Jien Jırau

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Jien Jırau
Jien Jırau Taqay ulı
Doğum tarixi
Vəfat tarixi
Milliyyəti qaraqalpaq

Jien Jırau (tam adı: Jien Jırau Taqay ulı; d. 1730 – ö. 1784) — XVIII əsr qaraqalpaq ədəbiyyatının banisi; şair-dastançı[1].

Həyatı[redaktə | mənbəni redaktə et]

Jien Jırau 1730-cu ildə anadan olmuşdur[2].

O, 1784-cü ildə vəfat etmişdir[2].

Yaradıcılığı[redaktə | mənbəni redaktə et]

Jien Jırau ilk qaraqalpaq şairidir[3].

Şairin yaradıcılığında Şərq yazılı ədəbiyyatının, qədim epik dastançılıq ənənələrinin ətraf aləmə realist baxışı özünü açıq şəkildə göstərir[4].

Onun əsərləri qaraqalpaqların əsl tarixlərini yenidən göz önünə gətirməklə, həm də xalqının bir ərazidən digər əraziyə köçünü əks etdirən mühüm bir mənbə kimi çox qiymətlidir[3]. Jienin özü baş verən bu hadisələrin canlı şahidi olmaqla, xalqının müharibələrdə, yürüşlərdə zəfərlərdə çətin vəziyyətini görmüş və hökmdarların, qazilərin, işanların ədalətsizliyinin şahidi olmuşdur[1].

Poemaları[redaktə | mənbəni redaktə et]

Jien Jıraunun poemaları bunlardır:

  • "Ulu dağ";
  • "Basılmış el".

"Ulu dağ"[redaktə | mənbəni redaktə et]

Qaraqalpaqların Sırdəryadakı saysız-hesabsız bədbəxtliklərinin şahidi olan Jien Jırau orijinal adı "Ullı tau" olan məşhur "Ulu dağ" poemasında bu hadisələri çox mükəmməl şəkildə təsvir etmişdir[3]. Onun bu əsəri ilk dəfə informatorlar vasitəsilə ədəbiyyatşünas A.Kərimov tərəfindən 1956-cı ildə üzə çıxarılmışdır[3].

"Basılmış el"[redaktə | mənbəni redaktə et]

Jien Jıraunun orijinal adı "Poskan el" olan məşhur "Basılmış el" poemasında qaraqalpaqların tarixi salnaməsi əks olunmuşdur. O, bu əsərində ilk növbədə xalqının taleyinin son dərəcə acı və kədərli səhifələrini təsvir etmişdir[1].

Bu poemada o, qəddar xanların heç bir təqsiri olmayan xalq üzərinə aramsız hücumlarını, onların əkinlərinin, su kanallarının məhv edilməsini dolğun formada təsvir etmişdir[5]. Müəllif real tarixi hadisələri təsvir etməklə ac qalmış xalqının dağıdıcı qəsbkarlara qarşı qüvvəsi olmadığından öz "ata yurdu" olan indiki Türkmənistan ərazisini qoyub[5], Sırdərya sahillərindən özgədiyardakı Xarəzm istiqamətinə – Amudəryanın aşağı tərəfinə məskunlaşmağa üz tutduğunu göstərmişdir. O, həmçinin qeyd edir ki, varlılar kasıblardan daha tez köçüb yerləşirdilər[6].

Şeirləri[redaktə | mənbəni redaktə et]

Qaraqalpaqların Türküstandan köçü ilə bağlı onun "Əlvida, dostlar!" (orijinal adı: "Xoş bolın, doslar!") adlı şeiri də var. Bu şeirdə şair öz doğma yurdunu atıb yad ellərə köç etməsi ilə bağlı dərin kədərini ifadə etmişdir[4].

Şair "Dəvəmi qaytar" (orijinal adı: "Ber tüyem di") adlı şeirində isə qaraqalpaq feodallarının xəsisliyini, ictimai münasibətlərin real mənzərəsini əks etdirmişdir[4].

Tədqiqi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Qaraqalpaq ədəbiyyatşünası A.Kərimovun onun yaradıcılığını araşdırmışdır[3].

Həmçinin bax[redaktə | mənbəni redaktə et]

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. 1 2 3 Nizami Məmmədov-Tağısoy. "Qaraqalpaq ədəbiyyatı." Arxivləşdirilib 2021-11-01 at the Wayback Machine Bakı, "Elm və təhsil", 2015, səh. 217, anl.az  (az.)
  2. 1 2 Каримов А. Жиен Жырайдын омири хэм творчествосы. Нукус, 1963, с. 39 və 52.
  3. 1 2 3 4 5 Nizami Məmmədov-Tağısoy. "Qaraqalpaq ədəbiyyatı." Arxivləşdirilib 2021-11-01 at the Wayback Machine Bakı, "Elm və təhsil", 2015, səh. 220, anl.az  (az.)
  4. 1 2 3 Nizami Məmmədov-Tağısoy. "Qaraqalpaq ədəbiyyatı." Arxivləşdirilib 2021-11-01 at the Wayback Machine Bakı, "Elm və təhsil", 2015, səh. 223, anl.az  (az.)
  5. 1 2 Nizami Məmmədov-Tağısoy. "Qaraqalpaq ədəbiyyatı." Arxivləşdirilib 2021-11-01 at the Wayback Machine Bakı, "Elm və təhsil", 2015, səh. 221, anl.az  (az.)
  6. Nizami Məmmədov-Tağısoy. "Qaraqalpaq ədəbiyyatı." Arxivləşdirilib 2021-11-01 at the Wayback Machine Bakı, "Elm və təhsil", 2015, səh. 222, anl.az  (az.)

Xarici keçidlər[redaktə | mənbəni redaktə et]