Jeltoqsan

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Almatıdaki Müstəqillik heykəlinin Jeltoqsan olaylarına həsr olunmuş hissəsi

Dekabr qiyamı (qaz. Желтоқсан көтерілісі/Jeltoqsan kóterilisi) və ya Jeltoqsan (qaz. Dekabr) — Qazaxıstan SSR-in paytaxtı, Alma-ata (müasir Almatı) şəhərində SSSR-in Baş Katibi Mixail Qorbaçovun tərəfindən milliyətcə qazax olan Dinməhəmməd Kunayevin Qazaxıstan Kommunist Partiyasının Baş Katibi vəzifəsindən azad etməsi və onun yerinə Rusiya SFSR-dən olan, Qazaxıstana əlaqəsi olmayan Gennadiy Kolbinin təyin etməsinə cavab şəkildə baş vermiş üsyan.[1][2]

Səbəbləri[redaktə | əsas redaktə]

Sovet dövründə qazaxların öz respublikasında milli azlığa cevirməyi onları qane etmirdi. SSR-i bura müxtəlif xalqları deportasiya edirdi (barkarlar, Koreyalılar, çeçenlər, inquşlar, polyaklar, Ahıska türkləri, Krım tatarları, Volqayanı almanları və həmçinin rus kulakların ailələri) və bunnan əlavə 2 million bəkir torpaqçıları Qazaxıstana köçdürüb.[3] Bundan artıq, qazaxların sayı 1930-cu illərdə baş verən aclığa görə azalmışdı.

1986-cı ilin dekabrın 17-nin erkən səhərində başlayan tələbələr etirazlarının əsas səbəbi dekabrın 16-da uzun vaxt ərzində Qazaxıstan Kommunist Partiyasının Baş Katibi olan Dinməhəmməd Kunayevin vəzifədən azad edilməsi və onun əvəzinə Gennadiy Kolbinin təyin edilməsi idi. Kolbinin populyar olmamasının səbəbi onun əvvəl Qazaıstanda işləməməsi və yaşamaması idi.[4]

Etirazlar[redaktə | əsas redaktə]

Etirazçıların sayı mübahisəlidir. Moskvadan gələn ilk məlumata görə, üsyanda 200 adam iştrak edib. Bundan sonra isə, Qazax SSR rəsmiləri üsyanın 3000 adam cəlb etdiyindən məlumat veriblər.[5] Başqa mənbələrinə görə, etirazçıların sayı 30000 və 40000 adam arasında idi, onların 5000-i saxlanılıb və həbs olunub, itkilərin sayı isə bilinmir.[6] Jetloqsanın başçıları isə Qazaxıstan ətrafında 60000 qazax etiraz etdiyini iddia edirdilər.[7][6]

Almatıdan sonra, Qazaxıstanın başqa şəhərlərində və bölgələrində cavanların etiraz aksiyaları keçib.[8]

Qazax SSR hökuməti verdiyi məlumata görə, etirazlar zaman iki adam həyatını itirib: bir könüllü milis işçisi və bir tələbə. İkisi də başa dəyən zərbələrdən həlak olub. Təxminən 100 adam saxlanılıb, bir neçə isə əmək düşərgələrə göndərilib.[9]

Xatirəsi[redaktə | əsas redaktə]

Müstəqillik şəfəqi (2006)

90-cı illərdə Almatıdaki Sülh küçəsinin adı dəyişib, Jeltoqsan qoyulmuşdu.[10] 2006-cı ildə, dekabr hadisələrin 20-ci ildönümü günü, Prezident Nazarbayev o küçəsinin yanındaki Yeni meydanda Müstəqillik şəfəqi (qaz. Тәуелсіздік таңы) adlı abidənin açılışında iştrak edib.[11]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "Nationalist riots in Kazakhstan: Violent nationalist riots erupted in Alma-Ata, the capital of Kazakhstan, on 17 and 18 December 1986", Informaworld
  2. "Reform and Nationalist Conflict", U.S. Library of Congress
  3. ia-centr.ru ::: Экспертная оценка :: Рой Медведев: Национализм и гражданское согласие в Казахстане. Ч.1 Arxiv surəti 5 mart 2016 tarixindən Wayback Machine saytında
  4. Mikhael Gorbachev, Memoirs, New York: Doubleday, 1996, p. 330
  5. "Soviet Riots Worse Than First Reported", San Francisco Chronicle, February 19, 1987. p. 22
  6. 1 2 "Kazakhstan: Jeltoqsan Protest Marked 20 Years Later", RadioFreeEurope/RadioLiberty
  7. ""Jeltoqsan" Movement blames leader of Kazakh Communists Arxivləşdirilib 2008-09-04 at the Wayback Machine", EurasiaNet
  8. Документы партийных и правоохранительных органов, принятые в связи с декабрьскими восстаниями 1986 года, и показания бывших первых руководителей республики Arxiv surəti 20 fevral 2011 tarixindən Wayback Machine saytında
  9. San Francisco Chronicle. Retrieved March 27, 2010, from ProQuest Newsstand.
  10. Алоис Назаров. "Исторический центр Алматы в названиях улиц" (rus). İstifadə tarixi: 2011-01-07.
  11. "inform.kz — это наилучший источник информации по теме Inform". 2008-12-19 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-03-21. (#parameter_ignored_suggest)