Kür-Araz ovalığının landşaftları

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Kür-Araz ovalığının müasir landşaftları səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar

Kür-Araz  ovalığının landşaftı - Kür- Araz  ovalığının dominant zonal landşaftı əsasən yarımsəhra, ovalığın dağətəyinə bitişik nisbətən hündür hissələrində isə quru-çöl landşaftlarıdır. Burada landşaft vahidləri və relyef tipləri arasında fərq ümumi planda o qədər də böyük deyildir. Lakin relyefdəki nisbi çökmə və ya qalxmalar qrunt sularının yatım dərinliyini pozur və nəticədə landşaft daxili differensiasiya güclənir. Relyefin mikro və mezo formaları arasında əlaqəni tutmaq kifayət qədər çətindir.

Geoloji, geomorfoloji quruluşu[redaktə | əsas redaktə]

Ərazinin yarımsəhra landşaftları əsas struktur əlamətlərinə görə subtropik qurşağın digər yarımsəhra landşaftlarından özünəməxsus geoloji, geomorfoloji quruluşuna, hidroloji şəraitinə, təbii drenaja və onu əhatə edən dağların və dağətəyi sahələrin xarakterinə görə fərqlənir. Landşaftın ümumi əlamətlərinin əmələ gəlməsinə təsir edən əsas amil onun Qafqaz dağ sisteminin ümumi morfostruktur planında tutduğu mövqe, onun üç tərəfdən yüksək dağlarla əhatə olunması və şərqdən Xəzər dənizinə açılmasıdır. Bu xüsusiyyət Kür dağarası çökəkliyin özünəməxsus landşaftlarının əmələ gəlməsində əhəmiyyətlidir.

Kür-Araz ovalığının zəif maili səthi, yastı yataq boyu, tirələri, yalarası çala sistemləri, təmas depresiyaları qədim çay yataqları ilə, dağətəyi sahələrdə isə geniş maili və zəif maili düzənliklərlə, gətirmə konusları və konusarası çökəklərlə səciyyələnir. Cənub-Şərqi Şirvanda alçaq braxiantiklinal və palçıq vulkanı təpələri kiçik tirələr, sinklinal çökəkliklər, qədim sahil bəndləri, tirələri və Kürün cavan deltası əmələ gəlmişdir.

Kür-Araz ovalığının qanadlarındakı allüvial-prolüvial , dellüvial, mərkəz hissəsindəki allüvial, allüvial- göl, şərqində dəniz sahili zolaqdakı dəniz  mənşəli çöküntü süxurları müxtəlif strukturlu landşaft vahidlərinin əmələ gəlməsində əsas rol oynayır.  Qeyd olunanlar litoloji tərkibcə müxtəlif , bir-birini tez-tez əvəz edən, dəyişən mürəkkəb landşaftları yaradır.  Yeni tektonik hərəkətlərin amplitudası  Kür-Araz ovalığının qanadlarında Böyük və Kiçik Qafqaz dağlarında qalxmanın daha surətli olması səbəbindən nisbətən çox olduğundan  relyef maili düzənlik xarakteri almışdır. Buna görə də Şirvan və Qarabağ düzlərinin dağətəyinə bitişik maili düzənliklərində mütləq hündürlük uyğun olaraq 150-200 m-ə və 350-400 m-ə çatır. Çayların gətirmə konusları ilə daha da mürəkkəbləşən belə relyef sahələrində yeraltı suların dərinliyi 10-15 m -dən çox olur və onların biokütlənin toplanmasında rolu kəskin azalır. Buradakı konusarası  çökəkliklədə qrunt sularının səthə yaxın yerləşməsi ilə landşaftda hidromorfluq artır daha çox biokütlə toplanır.

Relyefi[redaktə | əsas redaktə]

 Kür-Araz ovalığındakı  basdırılmış tektonik qalxmalar relyefdə ətraf sahələrdən fərqli parçalanmış səth yaratdığından xeyli mürəkkəb landşaft qrupları əmələ gətirir. Ərazinin ümumi çökməsi fonunda  baş verən zəif differensial tektonik hərəkətlər burada basdırılmış antiklinallar yaratmışdır. Lakin bu differensial qırışıqlıqlar yaranmasının sürəti çökəyin ümumi əyilməsindən və akkumlyasiya sürətindən xeyli zəif olduğundan, həmin gömülmüş antiklinal qırışıqlar və onların zonaları relyefdə öz əksini tapa bilmir, yaxud onların az qismi relyefdə çox zəif təzahür edir. Morfoloji cəhətdən özünü göstərə bilməyən gömülmüş strukturların səthə geomorfoloji təzahürü müxtəlif yollarla özünü göstərir. Bunlardan bəziləri çayların istiqamətini, çay dərələrinin morfoloji quruluşunu, bəziləri yerli akkumlyasiya şəraitini dəyişdirir , bəziləri isə landşaftın differensiasiyasına, anomal landşaftların yaranmasına səbəb olur. Ərazinin landşaft strukturunun mürəkkəbləşməsini Bıcaqçı, Padar, Sorsor və s. basdırılmış qalxmaların misalında aydın görmək olur.

Kür-Araz ovalığında ümumi əyilmə neotektonik hərəkətlərin qalan bütün formalarından üstün olduğundan burada nəinki kiçik miqyaslı gömülmüş strukturlar, eyni zamanda ovalığın əsasında yatan kristallik əsasın xeyli yüksək struktur differensiasiyası olan iri struktur vahidləri, tektonik qırılmalar belə səthdə əks olunmur.

Morfostrukturu[redaktə | əsas redaktə]

Ərazinin morfostrukturunun bir cəhəti də burada tektonikmorfoloji asimmetriyanın olmasıdır. Ən intensiv əyilmə ərazinin şimal zonasını tutur və bu Xaldan - Qızılağac xəttinə uyğun gəlir. Burada ovalığa Acınohur ön dağlığının dik yamacı söykənir. Qeyd olunan morfostruktur vahidlər arasında keçid çox kəskindir.  Bu özünü ərazinin hipsometrikmorfoloji quruluşunda aydın göstərir.  Ovalığın şimalşimal - şərq kənarında mütləq hündürlük 100 m - dən çox deyil. Türyançay, Göyçay, Girdimançay və s. kimi iri çayların gətirmə konusları çox yastı olub, relyefdə kəskin seçilən morfoloji differensiasiya yaratmır, səthi meyilliyi, dellüvial düzənliklər müstəsna olmaqla.

Kür çökəkliyi vilayətində əsasən allüvial (35%), allüvial-prolüvial (25%), dəniz, dəniz-laqun düzənliklərin landşaft növləri və qismən hidromorf (6-8%) komplekslər yayılmışdır.[1]

Kür dağarası çökəkliyinin ekogeokimyəvi landşaftları[redaktə | əsas redaktə]

Digər ərazilərdən fərqli olaraq Kür dağarası çökəkliyi Respublikamızda əsasən akkumliyasiya sahəsi kimi səciyyələndirilir və bu xüsusiyyət ərazidə formalaşan tirələrin, yamacların trendlərində, eləcə də landşaftların differensasiyasında da özünü göstərir.

Landşaftların geokimyəvi təsnifatına görə Kür dağarası çökəkliyində formalaşan 7 landşaft tipi geokimyəvi landşaft qurşaqları üzrə aşağıdakı kimi yerləşdirilir:

1.Alçaq və orta dağlığın meşə-çöl  və çöl landşaftları mülayim rütubətli iqlimli orta  və alçaq dağlığın landşaftlar qrupuna;

2.Akkumuliyativ düzənliklərin meşə, meşə-çöl, çəmən-kol və kol landşaftları mülayim rütubətli akkumuliyativ düzənliklərin landşaftları qrupuna aid edilir.

Dörd landşaft tipi:

3.Alçaq dağlığın və çökəkliklərin quru-çöl, çöl və arid denidasion landşaftları;

4.Alçaq dağlığın arid meşə, meşə kolluq və kolluq- çöl landşaftları;

5. Alçaq dağlığın və dağarası çökəkliklərin arid denudasion yarınsəhra landşaftları;

6. Denudasion akkumuliyativ düzənliklərin meşədən sonrakı çöl və akkumuliyativ düzənliklərin intrazonal landşaftları alçaq dağlığın arid və semi arid landşaftları qrupunda birləşdirilmişdir.

Nəhayət, sonuncu,

7. Akkumuliyativ alllüvial dəniz sahili düzənliklərin, akkumuliyativ düzənliklərin yarımsəhra, allüvial dəniz sahili düzənliklərin introzonal landşaftları quru və mülayim quru subtropik düzənliklərin yarımsəhra landşaftlarına aid edilir.

Həmçinin bax:[redaktə | əsas redaktə]

İstinad:[redaktə | əsas redaktə]

  1. Azərbaycan Respublikasının Coğrafiyası. I Cild. səh.474. E.K.Əlizadə. S.Ə.Tarixazər