Katabolizm

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Katabolizm (yunan sözü olub dağıtmaq, əskiltmək deməkdir), həmçinin enerji mübadiləsi və dissimilyasiya — mürəkkəb maddələrin daha sadə maddələrə parçalanması (deqradasiyası) və ya hər hansı bir maddənin istilik şəklində enerjinin və bütün biokimyəvi proseslərin universal enerji mənbəyi olan ATF molekulunun ayrılması ilə oksidləşmə prosesi; Katabolik reaksiyalar dissimilyasiya prosesinin əsasında durur; yəni mürəkkəb maddələrin daha sadə maddələrə parçalanması nəticəsində orqanizm üçün xas olan müəyyən spesifikliyini itirir.

Katabolzmin nümunələrii kimi aşağıdakı reaksiyaları göstərmək olar:

  • Etanol asetaldehid (etanol, CH2CHO) və sirkə turşusu (CH3COOH) mərhələləri vasitəsilə karbon qazına (CO2 ) və suya (H2O) çevrilir.
  • Qlikoliz – qlükoza süd turşusuna, ya da piroüzüm turşusuna çevrilir, hüceyrə tənəffüsü prosesində isə karbon qazına (CO2 ) və suya (H2O) çevrilir.

Katabolizm proseslərinin intensivliyi və enerji mənbəyi kimi hüceyrələrdə bu və ya digər katabolik proseslərinin üstünlük təşkil etməsi hormonlar vasitəsilə tənzim olunur.

  • Qlyukokortikoidlər zülal və amin turşularının katabolizminin intensivliyini artırır, qlükozanın isə katabolizmini ləngidir (başqa sözlə, onun anabolizmini sürətləndirməklə qlükozanın qaraciyər və əzələ toxumasında qlikogen şəklində toplanmasını təmin etməklə bərabər,qanda və limfada qlükozanın qatılığını aşağı salır).
  • İnsulin, əksinə, qlükozanın katabolizmini sürətləndirir, zülalların isə katabolizmini ləngidir.

Katabolizm - sadə birləşmələrdən ATF enerjisinin sərf olunması ilə yeni,daha mürəkkəb birləşmələrin sintez və ya resintez olduğu anabolizm prosesininə əks prosesdir. Hüceyrələrdə katabolik və anabolik proseslərinin nisbəti hormonlar vasitəsilə tənzim olunur. Məs. adrenalin və ya qlyukokortikoidlər hüceyrədə maddələr mübadiləsi balansını katabolizmin üstünlük təşkil etdiyi tərəfə, insulin, somatotropin, testosteron isə anabolizmin üstünlük təşkil etdiyi tərəfə yönəldirlər.

Enerji və maddələr mübadiləsi[redaktə | əsas redaktə]

Plastik və enerji mübadiləsi

Qida maddələri - canlı orqanizm tərəfindən enerji ehtiyatlarını doldurmaq üçün yeməli və içməli olan və maddələr mübadiləsinin kimyəvi reaksiyalarının normal gedişini təmin etmək üçün zəruri olan istənilən maddələr- zülallar, karbohidratlar, vitaminlər, minerallar, mikroelementlər qida maddələri adlanır. Metabolizm - orqanizmdə gedən bütün kimyəvi reaksiyaların məcmuudur. Metabolizmin əhəmiyyəti orqanizmə zəruri olan maddələrin yaradılmasından və onu enerji ilə təmin etməkdən ibarətdir. Metabolizmin iki tərkib hissəsi vardır-katabolizm və anabolizm.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Биологический энциклопедический словарь / глав. ред. М. С. Гиляров. — М.: Советская энциклопедия, 1986. — С. 250.