Jan-Şarl de Borda

Jan-Şarl de Borda
Jan-Şarl de Borda
	fr. Jean-Charles, chevalier de Borda; fr. Jean-Charles de Borda
Doğum tarixi	4 may 1733[…]
Doğum yeri	Daks, Fransa krallığı;
Vəfat tarixi	19 fevral 1799 (65 yaşında)
Vəfat yeri	Paris, Birinci Fransa Respublikası;
Dəfn yeri	Monmartr qəbiristanlığı;
Üzvlüyü	Fransa Elmlər Akademiyası (1756-cı ildən);
	Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Jan-Şarl şevalye de Borda (fr. Jean-Charles, chevalier de Borda; 4 may 1733^[1]^[2]^[…], Daks – 19 fevral 1799^[2]^[3], Paris^[4]) — Fransa riyaziyyatçısı, fiziki, geodeziyaçısı, mühəndisi, politoloqu və dəniz zabiti. Hidravlikada maye və ya qaz şırnağının zərbəsinə dair öz adını daşıyan Borda–Karno teoreminin isbatının müəllifidir.

Həyatı

Onun valideynləri Jan-Antuan de Borda və Mariya-Tereza de la Krua olmuşdur. Onların hər ikisi güclü hərbi ənənələrə malik qədim nəcib ailələrdən gəlirdi. Jan-Antuan və Mariya-Terezanın on altı övladı — səkkiz oğlan və səkkiz qızı dünyaya gəlmişdir. Jan-Şarl de Bordanın qardaşlarının əksəriyyəti hərbi karyeranı davam etdirmişdir.

Gənc Şarlın formalaşmasında riyaziyyat sahəsində bilikli olan və dövrünün qabaqcıl riyaziyyatçılarını tanıyan əmisioğlu Jak-Fransua de Bordanın böyük təsiri olmuşdur. O, erkən yaşlarından riyaziyyata və elmlərin öyrənilməsinə böyük meyil və qabiliyyət nümayiş etdirən gənc Şarla dərs keçmişdir.

Yeddi yaşında Jan-Şarl de Borda Daksda yerləşən Barnavitlər Kollecində təhsil almağa başlamışdır. Kollecdə o, yunan, latın dillərini və riyaziyyatın əsaslarını öyrənmişdir. Şarl on bir yaşına çatdıqda, atası onu oğlanları hərbi karyeraya, hüquqa və dövlət qulluğuna hazırlayan La-Fleşdə yerləşən Yezuit kollecinə göndərmişdir.

1748-ci ildə, on beş yaşında ikən Borda kolleci bitirmişdir. Atasını hərbi texniki korpusda karyerasını davam etdirməyə icazə verməsi üçün razı salmağa çalışmaq məqsədilə valideynlərinin evinə qayıtmışdır. Ailənin güclü hərbi ənənələrinə baxmayaraq, Şarlın atası oğlunun hakim olmasını istəmiş, lakin sonda onun orduda riyaziyyatçı kimi karyeraya başlamasına icazə vermişdir. İlk olaraq hərbi mühəndis kimi xidmət edən, daha sonra isə süvari qoşunlarına keçən Şarl riyaziyyatla məşğul olmağa davam etmiş və Elmlər Akademiyasına riyaziyyata dair bir neçə qeyd təqdim etmişdir. 1756-cı ildə o, ballistika sahəsində tədqiqat aparmış və "Mərmilərin hərəkəti haqqında məruzə" əsərini yazmışdır. Bu elmi işinə əsasən o, Fransa Elmlər Akademiyasının assosiasiyalı üzvü seçilmiş, daha sonra isə Akademiyanın tamhüquqlu üzvlüyünə qəbul olunmuşdur.

Yeddillik müharibə zamanı, 1757-ci ildə Borda marşal Jan-Batist Demare de Malbuanın adyutantı qismində hərbi əməliyyatlarda iştirak etmişdir, lakin Şarl öz biliklərini dənizçilik işində tətbiq etmək istəmiş və 4 sentyabr 1758-ci il tarixində Mezyerdə yerləşən Kral Mühəndislik Məktəbində təhsil almağa başlamış, buranı vaxtından əvvəl — bir ilə bitirmişdir. 1767-ci ildə o, dəniz xidmətinə daxil olmuş və donanmada hərbi mühəndis kimi karyerasını davam etdirmişdir.

Borda heç vaxt evli olmamışdır.^[5]

İstinadlar

1 2 Borda, Jean Charles (ing.). // Encyclopædia Britannica: a dictionary of arts, sciences, literature and general information. / ed. Hugh Chisholm. 11 New York, Cambridge, England: University Press. 1911.
1 2 3 4 Maktutor riyaziyyat tarixi arxivi. (İstifadə tarixi: 22 avqust 2017).
1 2 Jean Charles de Borda (kat.). // Gran Enciclopèdia Catalana. Grup Enciclopèdia.
1 2 Maktutor riyaziyyat tarixi arxivi.
↑ John D. Anderson Jr. A History of Aerodynamics and Its Impact on Flying Machines. Cambridge: Cambridge University Press. 1976. 61. ISBN 978-0-521-45435-3.

[_07bc56cbaa8ccf1a-1] 1 2 Borda, Jean Charles (ing.). // Encyclopædia Britannica: a dictionary of arts, sciences, literature and general information. / ed. Hugh Chisholm. 11 New York, Cambridge, England: University Press. 1911.

[_084087e34676de3e-2] 1 2 3 4 Maktutor riyaziyyat tarixi arxivi. (İstifadə tarixi: 22 avqust 2017).

[_ae140483e7f151c7-3] 1 2 Jean Charles de Borda (kat.). // Gran Enciclopèdia Catalana. Grup Enciclopèdia.

[_2e94650c57a01db2-4] 1 2 Maktutor riyaziyyat tarixi arxivi.

[5] John D. Anderson Jr. A History of Aerodynamics and Its Impact on Flying Machines. Cambridge: Cambridge University Press. 1976. 61. ISBN 978-0-521-45435-3.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]