrəvan qalasının sahibi Əmir Mirgünoğlu qala fəth edildikdən sonra bağışlanmış və Əmirganda yaşamağına icazə verilmişdi. Səfeh və əxlaqsız bir kimsə olan Mirgünoğlu, IV. Muradın ölümündən istifadə edərək Anadoluda təxribatlara başladı və nəticədə I. İbrahim tərəfindən edam etdirildi. Bu səbəbdən Sultan İbrahim bəzi təbəqələrdə özünə düşmən qazandı.

Digər tərəfdən Malta gəmilərinin türk ticarət gəmilərinə hücum etməsindən qəzəblənən sultan, quldurların ən böyük sığınacağı olan Krit adasını fəth etmək üçün səfər elan etdi. 20 iyun 1645 tarixində Saqqız adasından dənizə açılan Osmanlı donanması 17 iyun tarixində Krit adasının Hanya limanını fəth etdi. Bu işğal Avropada böyük əks-səda doğurdu. Almaniyaİtaliya sərhəddinə bütün Avropa ölkələrindən dəstək göndərildi. Bu vaxt Hanya qalasına təyin olunan Dəli Hüseyn Paşa irəliləyərək Resmo qalasını ələ keçirdi.

1647-ci ildə Qara Musa Paşanın ölümü ilə sədrəzəm olan Həzərparə Əhməd Paşanın diqqətsiz və ədalətsiz davranışları əleyhində böyük üsyanı özü ilə gətirdi. Bu vaxt hürufilərin Sultan İbrahim əleyhinə yaydıqları böhtanlar da hədəfinə çatmışdı. Sonunda Həzərparə Əhməd Paşa əleyhinə olaraq başlayan üsyan, Sultan İbrahimin də taxtdan endirilməsiylə nəticələndi. Dönəmin güclü siyasi faktorlarından biri olan Kösəm Validə Sultanın da məsləhəti ilə üsyançılar I. İbrahimin böyük oğlu IV. Mehmedi taxta çıxardı. Üsyançılar və onların rəhbərləri olan Sofu Mehmed Paşa I. İbrahimi edam etdirdilər (18 avqust 1648). Devrilən sultan vaxtilə əmisi I. Mustafanın dəfn edildiyi türbədə dəfn olundu. Sultan İbrahim dövründə dövlətin daxili suverenliyi qorunub saxlanmış, iqtisadi problemlər öz həllini tapmış, hətta xəzinə dolub daşmışdır.

Memarlıq[redaktə | əsas redaktə]

Sultan İbrahim dövründə tikilən memarlıq işləri : Topqapı Sarayının içərisində tikilən Sünnət Otağı, Qəməriyə (İftar) yeri və sarayın arxa tərəfində dəniz sahilində tikilən Səbətçilər Köşküdür. Bu dönəmdə tikilən ən önəmli memari iş Ədirnədə Tunca çayı üzərində tikilən Səfərşah körpüsüdür.

Ailəsi[redaktə | əsas redaktə]

Hərəmxanası[redaktə | əsas redaktə]

  1. Turhan Xədicə Validə Sultan
  2. Saliha Dilaşub Validə Sultan
  3. Xədicə Müəzzəz Sultan
  4. Hüma Şah Sultan
  5. Ayşə Sultan - əslən Krım tatarlarındandır.
  6. Mah-i Ənvər Sultan - əslən Albandır.
  7. Şivəkar Sultan - İslamı qəbul etmiş ermənilərdəndir.
  8. Leyla Saçbağlı Sultan - əslən Şimali Qafqazdandır.

Oğlan uşaqları[redaktə | əsas redaktə]

  1. IV. Mehmed
  2. II. Süleyman
  3. II. Əhməd
  4. Şahzadə Murad (22 mart 164316 yanvar 1644) - Ayşə Sultandan doğulma.
  5. Şahzadə Səlim (19 mart 1644oktyabr 1669) - Leyla Saçbağlı Sultandan doğulma.
  6. Şahzadə Osman (Avqust 16441646) - Mah-i Ənvər Sultandan doğulma.
  7. Şahzadə Bəyazid (1 may 1646Avqust 1647) - Şivəkar Sultandan doğulma.
  8. Şahzadə Cahangir (14 dekabr 16461 dekabr 1648) - Şivəkar Sultandan doğulma.
  9. Şahzadə Orxan (Oktyabr 1648yanvar 1650) - Hüma Şah Sultandan doğulma.

Qız uşaqları[redaktə | əsas redaktə]

  1. Ümmü Gülsüm Sultan (d. yanvar 1642 - ö. 1655) - Saliha Dilaşub Validə Sultandan doğulma.
  2. Atikə Sultan (d. 1646 - ö. 1686) - Leyla Saçbağlı Sultandan doğulma.
  3. Ayşə Sultan (d. 1646 - ö. 1696) - Saliha Dilaşub Validə Sultandan doğulma.
  4. Gövhərxan Sultan (d. 1642 - ö. 1694) - Turhan Xədicə Sultandan doğulma
  5. Fatma Sultan (d. sentyabr 1642 - ö. 1682) - Xədicə Müəzzəz Sultandan doğulma.
  6. Qaya Sultan (d. 1642 - ö. ?) - Mah-i Ənvər Sultandan doğulma.
  7. Beyhan Sultan (d. 1646 - ö. 4 mart 1701) - Turhan Xədicə Validə Sultandan doğulma.
  8. Bican Sultan (d. 1648 - ö. 1675) - Leyla Saçbağlı Sultandan doğulma.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  1. http://www.islamansiklopedisi.info/dia/ayrmetin.php?idno=210274
  2. Voyages, s. 110; ondan naklen Zinkeisen, IV, 526
  3. Vanel, III, 545