Kaqul döyüşü

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Kagula.jpg

Kaqul döyüşü və ya Qartal Düzənliyi Müharibəsi (rus. Сражение при Кагуле) — Rus qaynaqlarında Kagul Meydan Müharibəsi olaraq keçməkdədir; 1768-1774 Osmanlı-Rus Döyüşünün ən əhəmiyyətli quru döyüşü olub ayrıca 18. ci əsrdəki ən böyük quru döyüşlərindən biridir. 1 Avqust 1770-ci ildə Rus Ordusunun Kaplan Giray əmrindəki Krım Xanlığı Ordusunu məğlub etdiyi Larga Döyüşünün dərhal 2 həftə sonrasında reallaşmışdır.

Müharibədən əvvəlki vəziyyət[redaktə | əsas redaktə]

Hotin qalasının tərk edilməsindən məsul tutulan Sədrəzəm Moldovancı Əli Paşa 10 dekabr 1769da azledilmiş və sədrəzəm və serdar- ı ekrem olaraq İvazzade Xəlil Paşa vəzifələndirilmişdi. İvazzade Xəlil Paşa 1769 adamı Babadağ ordugahında keçirib hazırlıqlar etmişdir. Bogdanı işğal edən Ruslar Əflak üzərinə keçmişlər və Əflak Voyvodası olan " Gruigor Kiga " yı əsir edib həbs etdilər. Daha sonra Rus ordusu Rusçuk qarşısında olan Yergöyü ( Roman : Giurgiu ) qapısına qədər irəliləmişdi. Amma Osmanlı ordusu bu Rus ordusunun qarşısına çıxıb , onu geri çəkilməyə məcbur etmişdi . Bununla birlikdə Rus ordusu Eflakın mərkəzi olan Buxarestə yerləşmişdi. Bu sırada Krım Hanı da dəyişdirilmiş və IV . Dövlət Giray yerinə II . Kaplan Giray Krım Hanı olaraq təyin edilmişdi. II . Kaplan Giray Babadağ ordugahına gəlmiş və sədrəzəm İvazzade Xəlil Paşa ilə görüşmüşdüm. Bu görüşdə Bogdanı geri alınması üçün planlar edilmişdi və Kaplan Giray Bucak'da olan Krım Tatarları ordusu qərargahına geri dönmüşdü. Krım Xanlığı ordusunun rus ordusu ilə edəcəyi bu müharibədə müvəffəqiyyətli olması üçün Krım ordusunda olmayan top və tüfəng istifadə Osmanlı birlikləri ilə möhkəmlətmə edilməsi kararlaştırılmıştı. İsmayıl gözətçisi Məmməd Paşa , Çorum mutasarrıfı Həsən Paşa və Dağıstanlı Əli Paşa əmrində Osmanlı birlikləri Krım Tatarları ordusuna möhkəmlətmə təmin etmək üçün göndərildi. Rus ordusu komandiri Pyotr Rumyantsev Osmanlı möhkəmlətməli Krım güclərinin Bogdanı geri almaq üçün hərəkata keçəcəklərini anlamış və bütün qüvvələrini öz əmrində birləşdirib " Hantepesi " ' ndə mevzilendirmişti . Halbuki Osmanlı- Krım planına görə möhkəmlətməli Krım Tatarları gücü Hantepesi yolundan getməyib Prut Çayını keçərək Yaş üzərinə getməsi nəzərdə tutulmuşdu. Lakin qış və yaz selləri səbəbindən Prut çayının çox coşğun bir hal alıb üzərində körpü qurmağa əlverişli olmadığı aydın oldu. Ayrıca Rus ordusu komandiri , möhkəmlətməli Krım ordusunun Prut Çayını keçmə cəhdi edəcəyini anlayaraq bu keçişi önləmək üçün çayın qarşında top batareyaları dizdirdi . Bu səbəblərlə möhkəmlətməli Krım ordusu planları dəyişdirilib Hantepesi'de mevzilenmiş olan Rus güclərinin üzərinə getməyə başladı. Möhkəmlətməli Krım gücləri Rus ordusu ilə bir neçə vuruşma etdilərsə də Rus ordusunu tahkimatlarından sökemediler . Serdar - ı ekreme xəbər göndərən daha böyük bir piyada piyada gücü dəstəyi istədilər və bir dəstək piyada gücü də Krım ordusuna yeni möhkəmlətmə olaraq göndərildi. Eyni zamanda serdar- ı ekrem Xəlil Paşa planları daha da dəyişdirərək buğda seraskeri olan Abdi Paşaya əmrindəki Rumeli əyalət hərbi və digər güclərlə birlikdə Tunanın qarşısında olan Kartal səhrasına keçib Rus gücü üzərinə getməsi üçün əmr göndərdi. Daha əvvəlki plana görə Abdi Paşa komutasndaki əhəmiyyətli qüvvət Siret Çayını keçəcək ; Fokşani üzərindən YAŞ'a yönelecekti . Bu planı casusları ilə öyrənən Ruslar Yaş yaxınlarında bir pusu belə qurmuşdular. Serdar - Əkrəmin aldığı yeni əmr üzərinə Abdi Paşa Prut Çayını keçib möhkəmlətməli Krım ordusuna yaxın bir yerdə konaklayarak Rus ordusu ilə vuruşmağa başladı. Rus ordusunun heç mövqelərdən kımıldamamasını Krım Hanı və Abdi Paşa , onların iaşe tapa bilmədən çətinlik çəkdiyinə yormuşlardı və Krım ordusu və Abdi Paşa ordusu birliklə Rus ordusu üzərinə bir basqın etməyə qərar verdilər. Rus ordusu komandiri bu basqın xəbərini Krım və Osmanlı ordularındakı casusları ilə xəbər almışdı . Krım ordusu ilə ABŞı Paşa ordusu daha birləşmədən , Rus ordusu Falçı keçidindən keçib daha Osmanlı orduları birləşmədən əvvəl Krım ordusu üzreine və sonra da ABŞı Paşa ordusu üzərinə bir-birinin ardınca iki basqın etdi. İki basqında da Krım və Osmanlı orduları təxribata uğradılar və bu səbəblə Bogdanı Ruslardan geri alma ümidi də itdi. Krım Hanı və Abdi Paşa vəziyyəti serdar- ı ekrem Halil Paşaya bildirdilər və vəziyyəti dəyişdirmək üçün Sadrazam'ın ana Osmanlı ordusu ilə şəxsən özlərinə qatılmasını istədilər.

Kartal Düzənliyi Muharabesi[redaktə | əsas redaktə]

Bu sırada Serdar - ı ekrem Babadağ qərargahında bir hərb məclisi yığmışdı. Bu yığıncaqda Yeniçəri ağası olan Kapıkıran Mehmet Paşa yeniçəri gücləri ilə Tunanı keçib Kartal səhrasında irəliləyib Krım Hanı və Abdi Paşa gücləri ilə əlaqə qurub bir ana üçlü saç ayağı qurub Rus ordusunu mühasirəyə alma planını təqdim edib. Bu plan ordu ərkanı tərəfindən uyğun görüldü. Buna uyularak Osmanlı yeniçəri gücü bütün ləvazimatı və zahirə iaşe ilə birlikdə Tuna'dan qarşı yaxaya keçdilər və Kartal səhrasında irəliyə gedişə başladılar. Rus basqınlarında təxribata uğrayıb qaçan Krım və Abdi Paşa əsgərinin bir qisimi , bu irəliləyən yeniçəri gücünə qatıldı. Bunların verdiyi yeni xəbəri qiymətləndirən yeniçəri ağası geri dönüb Kartal səhrasının digər ucuna gəlib vəziyyəti xəbərçi ilə sadrazama vermişdir. Bu sırada sədrəzəm karagahına Krım Hanı və Abdi Paşanın göndərdiyi rəsmi vəziyyət hesabatları da gəlmişdi. Bu hesabatlarda düşmən Rus gücünün sanıldığından daha çox olduğunu ; əllərindəki mövcud güclər ilə bu güclü Rus ordusu qarşısında durulamayacağını ; qarşı dayanmaq üçün yaxşı yetişmiş 60.000 qədər əsgərin lazım olduğunu və Sədrəzəmin bu ordu ilə birlikdə şəxsən gəlməsi lazım olduğunu bildirmişlər. Bunun üzərinə İvazzade Xəlil Paşa bütün Osmanlı ordusunu " üstü açıq " adı verilən kayıklarla bir ay içində Tuna Çayını geçirtti . Kartal səhrasına keçərək bütün ordu ilə Rus ordusu üzərinə getdi. Bu vaxt Ruslar Larga müharibəsinə Krım Hanı əmrindəki Osmanlı və Krım Əsgərlərini böyük bir məğlubiyyətə uğratdılar . Bu sırada Rus ordusu Larga müharibəsinə məğlub etdiyi möhkəmlətməli Krım güclərini təqib etməkdə idi və Osmanlı ordusunun Tuna Çayının qarşısına keçdiyi haqqında xəbərləri yox idi. Rus ordusu Prut çayının Tuna'ya qovuşma mövqeinə gəlib yüz minləri daha böyük Osmanlı ordusu ilə qarşılaşınca Rus komandiri çaşdı. Krım Hanı möhkəmlətməli süvari gücləri ilə Rus ordusunun sol qolunda mövqe almışdı və Rus ordusunun geri dönüb çəkilməsini önlemekteydi . Nəticə də , Krım ordusuna qarşı qazanılan ( ruslar tərəfindən Larga Müharibəsi zəfərinə baxmayaraq ) Pyotr Rumyantsev əmrindəki Rus Ordusu , 60.000 nəfərlik Krım Xanlığı və Sədrəzəm İvazzade Xəlil Paşa əmrindəki 75.000 nəfərlik (bəzi qaynaqlarda 100.000 nəfər) Osmanlı Ordusu tərəfindən mühasirəyə alınıb , Prut çayının bir qolu olan Kagül çayı yaxınlarında sıkıştırıldı. [ 3] Bu çətin vəziyyətdə , sayca və top cəhətdən üstün qüvvələr qarşısında böyük Petronun 1711 Prut müharibəsində vəziyyətinə düşməmək üçün , Rus General Pyotr Rumyantsev 40,000 (bəzi qaynaqlara görə 18.000 ) əsgəri ilə piyada kadrları oluşturtu . Serdar - ı ekrem İvazzade Xəlil Paşa isə çox təmkinli davranmağa qərar vermişdi. Mövcudu nisbətən çox kiçik olan Rus gücünə qarşı muhaharebeye başlamadan üç qat sipər kazdırmıştı . Rus generalı möhkəmlətməli Krım Xanlığı qüvvələrinin köməyə gəlməsinə fürsət qalmadan sürətlə çevrəsi yarmaq hədəfləmişdi. Rus gücü bəşər tabutluk kadrlar halında tədbir almışladı . Hücum istiqaməti olaraq 75.000 nəfərlik Osmanlı Ordusunu və düşərgəsini seçmişdilər. Ruslar səhərə yaxın harbeli tüfekleriyle ani olaraq bir hücuma qərar vermişdilər. Rus gücünün bu intizamlı taaruzu qarşısında nizamsız və talimsiz olan Osmanlı əsgərləri qarşı qoya bilmədilər və sipər doğru qaçmağa başladılar . Sayca özlərinə görə son dərəcə az bir qüvvənin hücumuna qarşı ilk başda qarşıya keçmiş olan yeniçəri piyada qüvvələrinin qarşı hücumunu da Ruslar sprey. Dərhal ardından Osmanlı gücləri arasında bir çaxnaşma başlayıb siperdeki qüvvələrin qaçmağa başlaması ilə bütün Osmanlı Ordusu dağıldı və Tuna üzərində geriyə keçəcək bir körpü olmadığı üçün , bu çox böyük insan zayiatina çevrildi. Ruslar çevrəsi yarmakla qalmayıb bir də əsas Osmanlı Ordusunu ağır bir təxribata uğratmışlardı . Kartal səhrasında Dəbbağ körpüsü mevkinde edilən bu müharibə 8 saat sürmüşdür. Döyüş sahəsinin təxminən 20 km irəlisində Krım xanlığının 40.000 şəxsiyyət süvari gucleri , möhkəmlətmə qüvvələri və Abdi Paşa ordusu olmasına baxmayaraq bunların müharibəyə qoşulma fürsətləri belə ola bilməmişdi. Ruslar zayiatlarını 1.000 adam olaraq bildirirlər. Osmanlı qaynaqları isə Osmanlı əsgərlərinin üçdə birinin şəhid düşdüyünü və rusların əlinə 130 ilə 142 pare arası top və 7000 zahire yüklü avtomobil keçdiyini bildirirlər. Osmanlı ordusunu təlim , tərbiyə , nizam və intizam məhrum olduğu serdar- ı ekrkerm İvazzade Xəlil Paşa tərəfindən anlaşılmamıştı . Ayrıca böyük bir ordunu Tuna Çayı üzərinə körpülər qurmadan kayıklarla bir ay davam edən bir fəaliyyətlə qarşı yaxaya keçirib , məğlubiyyət olasığına qarşı oradan necə geri dönüleceğini heç düşünmmesi onun komandirlik hatalarındanidr . Halbuki Osmanlı dövlətinin böyük məğlubiyyətlərindən olan Sən Gotthard Müharibəsi və Zenta Müharibəsi eyni şəkildə körpü qurmadan böyük çaylardan qarşı yaxaya keçmə əsnasında ortaya çıxdığının xatırlanması lazım olmaqda . Bundan başqa İvazzade Xəlil Paşa düşməni məğlub edəcəyini düşünərək Hotin üzərinə gediləcəyini düşünməkdə idi. Osmanlı ordusunun bütün ağırlıqları və böyük miqdarda zahirə də Osmanlı ordusu ilə birlikdə Tuna'dan qarşıya geçirilmişti və bunlar bu məğlubiyyət səbəbindən Ruslar əlinə keçmişdir.

Kartal Müharibəsi Nəticələri[redaktə | əsas redaktə]

Kartal Düzənliyi müharibəsinə məğlubiyyət xəbəri gəlincə müharibəyə qatılmayan Krım Hanı və Abdi Paşa komutalarındaki 40.000 kisilik Krım Tatar və Osmanlı ordusu İsmayıl tərəfindən Tolca'ya getməyib bataqlıqlar ətrafından dolanıb ozi qapısına qaçmışlar. Kartal Düzənliyi Müharibəsi məğlubiyyəti üzərinə Dekabr 1770-ci ildə Osmanlı Sədrəzəmi və serdar- ı əkrəmi olan İvazzade Xəlil Paşa bu vəzifələrdən azledildi. Yerinə Çernoqoriya üsyanını müvəffəqiyyət ilə basdıran Silahdar Məmməd Paşa sədrəzəm və serdar- ı ekremlik vəzifəsinə gətirildi. Bu müharibəyə qədər dəfələrlə Rus ordusunu məğlub edərək təslim olmayan Bender qalası iyuldan bəri qalanı mühasirə altında tutan Rus generalı Qraf Panin'e təslim olmaq məcburiyyətində qaldı. Izmail qalası isə Rus General Ranin'e təslim oldu. Tunanın sol sahillərində qalan digər Bucaq bölgəsi qalaları Gili , İbrail və Akkerman qalaları də rusların əlinə keçdi. Əflak tamamilə Rus işğalı altına girdi. Rusların Tunanı keçmələri üzərinə Babadağı'nın Osmanlı qış düşərgəsi olması vəziyyəti təhlükəli hala girdi və Hacıoğlu Pazarı'nın qışlıq ordugah olması qəbul edildi. Lakin İstanbulda Sultan III . Mustafa bunu qəbul etmədən İstanbuldan gələn padşah şəxsi iradəsi üzərinə Sədrəzəmin Babadağı'nda və Krım Hani'nin da Babadağ ilə Tolca arasında kışlamaları gərək idi. Halbuki o sədrəzəm , mahiyyətində mektupçu olan Abdurrezak Bahir Əfəndini Babadağı'nın qışlıq olaraq seçilmemesinin səbəblərini şəxsən sultan izah etmək icin göndərmişdi , amma III . Mustafa bunları dinlememişti . Nəticədə 1771-ci ildə Ruslar Babadağ müvəqqəti müddətə işğal etdilər. Osmanlılar buranı təkrar geri alsa da 1773 -ci ildəki Müharibələr də Babadağ , Ruslarca təkrar yandırılıb yıxılıb , döyüş sonuna qədər işğal edildi. Bu müharibə eyni zamanda Osmanlı İmperatorluğu üzərində bir çox dağıdıcı təsirlərə səbəb oldu , İmperatorluğun Qara dənizdəki hakimiyyətinə də son verib , Krım xanlığının , Rus işğalına açılmasının və Rusiya himayəsinə girməsinin önünü açdı. Osmanlı ordusu böyük bir mənəvi çöküntüsü içinə girdi və ordunun , süvari qüvvələrinin texnoloji cəhətdən geri kalmışlığını ortaya çıxdı , bundan sonra döyüş Osmanlı İmperatorluğu əleyhinə bir inkişaf göstərdi . Osmanlı ordusu bir daha döyüş boyunca müdafiə çəkilmək məcburiyyətində qaldı. Bu cihaddan və Bender'in Ruslar əlinə keçməsindən sonra 13 Sentyabr 1770-ci ildə Rus baş komandiri Pyotr Rumyantsev serdar- ı ekrem Halil Paşaya Türkçe bilir podpolkovnik Petro Yuvan adlı bir nümayəndə ilə bir məktub göndərmiş və Tunanı keçmədən bir atəşkəs və sülh edilməsinin uyğun olacağını bu məktubda bildirmişdir və bu adamın bu danışıqlar üçün Rus nümayəndəsi olacağı da bildirilmişdir. Serdar - ı ekrem bu vəziyyəti İstanbula bildirmişdir. Gələn cavab sülh üçün nizamın İstanbuldan veriləcəyi olmuşdur. Nizam vermə üçün İstanbuldakı hökumət Prusya və Avstriya ilə daha nəticə verməyən vasitəçilik etmə müzakirələri etməkdə idi. Lakin Ruslara vasitəçilik qəbul etmədilər və Avstriya və Prusya ilə etdikləri Buxarest danışıqları nəticəsiz qaldı. Bu cihaddan sonra 1773'te Rusçuk , Silistrə və Varnada qazanılan Osmanlı zəfərləri belə bu pis gedişi qarşısını ala bilmədi , Rus Ordusu Şumnu'ya qədər irəlilədi. 4 il sonra Osmanlı İmperatorluğu , Krım Xanlığı və Qara dəniz üzərindəki suverenliyini rəsmən itirdi , ağır şərtlər ehtiva edən Kiçik Kaynarca sazişini imzalamaq və hərbi baxımdan islahatlara girişmək məcburiyyətində qaldı.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]