Kamboca

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Kamboca Krallığı
KingdomofCambodia.svg
Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa
Kamboca
Kamboca gerbi
Gerbi
Şüar: CambodiaMotto.svg
Millət, Din, Kral
Himn: 

Nokor Reach
Sehirli Krallıq
Kamboca xəritədə yeri
Paytaxt
və ən böyük şəhər
Pnompen
Rəsmi dillər Kxmer dili
Hökumət Komstitusiyalı monarxiya
• Kral
Norodom Sihamoni [ 29.X.2004 ]
• Baş nazir
Hun Sen [14.I.1985 ]
Yaranması Fransadan
• Müstəqillik
9 noyabr 1953
Sahəsi
• Ümumi
181,040 km2 (69,900 sq mi) (88)
• Su (%)
2,5
Əhali
• Təxmini  (2016 iyul)
15,957,223 (65)
• Siyahıya alma (3.III.2008)
13 395 682
• Sıxlıq
81.8/km2 (211.9/sq mi) (118)
ÜDM (AQP) 2016 təxmini təxmini
• Ümumi
58.939 milyard
• Adambaşına
3,735
ÜDM (nominal) 2016 təxmini təxmini
• Ümumi
19.368
• Adambaşına
1,227
İİİ (2014) Increase 0.555
orta · 143
Valyuta Riel (KHR)
Saat qurşağı (UTC+7)
Telefon kodu 855
İnternet domeni .kh
Kamboca

KambocaCənub-Şərqi Asiya regionunda Hind-Çin yarımadasının cənub sahilində yerləşən dövlət. Ölkə şimal-qərbdən Tailand, şimal-şərqdən Laos, şərqdən Vyetnam, cənub-qərbdən isə Siam körfəzi ilə əhatə olunmuşdur.

Kamboca zəngin və mürəkkəb coğrafi təbiətə malikdir. Paytaxtı Pnompen şəhəri olan Kamboca dövləti 19 əyalət və 5 böyük şəhərdən ibarətdir.

Əhalisinin sayı 15 milyon nəfərdən çoxdur. Ölkənin rəsmi dini buddizmdir. Əhalinin təqribən 95%-i bu dinə sitayiş edir. Vyetnamlılar, çinlilərçamlar etnik azlıqlardır.[1] Paytaxt və ən böyük şəhər olan Pnompen ölkənin siyasi, iqtisadi və mədəni mərkəzi rolunu oynayır.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Kamboca ərazisinin məskunlaşması erkən neolit dövrünə təsadüf edir. Eramızdan əvvəl I əsrdə ilk cəmiyyət, I-VI əsrlərdə ilk Funan dövləti meydana gəlmişdir. IX-XIII əsrlərdə Hind-Çin yarımadasındakı Kambucadeş imperiyasına daxil edilmiş, imperiyanın süqutundan sonra isə XVIII əsrin əvvəllərində SiamVyetnam dövlətlərindən asılı vəziyyətə düşmüşdür. 1884-cü ildən Kamboca Fransanın müstəmləkəsinə çevrilmişdir. Yaponiya 1940-cı ildə Kampuçini işğal edərək onu özünün hərbi bazasına çevirdi. Uzun müddətli mübarizədən sonra Kampuçiya 1953-cü il noyabrın 9-da müstəqillik qazandı.[2]

Mədəniyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Phnom Penh

Kamboca nisbətən zəif inkişaf etmiş aqrar ölkədir. Bu zəif inkişaf onun maarif və mədəniyyətinə də təsir etmişdir. 6 illik təhsil hamı üçün məcburi idi. 13 illik orta təhsil sistemi (6 il ibtidai, 7 il orta) mövcud idi. Lakin 1975-ci il aprelin 17-dən, Kampuçi Vahid Milli Qurtuluş Cəbhəsi (KVMAC) və Kral Milli birlik höküməti hakimiyyətə gəldikdən sonra maarif və mədəniyyətdə tənəzzül və geriləmə başladı. Məktəblər və kitabxanalar bağlandı, tədris fənlərinin öyrənilməsi qadağan edildi, kitabların çoxu yandırıldı, xeyli muzey eksponatları məhv edildi.

Kampocada radikal hakimiyyət uzaqlaşdırıldıqdan sonra isə maarifin inkişafı yeni, demokratik qaydalar əsasında bərpa edilməyə başladı. Valideynlərini itirmiş uşaqlar üçün əyalət mərkəzlərində internatlar yaradıldı.

Pnompendə milli kitabxana, milli muzey və s. mədəniyyət mərkəzləri bərpa edildi. Mətbuat, radio verlişlərinin fəaliyyəti də ölkənin iqtisaslarına uyğun olaraq dayandırılmış, məzmunu dəyişmişdir. Mətbuat və radio verlişləri siyasi mübarizə və vuruşmaların mərkəzində olmuşdur.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Kambocada ilk ədəbi abidələr III əsrə aid olan Bokan və VI əsrədə yaradılmış Tonle – Bati məbədlərinin divarlarındakı sanskrit yazılarından ibarətdir. VII əsrin əvvəllərinə aid qədim Khmer mədəniyyətinin inkişafına brahmanizm və buddizmin əhəmiyyətli təsiri olmuşdur.

İstiqlaliyyət qazandıqdan sonra (1953) Kampuçidə şəhərsalma da inkişaf etməyə başladı. 1957 – 60-cı illərdə Kamponqasom, 1962-ci ildə Bokor şəhərləri salındı. Ənənəvi xalq sənəti də inkişaf etməyə başladı. İpəkçilik, bədii parça, ağac və fil dişi üzərində oyma, həkkaklıq, keramika, tikmə və s. inkişaf etməyə başladı. Nqok Dim, Sam Yun və başqaları rəssamlıq və qrafika sahəsində əsərlər yaratmışdılar.

Musiqi[redaktə | əsas redaktə]

Kxmerlərin musiqi mədəniyyətinin qədim tarixi var. Anqkor məbədlərinin barelyeflərində orkestr, ayrı – ayrı musiqi alətləri təsvir olunmuşdur. Hələ IX – XIII əsrlərdə yüksək inkişaf etmiş Khmer klassik musiqisi demək olar ki, muasir dövrədək dəyişməz qalmışdır. Bu musiqinin lad əsasını pentatonika təşkil edir.

Burada ritm əsas rol oynayır. Kxmer musiqisində sampxo, çxayyam, sko – txom (zərb), ta – diyeu, tyapey, ta kxe, tro – qe (simli) və s. musiqi alətlərindən istifadə edilir. Kambocanın Milli mahnı və rəqs ansamblı 1979-cu ildə yaradılmışdır.

Din[redaktə | əsas redaktə]

Wat Preah Puth (Buddizm)

Buddizm Kamboca əhalisinin böyük əksəriyyətinin etiqad etdiyi dindir. Özünün cənub qanadı olan txeravad formasında təşəkkül tapıb və iki təriqətə bölünür: maxanikyyadxammayutikanikayya. Txeravada kxmer, lao, siam, dağ kxmerləri etiqad edir. Kampuçiyada yaşayan çinlilər və vyetnamlılar əsasən buddizmin maxayana formasını qəbul edirlər. Ölkədə eyni zamanda 14 min nəfər katolik vardır. Daha nüfuzlu protestant təşkilatı isə ölkədəki xristianmissioner alyansıdır. Bundan başqa, yeddinci günün adventistləri və digər protestant qruplar (ümumi sayı 2 min nəfər) vardır. Kambocada eyni zamanda az sayda müsəlman qrupları (tyamlarmalaylar) yaşayır. Dağ kxmerlərinin bir hissəsi və dağ tyamları ənənəvin dini inanclarını qoruyub saxlayırlar.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "Cambodia to celebrate day for indigenous people near Angkor Wat". News.xinhuanet.com. http://news.xinhuanet.com/english2010/culture/2010-08/03/c_13428465.htm. İstifadə tarixi: 8 noyabr 2017.
  2. Mədəniyyət tarixi və nəzəriyyəsi. Ali məktəblər üçün dərslik M.J.MANAFOVA, N.T.ƏFƏNDİYEVA və S.A.ŞAHHÜSEYNOVANIN ümumi redaktəsilə. Bakı: Sabah nəşriyyatı (2008), 2010, 876 səh. İSBN 5-86106-104-1