Katın qırğını

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
İkinci dünya müharibəsi
Əsas münaqişə: SSRİ-Polşa müharibəsi
Trzy krzyze.jpg Katın memorialı
Tarix aprel-may 1940
Yeri Katın meşəsi, KalininXarkov həbsxanası
Nəticəsi polyak zabit və ziyalılarının qətlə yetirilməsi
Münaqişə tərəfləri

SSRİ SSRİ
SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığı

Polşa Polşa

22.000
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Katın qırğını (pol. zbrodnia katyńska; rus. Катынская резня; ing. Katyn massacre) — 1940-cı ilin aprelmay ayları aralığında SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığına bağlı qüvvələr tərəfindən 22000 polyak zabit və ziyalısının kütləvi şəkildə qırılması hadisəsi.[1] Qırğınların Kalinin, Xarkov və başqa şəhərlərdə yerləşən həbsxanalarda da törədilməsinə baxmayaraq aşkara çıxarılan ilk kütləvi məzarlar Katın meşəsində olduğu üçün məkan qırğına öz adını vermişdir.

Qırğın SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığının rəhbəri Lavrenti Beriyanın əsir götürülən bütün polyak zabit və ziyalıların edam edilməsi təklifinin İosif Stalinin rəhbərliyindəki Sov.İKP MK Siyasi Bürosunun təsdiqləməsindən sonra başladı. Öldürülənlərin 8000 nəfəri Polşanın 1939-cu ildə işğalı vaxtı əsir götürülən zabitlər, 6000-i polis zabitləri, 8000 nəfəri isə SSRİ-nin kəşfiyyatçı, mülkədar, təxribatçı, fabrik sahibi, rahib və vəkil olaraq qəbul etdiyi polyak ziyalıları idi.[1] Polşa ordusunun zabit qrupu və ziyalılar çoxmillətli idi və öldürülənlər arasında polyaklarla yanaşı, ukrayın, belarus və aralarında Polşa yəhudi icmasının baş ravvini olan Baruç Steynberqin də olduğu yəhudilər vardı.[2]

Nasist Almaniyası 1943-cü ilin aprel ayında Katın meşəsində kütləvi məzarların kəşf edilməsi ilə bağlı ictimaiyyətə açıqlama verdi.[3] Polşanın Londonda yerləşən mühacir hökuməti Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsi tərəfindən tədqiqatın aparılmasını istədiyi vaxt Stalin onlarla diplomatik münasibətlərin kəsilməsi haqqında qərar qəbul etdi. SSRİ kütləvi məzarlardan nasistləri məsul tutdu və 1990-cı ildə qədər SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığı tərəfindən qırğınların törədilməsi faktını inkar etdi, eləcə də rəsmi şəkildə üzr istəmədi.[1][4][5]

SSRİ Baş Prokurorluğu (1990-1991) və Rusiya Federasiyası (1991-2004) tərəfindən aparılmış təhqiqatların nəticəsində SSRİ-nin qırğınlarda məsul olduğu təsdiqləndi. Buna baxmayaraq hadisələri müharibə cinayəti və kütləvi qətl olaraq qəbul etməkdən imtina etdi. Rusiya tərəfi qırğının qurbanlarının ölməsi səbəbindən mühakiməni bağladı və onlar tərəfindən hadisə Böyük təmizləmənin hissəsi olaraq qəbul edilmədiyi üçün öldürülənlərə bəraət verilməsi proseduru tətbiq olunmadı.[6]

Rusiya Federasiyası Dövlət Duması 2010-cu ilin noyabr ayında verilən qırğın əmri üçün Stalin və digər dövlət xadimlərinin hadisə ilə bağlı günahkar olduğunu özündə əks etdirən bəyannaməni təsdiqlədi.[7]

Arxa plan[redaktə | əsas redaktə]

1 sentyabr 1939-cu ildə Polşanın Nasist Almaniyası tərəfindən işğalına başlandı. Bu hücum nəticəsində Böyük BritaniyaFransa Polşa ilə bağlamış olduqları Anqlo-Polyak[8]Franko-Polyak hərbi müttəfiqlik müqavilələrin tələbini yerinə yetirərək müstəmləkələri ilə birlikdə Nasist Almaniyasına qarşı müharibə elan etdilər. Buna baxmayaraq müttəfiqlər Polşaya yetərli hərbi dəstək göstərə bilmədi.[9] Bu müddət ərzində müttəfiqlər ancaq Qəribə müharibə olaraq adlandırılan hərbi manevrlər həyata keçirə bildilər.[10]

Vyaçeslav Molotov pakta qol çəkir. Ondan arxada İoahim fon Ribbentropİosif Stalin dayanıb.

SSRİ 17 sentyabrda Molotov-Ribbentrop paktına uyğun olaraq Polşanın işğalına başladı. Qızıl ordu çox sürətlə irəlilədi və onlarla üzbəüz gələn polyak əsgərləri sovetlərlə toqquşmaya girməmək əmri aldıqları üçün, demək olar ki, müqavimətlə qarşılaşmadı.[11] Sovetlər tərəfindən bəzi mənbələrə görə 250000,[1][12] bəzi mənbələrə görə isə 454700 Polşa əsgər və polisi əsir götürüldü.[13] Əsir götürülənlərdən bəziləri tezliklə azadlığa buraxıldı və ya qaçmağı bacardı. Buna baxmayaraq 125000 polyak əsgər SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığının nəzarətində olan əsir düşərgələrinə göndərildi.[1] Bu əsirlər arasından SSRİ tərəfindən ilhaq edilən Polşa ərazisində yaşayan belarusukraynalılardan ibarət 42400 əsgər oktyabr ayında azad edildi.[12][14][15] Bununla yanaşı, SSRİ əsir götürdüyü əsgərlər arasında Nasist Almaniyasının işğalında olan qərbi Polşa ərazisində anadan olan 43000 əsgəri almanlara təhvil verdi. Buna qarşılıq olaraq Nasist Almaniyası da əsir götürdüyü polyak əsgərlər arasından şərqi Polşa ərazisində dünyaya gələn 13575 əsgəri sovetlərə göndərdi.[12][15]

Polşa vətəndaşlarının Sovet repressiyaları ilə üzləşməsi də elə bu dövrdə baş verdi. Polşanın çağırış sisteminə görə ali təhsilli polyak gəncləri ehtiyat zabit hesab olunduğu üçün SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığı tərəfindən onların böyük hissəsi əsir götürüldü.[16] Polşa Milli Yaddaş İnstitutunun verdiyi rəqəmlərə görə təqribən 320000 polyak vətəndaşı SSRİ-nin müxtəlif ərazilərinə deportasiya edildi. Bu rəqəm keçmiş dövrün tarixçilərinə görə 700 min ilə 1 milyon arasında dəyişirdi.[17][18] Milli Yaddaş İnstitutuna görə İkinci dünya müharibəsi illərində SSRİ tərəfindən 150 min Polşa vətəndaşı (keçmiş hesablamalara görə 500 min) müxtəlif yollarla öldürülmüşdür.[17][18] Dalstroy düşərgəsinə göndərilən 12 min nəfər polyak əsirdən təkcə 583 nəfər sağ qurtula bilmişdir. Sağ qalan əsirlər 1942-ci ildə Şərqi Polşa Silahlı Qüvvələrinə qoşulmaları üçün azadlığıa buraxılmışdır.[19] Tadeuş Piotrovskinin yazdığına görə müharibə dövründə və 1944-cü ildən sonra 570387 Polşa vətəndaşı Sovet repressiyalarının qurbanı olmuşdur.[20]

19 sentyabrda SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığı rəhbəri Lavrenti Beriya Müharibə Əsirlərinin İdarəedilməsi üzrə Baş İdarənin yaradılmasına dair göstəriş verdi. Bundan sonra SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığı Qızıl Ordudan əsirləri təhvil aldı. Təhvil alınan əsirlərin saxlamaq üçün qəbul mərkəzləri və aralarında dəmiryolu vasitəsilə əsir mübadiləsinin aparılması mümkün olan tranzit əsir düşərgələri yaradıldı. Ən böyük düşərgələr Kozelsk (Optina Monastrı), Ostaşkov (Seliger gölündə yerləşən Stolobni adasında) və Starobelskdə yerləşirdi. Digər düşərgələr isə Juknovo (Babinino dəmiryolu stansiyası), Yuze (Talitsi), Tyotkino dəmiryolu stansiyası, Kozelşina, Oranki, Voloqda və Qryazovetsdə yerləşirdi.[21]

Polşanın işğalı zamanı SSRİ tərəfindən əsir götürülmüş polyak qüvvələri.

Kozelsk və Starobelsk düşərgələrində polyak zabitlər saxlanılırdı. Digər düşərgələrdə isə skaut, jandarm, polis zabitləri və həbsxana məmurları tutulurdu. Əsirlər arasında həmçinin rahib, hüquqşünas, mülkədarların da daxil olduğu polyak ziyalıları vardı.[22] Əsir düşərgələrindəki saxlanılanların nisbəti bu şəkildə idi: Kozelsk 5000, Ostaşkov 6570, Starobelsk 4000. Ümumilikdə isə 15570 nəfər saxlanılırdı.[23]

19 noyabr 1939-cu il tarixli xəbərə görə SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığının əlində 40000 polyak hərbi əsiri vardı. Bunlardan 8000-8500 nəfəri əmr səlahiyyətli zabitlər, 6000-6500 nəfəri polis zabitləri və 25000 nəfəri isə əsgər, eləcə də əmr səlahiyyəti olmayan zabitlər idi. Dekabr ayında həyata keçirilən həbs dalğası nəticəsində yeni polyak zabitlər də həbs olundu.[1][15][24] İvan Serovun Lavrenti Beriyaya 3 dekabr tarixli hesabatına görə "ümumilikdə Polşa ordusunun 1057 keçmiş zabiti həbs olunmuşdur".[12] 25000 əsgər və əmr səlahiyyətinə sahib olmayan zabitlər məcburi əməyə (yol tikintisi, ağır metallurgiya) cəlb edildilər.[12]

1939-cu ilin oktyabrdan 1940-cı ilin fevralına qədər düşərgələrdə saxlanılan əsirlər Vasili Zarubin kimi SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığı zabitləri tərəfindən sorğu-sual və siyasi təhriklərə məruz qaldılar. Məhkumlar azad ediləcəklərini düşünsələr də, bu sorğular əslində kimlərin ölüb, kimlərin sağ qalacağının seçilməsi üçün edilirdi.[25][26] SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığının hesabatlarına görə bir məhkum əgər SSRİ tərəfdaşı mövqeyi nümayiş etdirmirsə, o, Sovet hakimiyyətinin qatı və barışmaz düşməni hesab edilirdi.[25]

5 mart 1940-cı ildə Lavrenti Beriyanın verdiyi məlumat əsasında Sov.İKP MK Siyasi Bürosunun altı üzvü, İosif Stalin, Vyaçeslav Molotov, Lazar Kaqanoviç, Kliment Voroşilov, Anastas MikoyanMixail Kalininin ortaq rəyinə görə 25700 polyak əsir "inqilabçı və əks-inqilabçı" adı ilə qərbi UkraynaBelarusiyadakı düşərgə və həbsxanalarda saxlanıldı.[27] Tarixçi Gerard Veynberqin qırğınla bağlı rəyinə görə, Stalin polyak zabitlərin öldürülməsini gələcəkdə formalaşa biləcək mümkün Polşa ordusunu böyük bir hissəsindən məhrum qoymaq üçün istəyirdi. O, Katın qırğını haqqında yazırdı:

" Bu dəhşətli addımın səbəbi olaraq almanların Anti-Polşa siyasətinin reallığının nümayiş etdirilməsi olduğu iddia olunur. Bu iddia Sovet rejimi tərəfindən qırğınların almanlardan gizli saxlanılması səbəbindən ağlabatan görünmür. ... Daha inandırıcı səbəb olaraq Sovetlərin qərb sərhəddində Polşanın yaranmasını gözləməsi əsas götürülə bilər. Hər bir halda Stalin Polşanın şərqini əldə saxlamağı düşündüyü üçün ortaya çıxacaq yeni Polşanın düşmən münasibət göstərəcəyindən əmin ola bilərdi. Bu səbəblə də hərbi və ziyalı sinfinin böyük hissəsinin sıradan çıxarılması Polşanı daha zəif hala gətirəcəkdi.
Gerard Veynberq[28]
"

Sovet rəhbərlərindən xüsusilə də Stalin əsirlikdə olan polyakları Sovet hakimiyyətinə qarşı mübarizə aparacaq qüvvələr olaraq qiymətləndirirdi. Bu səbəblə də xüsusi düşərgələrdə saxlanılan əsirlərə "Sovet hakimiyyətinin açıq düşmənləri" damğası vuruldu.[1]

Edamlar[redaktə | əsas redaktə]

Lavrenti Beriya tərəfindən İosif Stalinə göndərilmiş polyak zabitlərin edamını tövsiyə edən bildiriş.

Qurbanların sayı təqribən 22000 olaraq qəbul edilir və bu göstəricinin ən azı 21876 olaraq qəbul olunur.[1] 1990-cı ildə təsnif olunan Sovet sənədlərinə görə 3 aprel 1940-cı ildən sonra 21857 polyak məhbus edam edildi. Bunların 14552 nəfəri üç böyük əsir düşərgəsində, 7305 nəfəri isə SSRİ-nin qərb bölgələri olan UkraynaBelarusiyada saxlanılırdı.[29] SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığının polyak məhbuslardan məsul olan general mayoru P.K.Soprunenko Katın və digər yerlərdəki edamları koordinasiya edirdi.[30]

Katın meşəsində öldürülənlərin arasında əsgərlər (bir admiral, iki general, 24 polkovnik, 79 polnovnik leytenant, 258 mayor, 654 kapitan, 17 gəmi kapitanı, 85 gizir, 3420 zabit və 7 keşiş), 200 təyyarəçi, hökumət nümayəndəsi, zadəganlar (1 şahzadə və 43 məmur) və dinc sakinlər (üç mülkədar, 131 qaçqın, 20 universitet professoru, 300 həkim, bir neçə yüz hüquqşünas, mühəndis və müəllim, yüzdən artıq jurnalist vardı.[25] Ümumilikdə, Polşa ordusunun zabit heyətinin yarısı qətlə yetirildi.[25] Ümumilikdə isə SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığı tərəfindən 14 Polşa generalı qətlə yetirildi.[31] Öldürülən generallar Leon Billeviç, Bronislav Boqatıreviç, Ksaveri Çerniçki, Stanislav Haller, Aleksandr Kovalevski, Henrix Minkeviç, Kazımir Lukovski, Konstantin Plisovski, Rudolf Priç, Françişek Skorski, Leonard Skierski, Pyotr Skuratoviç, Meçislav SmoravinskiAleyiz Vir-Konas idi. Qətlə yetirilənlərin hamısı etnik polyak deyildi. İkinci Polşa Respublikası çoxmillətli dövlət idi və zabit heyəti arasında etnik ukraynalı, belarus və yəhudilər də vardı. Katın qırğınının qurbanlarının təqribən 8%-nin Polşa yəhudiləri olduğu düşünülür.[32] Stanislav Svyyeneviç və Yozef Çapski də daxil olmaqla 395 Polşa yəhudisi qırğından xilas ola bilmişdir.[25] Onlar daha sonra Yuknov, Pavlitçev Bor və Qryazovets kimi əsir düşərgələrinə göndərilmişdir.[21]

Katında qırğından sonra açılmış məzarlar. 1943-cü il.

Yerdə qalan məhkumların 99%-i öldürüldü. Kozelsk düşərgəsindəki məhkumlar Katın meşəsinə aparılaraq gülləndi. Starobelsk düşərgəsindəki məhkumlar Xarkovda yerləşən SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığının həbsxanasında öldürüldü və cəsədləri Piatixatki kəndi yaxınlığında kütləvi şəkildə basdırıldı. Ostaşkov düşərgəsindəki polis zabitləri isə Kalinində yerləşən SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığı həbsxanasında güllələndi və Mednoye yaxınlığında kütləvi şəkildə basdırıldı.[21]

Kalinindəki məhkumların edamı haqqında ətraflı məlumat SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığının Kalinin Bölgəsinin keçmiş rəhbəri olan Dmitri Tokarevin mühakiməsi zamanı ortaya çıxdı. Tokarevin dediyinə görə güllələnmə axşam başladı və sübh açılana qədər davam etdi. İlk dəfə 4 aprel 1940-cı ildə 390 nəfər güllələnmə üçün nəql olundu, ancaq bu qədər məhkumu bir gündə güllələmək asan başa gəlmədi. Sonrakı nəql etmələr zamanı isə 250 nəfərdən çox olmamaqla daşınmalar edilirdi. Güllələmələr adətən alman istehsalı olan 25 ACP Valter Model 2 tapançaları ilə həyata keçirilirdi.[33] Bəzən Naqan M1895 model Sovet istehsalı silahdan da istifadə edilirdi.[34] Güllələmələr zamanı alman silahlarının istifadə olunmasının əsas səbəbi Sovet istehsalı olan silahlarla müqayisədə təpməsinin daha çox olması və bu səbəblə də vurulma zamanı daha çox ağrı hissi yaratması ilə bağlı idi.[35] SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığında katib olan Vasili Mixayiloviç Blokinin 1940-cı ilin aprel ayı ərzində 28 gün boyunca şəxsən 7000-dən çox məhkumu güllələdiyi bildirilir.[30][36]

Qətllər eyni metodika ilə törədilirdi. Məhkumun şəxsi məlumatları nəzərdən keçirildikdən və ölüm təsdiqləndikdən sonra, əlləri arxaya qandallanırdı. Daha sonra məhkum həbsxanada nəzərdə tutulmuş bir otağa aparılır və yerindəcə cəllad tərəfindən baş və ya boyununun arxasından vurularaq öldürülürdü.[37] Daha sonra öldürülənlərin cəsədləri onları çöldə gözləyən kamyonların arxasında yığılırdı. Güllələmələrin səsini boğmaq üçün qətllərin törədildiyi otaqları izolyasiya etməklə yanaşı, həm də yüksək səsli avadanlıqları qoşaraq ört-basdır etməyə çalışırdılar. 1991-ci ildən sonra verilən açıqlamalara görə SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığının Smolenskdə yerləşən həbsxanalarında da qətllər eyni şəkildə törədilirdi. Bununla yanaşı, bəzi güllələmələrin kütləvi məzarlıqların üstündə də törədildiyi ehtimal olunur.[38] Əsirlərin güllələnməsi 1 may günündəki bayram istisna olmaqla fasiləsiz davam etmişdir.[39]

UkraynaBelarusiya həbsxanalarında saxlanılan 3000-4000 arasındakı polyak məhkum aralarında 50 qadın əsir də olmaqla güllələndi. Ehtimal olunur ki, onların cəsədləri Bukivniya və Kurapatidə basdırılmışdır. Öldürülən qadınlar arasında general mayor Yozef Duborun qızı leytenant Yanina Levandovskaya da vardı.[39][40]

Aşkara çıxması[redaktə | əsas redaktə]

Katında açılan kütləvi məzarlıqdan görüntü. 1943-cü il.

Polyak məhkumların aqibəti haqqındakı suallar 1941-ci ilin iyununda Barbarossa əməliyyatı başladıqdan sonra ortaya çıxdı. Mühacir Polşa hökuməti SSRİ ilə həm Nasist Almaniyasına qarşı birgə mübarizə aparmaq, həm də Sovet torpaqlarında Polşa ordusu qurma istəyini dilə gətirən Sikorski-Mayski müqaviləsini imzaladı. Polşalı general Vladislav Anders bu yeni yaradılacaq ordunu təşkilatlandırmağa başladı və bir müddət sonra itkin düşmüş polyak zabitlər haqqında məlumat istədi. Şəxsi görüş əsnasında Stalin ona və Polşa Baş naziri Vladislav Sikorskiyə bütün polşalı əsgərlərin azad edildiyini və bəzilərinin Mancuriyada "izlərini itirdiklərinə" görə hər biri haqqında məlumat verilə bilməyəcəyini bildirdi.[41][42] Yozef Çapski 1941-1942-ci illərdə itkin düşmüş polyak zabitlərin aqibətini araşdırdı.

Kütləvi məzarlardakı əsgərlərin üzərindən tapılan paqon və əskinaslar.

1942-ci ildə alman işğalı altında olan Smolenskdə əsir olan və dəmiryolu işlərində çalışan polyak işçilər yerli əhalidən Katın meşəsi yaxınlığındakı Kozelskdə polyak zabitlərinin kütləvi məzarlarının olması haqqında məlumat əldə etdi. Daha sonra onlar axtarışlar edərək bu məzarlardan birini tapa bildilər və bu məsələ haqqında gizli Polşa hökumətinin üzvlərinə məlumat ötürdülər.[43] Bu məlumat aşkara çıxarılan məzarlarda çox əsgərin ola biləcəyini düşünmədikləri üçün əhəmiyyətli hesab olunmadı.[43] 1943-cü ilin əvvəllərində Vermaxtın Mərkəz Ordu Qrupu və Abver kəşfiyyat təşkilatı arasındakı əlaqələndirici şəxs olan kəşfiyyatçı Rudolf Kristof fon Gersdorf polyak zabitlərinin kütləvi məzarlıqlarının olması haqqında məlumat əldə etdi. Bu hesabatlarda kütləvi məzarların Katın meşəsi yaxınlığındakı Keçi təpəsində yerləşdiyi qeyd olunurdu. O, əldə etdiyi məlumatlar haqqında rəhbərliyinə hesabat verdi. Mənbələrdə alman rəhbərliyinin məlumatlara hansı vaxtda sahib olması haqqında ziddiyyətlər vardır. Bəzi mənbələrə görə, bu məlumatlar onlara 1942-ci ilin axırı, bəzi mənbələrə görə 1943-cü ilin yanvar-fevral aylarında, bəzi mənbələrdə isə 1943-cü ilin 1 mart və ya 4 aprel tarixlərində çatdırılmışdır.[44] Yozef Gebbels bu kəşfi SSRİ ilə Qərb müttəfiqləri arasında boşluq yaratmaq, bolşevizmin dəhşətlərini dünyaya göstərmək və nasist təbliğatı aparmaq üçün əla fürsət olaraq dəyərləndirdi.[45] Reyxsender Berlin radiosu ciddi hazırlıqlardan sonra 13 apreldə Smolensk yaxınlığındakı Katın meşəsində alman hərbi qüvvələrinin 28 metr uzunluğunda, 16 metr enində xəndək aşkarladığını və burada 3000 polyak zabitinin 12 qat üst-üstə olmaqla cəsədlərinin aşkarlandığını bildirdi.[3] Radio çıxışda Sovetlər 1940-cı ildə qətliamı törətməkdə günahlandırıldı.[3]

Vişi rejiminin Xarici İşlər Naziri Fernan de Brinon və başqaları Meçislav Smoravinski ilə Bronislav Boqatıreviçin məzarları önündə.

Alman tərəfi Katın Komissiyası adının verildiyi Belçika, Bolqarıstan, Xorvatiya, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Macarıstan, İtaliya, Hollandiya, Rumıniya, İsveçrəSlovakiyanın məhkəmə tibbi ekspertlərindən təşkil olunmuş heyəti kütləvi məzarların aşkarlandığı yerə tədqiqat üçün çağırdı.[46] Almanlar qırğının arxasında Sovet tərəfinin aşkara çıxmasında o qədər maraqlı idilər ki, kütləvi məzarların tapıldığı yerə əsirlikdə əllərində olan Ferdinand Hötelin də aralarında olduğu müttəfiq qüvvələrdən olan əsirləri də gətirmişdilər.[47] Müharibədən sonra Ferdinand Hötel haqqında olan həbs əmri səbəbindən saxta passportla ölkədən qaçdı. Yan Emil Skiviç onunla əməkdaşlıq edirdi və Yozef Makiyeviçlə birlikdə cinayət ilə bağlı yazılar yazdı. Ekspertizada iştirak edən bolqar Marko Markov və çex Fransisek Hayek müharibədən sonra dövlətləri SSRİ-nin peyk dövlətlərinə çevrildiyi üçün Sovetləri dəstəkləyən, almanları isə günahlandıran mövqedən çıxış etməyə məcbur qaldılar.[48] Xorvat pataloji eksperti Eduard Miloşoviç isə ABŞ-a qaçmağı bacardı.

Katın qırğınının törədilməsi Nasist Almaniyasına Sovetləri beynəlxalq ictimaiyyətin önündə etibarsızlaşdırmaq üçün faydalı oldu. Yozef Gebbels gündəliyində 14 aprel 1943-cü ilə aid qeydində yazırdı: "SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığı tərəfindən ölcürülən 12 polyak zabitin aşkara çıxarılması Bolşevizm əleyhinə təbliğat aparmaq üçün geniş şəkildə istifadə edirik. Tərəfsiz jurnalist və polyak ziyalılarını kütləvi məzarlıqların tapıldığı yerlərə göndərdik. Bu müddətə qədər bizə çatan hesabatlar dəhşətlidir. Bundan əlavə Fürer alman mətbuatında hadisə ilə bağlı əhəmiyyətli məlumatları paylaşmağa icazə verdi. Təbliğat vasitəsindən mümkün olan hər yolla istifadə olunması üçün göstəriş verdim. Biz bir-iki həftə bu məsələnin aktuallığını qoruya bilərik.[49]

Sovet tərəfi Nasist Almaniyasının ittihamlarını dərhal təkzib etdi. Onlar polyak əsirlərin Smolenskdən qərbdə saxlanıldığını və bölgəni 1941-ci ilin avqustundan ələ keçirən almanlar tərəfindən qətlə yetirildiyini iddia etdilər. Sovet İnformasiya Bürosu tərəfindən Smolenskdən qərbdə işləyən polyak əsirlərin nasist-faşist qüvvələri tərəfindən qətlə yetirilməsi haqqında bildiriş elan olundu.[50]

1943-cü ilin aprelində Sikorskinin rəhbərlik etdiyi mühacirətdəki Polşa hökuməti bu məsələni danışıqlar masasına gətirmək və Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsi tərəfindən istintaq işinin açılmasında israr elədi.[51] Buna cavab olaraq Stalin mühacir Polşa hökumətini Nasist Almaniyası ilə əməkdaşlıqda günahlandırdı və onlarla diplomatik münasibətləri kəsdi. Bundan sonra SSRİ tərəfindən Polyak Vətənpərvərlər Cəmiyyətinin sədri olan Vanda Vasilevskayanın mühacirətdəki hökumətin əvəzinə təmsilçi olaraq tanınması üçün qərbdəki müttəfiqlər arasında genişmiqyaslı təbliöatlara başladı.[52] 1943-cü ildə Cəbəllütariq B-43 qəzasında Sikorskinin ölümü müttəfiq liderlərinə sərf eləyən vəziyyət yaratdı.[53]

Sovetlərin fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Qərbdə reaksiya[redaktə | əsas redaktə]

Müharibədən sonrakı təhqiqatlar[redaktə | əsas redaktə]

Soyuq müharibə dövründə yanaşmalar[redaktə | əsas redaktə]

Məlum olması[redaktə | əsas redaktə]

Rəsmi təhqiqatlar[redaktə | əsas redaktə]

Daha sonrakı məhkəmə iclasları[redaktə | əsas redaktə]

Rusiya-Polşa münasibətlərinə təsiri[redaktə | əsas redaktə]

Abidələr[redaktə | əsas redaktə]

Mədəniyyət və mətbuata təsiri[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 Kużniar-Plota, Małgorzata (30 November 2004). "Decision to commence investigation into Katyn Massacre". Departmental Commission for the Prosecution of Crimes against the Polish Nation. Retrieved 4 August 2011.
  2. Wade Beorn, Waitman (2018). The Holocaust in Eastern Europe: At the Epicenter of the Final Solution. Bloomsbury Publishing. p. 89. ISBN 1474232221.
  3. 1 2 3 Engel, David (1993). Facing a holocaust: the Polish government-in-exile and the Jews, 1943–1945. UNC Press Books. p. 71. ISBN 978-0-8078-2069-8. Retrieved 16 June 2011.
  4. "Russia to release massacre files". BBC News. 1 November 1989. Retrieved 16 December 2004.
  5. Roberts, Geoffrey (2006). Stalin's Wars: from World War to Cold War, 1939–1953. Yale University Press. p. 171. ISBN 978-0-300-11204-7. Retrieved 16 June 2011.
  6. "Russian, Polish Leaders To Mark Katyn Anniversary". Radio Free Europe. 6 April 2010. Retrieved 4 August 2011.
  7. "Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre". BBC News. 26 November 2010. Retrieved 3 August 2011.
  8. "Polish-British CDP". britishmilitaryhistory.co.uk. Archived from the original on 2 November 2014.
  9. May, Ernest R. (2000). Strange Victory: Hitler's Conquest of France. I. B. Tauris. p. 93. ISBN 978-1-85043-329-3.
  10. Horner, David M.; Havers, Robin (2003). The Second World War: Europe, 1939–1943. Taylor & Francis. p. 34. ISBN 978-0-415-96846-1.
  11. Werth, Nicholas; Kramer, Mark (15 October 1999). "A State against Its People: Violence, Repression and Terror in the Soviet Union". In Stéphane Courtois (ed.). Livre noir du Communisme: crimes, terreur, répression. Harvard University Press. p. 208. ISBN 978-0-674-07608-2. Retrieved 16 June 2011.
  12. 1 2 3 4 5 Rieber, Alfred J. (2000). Forced migration in Central and Eastern Europe, 1939–1950. Psychology Press. pp. 31–33. ISBN 978-0-7146-5132-3. Retrieved 19 May 2011.
  13. Meltiukhov, Mikhail. Отчёт Украинского и Белорусского фронтов Красной Армии (in Russian). Retrieved 4 August 2011.
  14. Sanford, George (2005). Katyn and the Soviet Massacre of 1940: Truth, Justice and Memory. ROUTLEDGE CHAPMAN & HALL. p. 44. ISBN 978-0-415-33873-8. Retrieved 7 May 2011.
  15. 1 2 3 Simon-Dubnow-Institut für Jüdische Geschichte und Kultur (2007). Shared History, Divided Memory: Jews and others in Soviet-occupied Poland, 1939–1941. Leipziger Universitätsverlag. p. 180. ISBN 978-3-86583-240-5. Retrieved 19 May 2011.
  16. "Ustawa z dnia 9 kwietnia 1938 r. o powszechnym obowiązku wojskowym (Act of 9 April 1938, on Compulsory Military Duty)". Dziennik Ustaw (in Polish). 25 (220). 1938. Archived from the original on 28 September 2007.
  17. 1 2 Gmyz, Cezary (18 September 2009). "1.8 mln polskich ofiar Stalina". Rzeczpospolita (in Polish). Retrieved 4 August 2011.
  18. 1 2 Szarota, Tomasz; Materski, Wojciech (2009). Polska 1939–1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami. ISBN 978-83-7629-067-6. Retrieved 19 November 2016.
  19. Davies, Norman (September 2008). No Simple Victory: World War II in Europe, 1939–1945. Penguin. p. 292. ISBN 978-0-14-311409-3. Retrieved 19 May 2011.
  20. Piotrowski, Tadeusz (September 2007). The Polish Deportees of World War II: Recollections of Removal to the Soviet Union and Dispersal Throughout the World. McFarland. p. 4. ISBN 978-0-7864-3258-5. Retrieved 16 June 2011.
  21. 1 2 3 Juretzko, Werner. "The grave unknown elsewhere or any time before ... Katyń – Kharkiv – Mednoe". Retrieved 4 August 2011. Article includes a note that it is based on a special edition of a "Historic Reference-Book for the Pilgrims to Katyń – Kharkow – Mednoe" by Jędrzej Tucholski
  22. Cienciala, Anna M.; Materski, Wojciech (2007). Katyn: A Crime without Punishment. Yale University Press. p. 30. ISBN 978-0-300-10851-4. Retrieved 19 May 2011.
  23. Zawodny, Janusz K. (1962). Death in the Forest: The Story of the Katyn Forest Massacre. University of Notre Dame Press. p. 77. ISBN 978-0-268-00849-9.
  24. Cienciala, Anna M.; Materski, Wojciech (2007). Katyn: a crime without punishment. Yale University Press. p. 81. ISBN 978-0-300-10851-4. Retrieved 19 May 2011.
  25. 1 2 3 4 5 Fischer, Benjamin B. (1999–2000). "The Katyn Controversy: Stalin's Killing Field". Studies in Intelligence (Winter). Retrieved 3 August 2011.
  26. Яжборовская, И. С.; Яблоков, А. Ю.; Парсаданова, B.C. (2001). "ПРИЛОЖЕНИЕ: Заключение комиссии экспертов Главной военной прокуратуры по уголовному делу № 159 о расстреле польских военнопленных из Козельского, Осташковского и Старобельского спецлагерей НКВД в апреле—мае 1940 г". Катынский синдром в советско-польских и российско-польских отношениях [The Katyn Syndrome in Soviet-Polish and Russian-Polish relations] (in Russian) (1st ed.). ISBN 978-5-8243-1087-0. Retrieved 9 November 2010.
  27. Brown, Archie (9 June 2009). The Rise and Fall of Communism. HarperCollins. p. 140. ISBN 978-0-06-113879-9. Retrieved 7 May 2011.
  28. Weinberg, Gerhard (2005). A World at Arms. Cambridge University Press. p. 107. ISBN 978-0-521-61826-7.
  29. Łojek, Bożena (2000). Muzeum Katyńskie w Warszawie. Agencja Wydawm. CB Andrzej Zasieczny. p. 174. ISBN 978-83-86245-85-7. Retrieved 7 May 2011.
  30. 1 2 Parrish, Michael (1996). The Lesser Terror: Soviet State Security, 1939–1953. Praeger Press. pp. 324, 325. ISBN 978-0-275-95113-9.
  31. Andrzej Leszek Szcześniak, ed. (1989). Katyń; lista ofiar i zaginionych jeńców obozów Kozielsk, Ostaszków, Starobielsk. Warsaw, Alfa. p. 366. ISBN 978-83-7001-294-6.; Moszyński, Adam, ed. (1989). Lista katyńska; jeńcy obozów Kozielsk, Ostaszków, Starobielsk i zaginieni w Rosji Sowieckiej. Warsaw, Polskie Towarzystwo Historyczne. p. 336. ISBN 978-83-85028-81-9.; Tucholski, Jędrzej (1991). Mord w Katyniu; Kozielsk, Ostaszków, Starobielsk: lista ofiar. Warsaw, Pax. p. 987. ISBN 978-83-211-1408-8.; Banaszek, Kazimierz (2000). Kawalerowie Orderu Virtuti Militari w mogiłach katyńskich. Roman, Wanda Krystyna; Sawicki, Zdzisław. Warsaw, Chapter of the Virtuti Militari War Medal & RYTM. p. 351. ISBN 978-83-87893-79-8.; Maria Skrzyńska-Pławińska, ed. (1995). Rozstrzelani w Katyniu; alfabetyczny spis 4410 jeńców polskich z Kozielska rozstrzelanych w kwietniu-maju 1940, według źródeł sowieckich, polskich i niemieckich. Stanisław Maria Jankowski. Warsaw, Karta. p. 286. ISBN 978-83-86713-11-0.; Skrzyńska-Pławińska, Maria, ed. (1996). Rozstrzelani w Charkowie; alfabetyczny spis 3739 jeńców polskich ze Starobielska rozstrzelanych w kwietniu-maju 1940, według źródeł sowieckich i polskich. Porytskaya, Ileana. Warsaw, Karta. p. 245. ISBN 978-83-86713-12-7.; Skrzyńska-Pławińska, Maria, ed. (1997). Rozstrzelani w Twerze; alfabetyczny spis 6314 jeńców polskich z Ostaszkowa rozstrzelanych w kwietniu-maju 1940 i pogrzebanych w Miednoje, według źródeł sowieckich i polskich. Porytskaya, Ileana. Warsaw, Karta. p. 344. ISBN 978-83-86713-18-9.
  32. Snyder, Timothy (12 October 2010). Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin. Basic Books. p. 140. ISBN 978-0-465-00239-9. Retrieved 7 May 2011.
  33. Sanford, George (2005). Katyn and the Soviet Massacre of 1940: Truth, Justice and Memory. ROUTLEDGE CHAPMAN & HALL. p. 102. ISBN 978-0-415-33873-8. Retrieved 16 September 2014.
  34. Stepanovich Tokariev, Dmitri (1994). Zeznanie Tokariewa (in Polish). Anatoliy Ablokov, Fryderyk Zbiniewicz. Warsaw, Niezależny Komitet Historyczny Badania Zbrodni Katyńskiej. p. 71., also in Gieysztor, Aleksander; Germanovich Pikhoya, Rudolf, eds. (1995). Katyń; dokumenty zbrodni. Materski, Wojciech; Belerska, Aleksandra. Warsaw, Trio. pp. 547–567. ISBN 978-83-85660-62-0.
  35. See for instance: Polak, Barbara (2005). "Zbrodnia katyńska". Biuletyn IPN (in Polish): 4–21. Archived from the original on 8 December 2009. Retrieved 22 November 2007.
  36. Sebag Montefiore, Simon (2004). Stalin: The Court of the Red Tsar. Random House. p. 334. ISBN 978-1-4000-7678-9.
  37. The Katyn Massacre (April 1940) | Jewish Virtual Library
  38. "The Katyn Controversy: Stalin's Killing Field". cia.gov.
  39. 1 2 various authors (collection of documents) (1962). Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów (in Polish). Foreword by Władysław Anders. Gryf. pp. 16, 30, 257.
  40. Peszkowski, Zdzisław (2007). "Jedyna kobieta — ofiara Katynia (The only woman victim of Katyn)". Tygodnik Wileńszczyzny (in Polish) (10). Retrieved 22 November 2007. Kukiel, Marian; Jagiełło, Barb
  41. Kukiel, Marian; Jagiełło, Barbara (2003). "Special Edition of Kombatant Bulletin on the occasion of the Year of General Sikorski. Official publication of the Polish government Agency of Combatants and Repressed" (PDF). Kombatant (in Polish) (148). Archived from the original (PDF) on 17 July 2011. Retrieved 3 August 2011.
  42. Brackman, Roman (2001). The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life. Psychology Press. p. 358. ISBN 978-0-7146-5050-0. Retrieved 16 June 2011.
  43. 1 2 Polak, Barbara (2005). "Zbrodnia katyńska". Biuletyn IPN (in Polish): 4–21. Archived from the original on 8 December 2009. Retrieved 22 November 2007.
  44. Basak, Adam (1993). Historia pewnej mistyfikacji: zbrodnia katyńska przed Trybunałem Norymberskim. Wydawn. Uniwersytetu Wrocławskiego. p. 37. ISBN 978-83-229-0885-3. Retrieved 7 May 2011. (Also available at Adam Basak Archived 19 August 2011 at the Wayback Machine)
  45. Balfour, Michael (1979). Propaganda in War 1939–1945: Organisation, Policies and Publics in Britain and Germany. Routledge & Kegan Paul. pp. 332–333. ISBN 978-0-7100-0193-1.
  46. Sanford, George (2005). Katyn and the Soviet Massacre of 1940: Truth, Justice and Memory. ROUTLEDGE CHAPMAN & HALL. p. 130. ISBN 978-0-415-33873-8. Retrieved 7 May 2011.
  47. Sebastian Chosiński (January–February 2005). "Goetel, Skiwski, Mackiewicz. "Zdrajcy" i "kolaboranci", czyli polscy pisarze oskarżani o współpracę z hitlerowcami" (in Polish). Magazyn ESENSJA Nr 1 (XLIII). Retrieved 25 December 2011.
  48. Sanford, George (2005). Katyn and the Soviet Massacre of 1940: Truth, Justice and Memory. ROUTLEDGE CHAPMAN & HALL. p. 131. ISBN 978-0-415-33873-8. Retrieved 7 May 2011.
  49. Goebbels, Joseph; Translated by Lochner, Louis (1948). The Goebbels Diaries (1942–1943). Doubleday & Company.
  50. Zawodny, Janusz K. (1962). Death in the Forest: The Story of the Katyn Forest Massacre. University of Notre Dame Press. p. 15. ISBN 978-0-268-00849-9.
  51. Leslie, Roy Francis (1983). The History of Poland since 1863. Cambridge University Press. p. 244. ISBN 978-0-521-27501-9.
  52. Dean, Martin (9 March 2003). Collaboration in the Holocaust: Crimes of the Local Police in Belorussia and Ukraine, 1941–44. Palgrave Macmillan. p. 144. ISBN 978-1-4039-6371-0. Retrieved 16 June 2011.
  53. Sandler, Stanley (2002). Ground Warfare: An International Encyclopedia. ABC-CLIO. p. 808. ISBN 978-1-57607-344-5.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]