Kölgə oyunu

Xəyal əl-zill (Kölgə teatrı, Kölgə oyunu)

خيال الظل Kölgə oyunu (həmçinin şuxus əl-xəyal, zill əl-xəyal, təyf əl-xəyal, xəyal əs-sitar və ya zi-l-xəyal kimi də tanınır)Kölgə kukla oyunu, kölgə kukla oyunu, kölgə kölgəsi və ya kölgə kukla oyunu kimi də tanınan kölgə kukla oyunları adlanan bu xalq sənəti Çin və ya Hindistandan İran vasitəsilə İslam dünyasına keçmişdir.  Xüsusilə, Məmlüklər dövründə böyük şöhrət qazanmışdır. 2018-ci ildə Suriyada kölgə oyunu təcili qorunma ehtiyacı olan qeyri-maddi mədəni irs kimi YUNESKO-nun siyahısına daxil edilmişdir. Bu oyun formasında otuzdan əlli santimetrə qədər hündürlüyündə qurudulmuş, rəngli dəridən hazırlanmış kuklalardan istifadə olunurdu. Kuklalar işıqla işıqlandırılan ağ parça ekranın arxasında çubuqlarla hərəkət etdirilirdu. Bu zaman tamaşaçılara yalnız kuklaların kölgələri görünürdü. Bu kuklaları hərəkət etdirən peşəkar sənətkar olan kuklaçı "məxail" və ya "muharrik əş-şuxus" (təsvirləri, şəxsləri hərəkət etdirən), “kukla ustası” kimi tanınırdı.

Ərəblər ilk dəfə kölgə oyunu ilə Abbasilər dövründə tanış olmuşdular . "Əl-Müstətraf"  kitabında qeyd edildiyinə görə, şair Vəcihəddin Diya ibn Əbdül-Kərimə aid olan üç beyt kölgə oyununun ən erkən bizə məlum olan nümunələrindən hesab olunur:

Həqiqət elmində yüksələnlər üçün, kölgə oyununda (xəyal-ı zill) çox böyük bir ibrət gördüm.

Orada bir-birinə zidd olan şəxslər və səslər, bir-birinə uymayan müxtəlif surətlər var.

Pərdə arxasından qrup-qrup gəlib gedirlər və hamısı yox olub gedir, lakin onları hərəkət etdirən (Yaradan) əbədi qalır."

Əl-Əbşihinin "Əl-Müstətraf fi kulli fanni Mustazraf" kitabında bəhs etdiyi bu beytlər miladi təqvimlə XIII əsrə, hicri təqvimi ilə isə 598-ci ildən 700-cü ilə qədər olan dövrü əhatə edir. Bu şair Vəcihəddinin yaşadığı dövrə təsadüf edir. Yuxarıda yazılan bu beytlərdə, kölgə teatrının ən qədim sənət növlərindən biri olduğunu söyləmişdir. Lakin bundan təxminən dörd yüz il əvvələ aid olan və hicri təqvimi ilə üçüncü əsrin ortalarına aid kölgə teatrı barədə bir mətn var. Bu mətndə əş-Şabuşti “əd-Diyarat” kitabında qeyd edir: "Di'bil bir gün Ubadaya “Allaha and olsun ki, səni həcv edəcəyəm” dedi: O isə cavabında “Allaha and olsun ki, əgər belə etsən, ananı kölgə teatrına çıxaracağam” – dedi . Məlumdur ki, şair Di'bilin hicri təqvimi ilə 246-cı ildə, yoldaşı Ubadanın isə hicri təqvimi ilə 250-ci ildə vəfat etmişdir . Kölgə kukla tamaşaları Misirə hicri təqvimlə beşinci əsrdə, miladi təqvimi ilə on birinci əsrdə Fatimilər dövründə gəlmişdir. Əyyubilər dövründən  və Məmlüklular dövrlərinə qədər uzanan bu tamaşalar Məmlüklular dövründə “babat” kimi tanınırdı və bu kölgə kukla tamaşaları ən vacib əyləncə növlərindən biri idi. İnsanlar onları izləmək üçün maraq göstərirdilər. Bu tamaşalar xüsusi teatr səhnələrində, kafelərdə, ictimai yerlərdə, hətta toylarda, sünnətlərdə və digər tədbirlərdə də nümayiş olunurdu. Bu tamaşaları işləmək üçün bütün cəmiyyətlərin təbəqələrindən olan insanlar toplaşırdılar. Bu tamaşalarda siyasi, sosial və tarixi mövzular yumoristik və satirik şəkildə tamaşaçılara təqdim olunurdu.

İbn Danyal Sultan əl-Zahir Baybarsın hakimiyyəti dövründə, 1267-ci ildə monqollardan qaçaraq Mosuldan Qahirəyə gəlmişdir. O,  "əl-Babat" (kölgə kukla tamaşaları) əsərlərinin müəllifi kimi məşhurlaşmışdır. O, kölgə kukla teatrını inkişaf etdirmiş və bu sənətdə müvəffəqiyyət qazanmışdır. Əlimizə İbn Danyalın “əl-Babat” mətnlərinin üç əlyazması gəlib çatmışdır. “Kölgənin oyunu” (Tayf əl-Xəyal) adlanan bu mətn Qahirədəki Misir Milli Kitabxanasında (Dar əl-Kutub) qorunur. , Həmçinin "Əcib Qərib" (Qəribə və Möhtəşəm) və "əl-Mütəyyəm və İtirilmiş Yetim" (Aşiq və İtirilmiş Yetim).kimi bəzi kuklalar da dövrümüzə gəlib çatmışdır.  Berlin İslam İncəsənəti Muzeyində qorunan kuklalar arasında İbn Danyalın kukla personajları da vardır ki, onlar 'Nizam əl-Təmam' (Tamaşanın nizamı) adlanır və Misirin bəzi hökmdarlarının dövrünə aiddir. O, həmçinin Əcib əl-Din əl-Vaiz (İmanın Təbliğçisi), Əsaliyyə əl-Məacini (Xəmirçinin Balı), Əvad əl-Şarmat (Şarmatın Əvadı), Mübarək əl-Fəyyal (Fəyyalın Mübarəyi), Əbu əl-Qitat (Pişiyin Atası), Zəğbər əl-Kəlbi (İtin Zəğbəri), Natu əl-Sudani (Sudanlı Natu) və Əbu əl-Əcəb Sahib əl-Cədi (Möcüzə, Keçinin Sahibi) kimi əyləncəli adlarla da personajlar da yaratmışdır.

Osmanlılar kölgə tamaşalarına heyran qalırdılar və bu tamaşanın  bir çox oyunçusunu çıxış etmək üçün Qahirədən İstanbula köçürdülər. Lakin kölgə tamaşaları ərəb dünyasında uzun müddət, XX əsrin əvvəllərinə qədər davam etmişdir . XIX və XX əsrlərdə Misirdə kölgə kukla teatrı ilə Həsən əl-Qaşaş, Şeyx Səud və Şeyx Əli ən-Nəhlanın adları ilə bağlı olmuşdur.

"Xəyal əl-zill (Kölgə teatrı): Qaragöz və Əvazın teatrı, müəllif: Qassan Kallas, Aktyor hazırlığı kursları üçün müəyyən edilmiş dərslik, Suriya Mədəniyyət Nazirliyi."