Kəlbəcərdəki çayların siyahısı

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Tərtərçay
azərb. Tərtərçay
Ölkə Azərbaycan Azərbaycan
Rayonlar
Mənbəyi Qonqur, Alagöl və Mıxtökən
Mənbəyinin yüksəkliyi 3120 m
Mənsəbi Kür
Mənsəbinin yüksəkliyi 15 m
Uzunluğu 200 km
Meyilliyi 19 m/km
Su sərfi 23 m³/san
Su sistemi Kür/Xəzər dənizi
Su hövzəsi Xəzər dənizi
Hövzəsinin sahəsi 2650 km²
Qolları Levçay, Ağdabançay, Torağaçay

Çaylar

Kəlbəcərdə ən böyük çay Tərtər çayıdır. Onun iri qolları Tutxun çayı, Lev çayı, Zəylik çayı, Keşdək çayı (Alolar suyu) və Qaraağac (Sərkər suyu) çayıdır.

Tunel-Başlıbel zonasında- ən böyük çay Tutxun çayıdır. Tutxun çayının qolları aşağıdakılardırː Zərqulu suyu, Kilsəli su, Moz çayı, Qara su, Qaraxan çayı, Sağ Başlıbel suyu, Sol Başlıbel suyu, Barıtlı su, Dəlidağ suyu, Keçiliqaya çayı, Altıkövşən çayı, Qazıxanlı çayı, Qalaboynu çayı, Ağzıbir su, İldırım su, Zülfüqarlı çayı, Çovdar çayı.

Qamışlı Ağdaban ətrafında- Torağaçay, Ağdaban çayı, Bulanıqlı su(qolları; Ağ su və Balıqlı su), Nadirxanlı çayı.

Lev-Yanşaq ətrafında-Lev çayı, Ağ çay, Söyüdlü çayı, Meydan çayı, Yanşaq çayı, Qonur çay, Qaradırnaq çayı.

Ayrım ətrafında-Ayrım çayı, Dal Qılışlı Çayı.

Dəlidağ-Sarıyer ətrafında-Qaraağac çayı (Sərkər suyu), Sarımsaqlı çayı, Haçılabış (Quru selaf) çayı, Məmmədsəfi çayı, Tövlədərə çayı, Zar çayı, Zəylik çayı, Alolar suyu, Keçəldağ çayı, Qurbağalı çay, Azadçay, Alxaslı-Malbinəsi çayı, Qaraçinar çayı, Qırnmızı çay. Nərgiz çayı, Umudlu çayı, Mərcimək çayı, Maral çayı və bir neçə balaca çaylar birbaşa Tərtər çayına tökülürlər. Xaçın çayı öz mənbəyini Tutxun çayının şərq hissəsində yerləşən dağlardan (Oyuxlu və İldırım dağlarından) götürür və Ağdaban istiqamətində axır.

Tərtər çayı[redaktə | əsas redaktə]

Tərtər çayı Kür çayının sağ qoludur. Kəlbəcər, Ağdərə, TərtərBərdə rayonlarının ərazisindən axır. Uzunluğu 200 km, hövzəsi 2650 km²-dir. Tərtər çayı Kürün Azərbaycan daxilində ən çox sululuğa malik olan qolu hesab edilir. Çay Qonqur, Alağöl və Mıxtökən silsiləsinin birləşdiyi sahədə 3120 m yüksəklikdən axan bulaq sularının qovuşmasından formalaşır. Başlıca qolları soldan Levçay (uzunluğu 36 km), Ağdabançay (uzunluğu 19 km), Torağaçay (uzunluğu 35 km), Dal Qılışlı çayı, Alolar suyu və Zəylik çaylarıdır.Çayın ən çox sululuğa malik olan sağ qolu Tutxun çayı və bir neçə kiçik çaylardan (Araqçay, Umudlu çayı və s.)ibarətdir. Axımın 14%-i yağış, 28%-i qar, 58%-ı isə yeraltı sular hesabına formalaşır. Yaz-yay aylarında qar suları, çayda daşqınlar əmələ gətirir. Bu zaman illik axımın 65-70%-ni keçir. Avqust-sentyabr aylarında çayda su azalır. Oktyabr-noyabr yağışları yenidən çayda daşqınlar yaradır. Çayın orta su sərfi 22 m³/s, illik axım həcmi isə 693,8 mln.m³-dir. Bunun 31%-i yazda, 35%-i yayda, 20%-i payızda, 14%-i isə qışda keçir. İntensiv suvarma dövründə (iyun,avqust aylarında) keçən axım illik axım həcminin 18-20%-ni təşkil edir. Asılı gətirmələrin orta sərfi 7,35 kq/san, orta lillənməsi 334 q/m³-dır. Aprel-may aylarında asılı gətirmələrin 50-80%-i nəql edilir. Suyun minerallaşması hidrokarbonatlardan ibarətdir. Onun orta minerallaşması 30-50 mq/l təşkil edir. Məşhur İstisu kurortu Tərtər çayının yuxarı axım hissəsində yerləşir. Burada səthə çıxan İstisu mineralsu mənbələri tərkibinə görə Çexoslovakiyanın Karlovı Varı, Şimali QAfqazın Yesentuki mineral bulaqlarına oxşayır. Torağaçay qolunun qovuşduğu yerdən 3,5 km yuxarıda 1977-ci ildə çayın qarşısı 120 m hündürlükdə bənd ilə kəsilmişdir. Bəndin qarşısında su tutumu 430 mln. m³ olan Sərsəng su anbarı yaradılmışdır. Qarabağ düzünün 120 min hektar əlavə əkin sahəsi Sərsəng su anbarının suyu ilə suvarılırdı.[1]

Lev çayı[redaktə | əsas redaktə]

Lev çayı Tərtər çayının sol qoludur, rayonun ərazisindən axır. Uzunluğu 36 km, hövzəsinin sahəsi 367 km²-dir. Mənbəyi Hinaldağın cənub yamacında dəniz səviyyəsindən 3250 m yüksəklikdən başlayır. Axımı qar, yağış və yeraltı sulardan formalaşır. Suyu suvarmada istifadə edilir.

Torağaçay[redaktə | əsas redaktə]

Torağaçay Tərtər çayının sol qoludur. Mənbəyini Gamışdağın şimal yamacında dəniz səviyyəsindən 3300 m yüksəklikdən alır və Ağdərə istiqamətinə axır.Axımı əsasən yeraltı (64%), qismən də qar (21%) və yağış (15%) sularından formalaşır. Yaz-yay aylarında qar suları çayda daşqın əmələ gətirir. Daşqın dövründə illik axımın 65-70%-ni keçir.İllik asılı orta gətirmələr 0,42 kq/s, lillənməsi 137 q/m³-dır. Çayın suyundan suvarmada istifadə edilir.

Tutxun çayı[redaktə | əsas redaktə]

Tutxun çayı Tərtər çayının sağ qoludur. Rayonun ərazisindən axır. Uzunluğu 35 km, hövzəsinin sahəsi 521 km²-dir. Mənbəyi Kiçik Qafqazın dəniz səviyyəsindən 2200 m yüksəklikdən başlayır. Axımını əsasən yeraltı (45-60%), qar (30-40%), qismən də yağış sularından (10-15%) alır. Yaz-yay aylarında qar suları çayda daşqın əmələ gətirir. Daşqın dövründə (apral-iyun aylarında) illik axımın 45-50%-ni keçir. Yayda yağan yağışlar bəzən suyu yaz daşqınlarından fəqli olan daşqınların əmələ gəlməsinə səbəb olur. Çayda ən az su sərfi yanvar ayında müşahidə edilir. Bu dövrdə keçən axım illik axım həcminin 2-3%-ni təşkil edir. Tutxun cayından suvarmada geniş istifadə edilir.

Qaraxançallı çayı[redaktə | əsas redaktə]

Qaraxançallı çayı Tutxun çayının sol qoludur. Rayonun ərazisindən axır. Uzunluğu 24 km, hövzəsinin sahəsi 181 km²-dir. Mənbəyini kiçik Qafqazın şimal-şərq yamacında dəniz səviyyəsindən 2820 m yüksəklikdən alır. Axımı yeraltı, yağış və qar sularından formalaşır. Çayın suyu qismən suvarma işlərində istifadə olunur.

Qaraarxac çayı (Sərkər suyu)[redaktə | əsas redaktə]

Zar çayının Qaraarxac çayı (Sərkər suyu) Tərtər çayının sol qoludur. Uzunluğu 15 km-ə qədərdir. Mənbəyini Keçəldağ və Allagöllər-Sarıyer yüksəkliklərindən götürür. Axımı yeraltı, yağışqar sularından formalaşır. Yaz-yay aylarında qar suları çayda daşqın əmələ gətirir. Çayın suyundan qismən suvarmada istifadə olunur.

Zəylik çayı[redaktə | əsas redaktə]

Zəylik çayı Tərtər çayının sol qoludur. Uzunluğu 12 km-ə yaxındır. Mənbəyini Keyti dağının şərq, Qonurdağ silsiləsinin cənub yüksəkliklərindən götürür. Axımı yeraltı, yağış və qar sularından formalaşır. Yaz-yay aylarında qar suları çayda daşqın əmələ gətirir. Çayın suyundan suvarma işlərində istifadə olunur.

Zar çayı[redaktə | əsas redaktə]

Zar çayı Zəylik çayının sağ qoludur. Uzunluğu 9 km-ə yaxındır. Mənbəyini Keyti dağının cənub-qərb və qərb, Ağduzdağ dağının şərq və Qazanuçan dağ silsiləsinin şimal-şərq yüksəkliklərindən götürür. Yaz-yay aylarında qar suları çayda daşqın əmələ gətirir. Çayın suyundan suvarma işlərində istifadə olunur.

Keşdək çayı (Alolar suyu)[redaktə | əsas redaktə]

Keşdək çayı (Alolar suyu) Tərtər çayının sol qoludur. Mənbəyini Qonqur dağının şərq və Qumlu dağın cənub yüksəkliklərindən götürür. Axımı yeraltı, yağış və qar sularından formalaşır. Yaz-yay aylarında qar suları çayda daşqın əmələ gətirir. Çayın suyundan suvarma işlərində istifadə olunur.[2]

Su mənbələrinin blokadaya alınması[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanda su probleminin həlli bu gün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Suvarma əkinçiliyinin inkişafı, şəhər və kəndlərin su ilə təchizatı quraq region hesab edilən Azərbaycan üçün həyati məsələdir. Respublikanın su ehtiyatlarının formalaşmasında sıx çay şəbəkəsinə malik olan və hazırda işğal altındakı Kiçik Qafqaz dağlarının da əhəmiyyəti böyükdür. Bu dağlardan öz mənbəyini götürən bütün çaylar, xüsusilə Kürün sağ qolları olan Tərtər, Həkəri, Xaçınçay, Köndələnçay və b. özləri ilə düzən ərazilərə bol su gətirirlər, onların bəzilərinin üzərində süni göllər və suvarma kanalları yaradılmışdır. Suvarmada və elektrik enerjisi alınmasında istifadə edilən belə komplekslərdən biri də Tərtər hidrokompleksidir. Bu kompleks 1976-cı ildən Azərbaycan SSR üçün ayrılmış kapital qoyuluşu hesabına yaradılmışdır. Azərbaycan üçün böyük həyati əhəmiyyəti olan bu və digər suvarma sistemləri və su mənbələrinin Ermənistan tərəfindən blokadaya alınması ölkəmiz üçün çox böyük təhlükə mənbəyinə çevrilmişdir.

Göstərilən Tərtər hidrokompleksinin yaratdığı Sərsəng su anbarı və elektrik stansiyası hazırda Ermənistan hərbi qüvvələrinin nəzarəti altındadır. Sərsəng su anbarında suyun həcmi 560 min kub metrdir. Bu anbardan öz başlanğıcını götürən magistral kanallar düzən hissədə yerləşən Tərtər, Ağdam, Bərdə, Goranboy rayonları ərazilərində 80,1 min hektar torpaq sahəsini suvarırdı. Hazırda Sərsəng su anbarından kanallara verilən suyun qabağı işğalçı ermənilər tərəfindən kəsildiyinə görə Azərbaycanın göstərilən rayonlarında əkinlər məhsul vermir.[3]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Böyük Alagöl

Kiçik Alagöl

Mineral sular

Xarici keçid[redaktə | əsas redaktə]

http://www.azerbaijan.az

http://karabakhinfo

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Məzahir Təhməzov Kəlbəcər Ensiklopedik məlumatlar Toponimlər fotoşəkillər xəritələr
  2. Məzahir Təhməzov Kəlbəcər Ensiklopedik məlumatlar Toponimlər fotoşəkillər xəritələr
  3. http://www.azerbaijan.az