Jien Jırau

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Jien Jırau
Jien Jırau Taqay ulı
Doğum tarixi 1730(1730-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Vəfat tarixi 1784(1784-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Milliyyəti qaraqalpaq

Jien Jırau (tam adı: Jien Jırau Taqay ulı; d. 1730 – ö. 1784) — XVIII əsr qaraqalpaq ədəbiyyatının banisi; şair-dastançı[1].

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Jien Jırau 1730-cu ildə anadan olmuşdur[2].

O, 1784-cü ildə vəfat etmişdir[2].

Yaradıcılığı[redaktə | əsas redaktə]

Jien Jırau ilk qaraqalpaq şairidir[3].

Şairin yaradıcılığında Şərq yazılı ədəbiyyatının, qədim epik dastançılıq ənənələrinin ətraf aləmə realist baxışı özünü açıq şəkildə göstərir[4].

Onun əsərləri qaraqalpaqların əsl tarixlərini yenidən göz önünə gətirməklə, həm də xalqının bir ərazidən digər əraziyə köçünü əks etdirən mühüm bir mənbə kimi çox qiymətlidir[3]. Jienin özü baş verən bu hadisələrin canlı şahidi olmaqla, xalqının müharibələrdə, yürüşlərdə zəfərlərdə çətin vəziyyətini görmüş və hökmdarların, qazilərin, işanların ədalətsizliyinin şahidi olmuşdur[1].

Poemaları[redaktə | əsas redaktə]

Jien Jıraunun poemaları bunlardır:

  • "Ulu dağ";
  • "Basılmış el".

"Ulu dağ"[redaktə | əsas redaktə]

Qaraqalpaqların Sırdəryadakı saysız-hesabsız bədbəxtliklərinin şahidi olan Jien Jırau orijinal adı "Ullı tau" olan məşhur "Ulu dağ" poemasında bu hadisələri çox mükəmməl şəkildə təsvir etmişdir[3]. Onun bu əsəri ilk dəfə informatorlar vasitəsilə ədəbiyyatşünas A.Kərimov tərəfindən 1956-cı ildə üzə çıxarılmışdır[3].

"Basılmış el"[redaktə | əsas redaktə]

Jien Jıraunun orijinal adı "Poskan el" olan məşhur "Basılmış el" poemasında qaraqalpaqların tarixi salnaməsi əks olunmuşdur. O, bu əsərində ilk növbədə xalqının taleyinin son dərəcə acı və kədərli səhifələrini təsvir etmişdir[1].

Bu poemada o, qəddar xanların heç bir təqsiri olmayan xalq üzərinə aramsız hücumlarını, onların əkinlərinin, su kanallarının məhv edilməsini dolğun formada təsvir etmişdir[5]. Müəllif real tarixi hadisələri təsvir etməklə ac qalmış xalqının dağıdıcı qəsbkarlara qarşı qüvvəsi olmadığından öz "ata yurdu" olan indiki Türkmənistan ərazisini qoyub[5], Sırdərya sahillərindən özgədiyardakı Xarəzm istiqamətinə – Amudəryanın aşağı tərəfinə məskunlaşmağa üz tutduğunu göstərmişdir. O, həmçinin qeyd edir ki, varlılar kasıblardan daha tez köçüb yerləşirdilər[6].

Şeirləri[redaktə | əsas redaktə]

Qaraqalpaqların Türküstandan köçü ilə bağlı onun "Əlvida, dostlar!" (orijinal adı: "Xoş bolın, doslar!") adlı şeiri də var. Bu şeirdə şair öz doğma yurdunu atıb yad ellərə köç etməsi ilə bağlı dərin kədərini ifadə etmişdir[4].

Şair "Dəvəmi qaytar" (orijinal adı: "Ber tüyem di") adlı şeirində isə qaraqalpaq feodallarının xəsisliyini, ictimai münasibətlərin real mənzərəsini əks etdirmişdir[4].

Tədqiqi[redaktə | əsas redaktə]

Qaraqalpaq ədəbiyyatşünası A.Kərimovun onun yaradıcılığını araşdırmışdır[3].

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 Nizami Məmmədov-Tağısoy. "Qaraqalpaq ədəbiyyatı." Bakı, "Elm və təhsil", 2015, səh. 217, anl.az  (azərb.)
  2. 2,0 2,1 Каримов А. Жиен Жырайдын омири хэм творчествосы. Нукус, 1963, с. 39 və 52.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Nizami Məmmədov-Tağısoy. "Qaraqalpaq ədəbiyyatı." Bakı, "Elm və təhsil", 2015, səh. 220, anl.az  (azərb.)
  4. 4,0 4,1 4,2 Nizami Məmmədov-Tağısoy. "Qaraqalpaq ədəbiyyatı." Bakı, "Elm və təhsil", 2015, səh. 223, anl.az  (azərb.)
  5. 5,0 5,1 Nizami Məmmədov-Tağısoy. "Qaraqalpaq ədəbiyyatı." Bakı, "Elm və təhsil", 2015, səh. 221, anl.az  (azərb.)
  6. Nizami Məmmədov-Tağısoy. "Qaraqalpaq ədəbiyyatı." Bakı, "Elm və təhsil", 2015, səh. 222, anl.az  (azərb.)

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]