Katafora
Katafora — dilçilikdə bir dil vahidinin mətnin sonrakı hissəsində açıqlanan və ya konkretləşdirilən digər dil vahidinə əvvəlcədən işarə etməsi ilə yaranan referensial əlaqədir. Kataforik əlaqədə istinad edən vahid əvvəl, onun istinad etdiyi vahid isə sonrakı kontekstdə işlənir. Katafora əsasən mətn dilçiliyi, diskurs təhlili və sintaksis sahələrində öyrənilir.[1][2]
Termin və anlayış
[redaktə | vikimətni redaktə et]"Katafora" termini yunan mənşəli kataphora sözündən yaranmışdır. Dilçilikdə bu termin istinadın mətn daxilində irəliyə, yəni sonrakı kontekstə yönəlməsini ifadə edir. Kataforik münasibətdə oxucu və ya dinləyici əvvəlcə istinad edən dil vahidi ilə qarşılaşır, həmin vahidin konkret referenti və ya məzmunu isə mətnin sonrakı hissəsində müəyyənləşir.[2]
Katafora bu xüsusiyyətinə görə anaforadan fərqlənir. Anaforik əlaqədə istinad edən vahidin interpretasiyası əvvəlki kontekstdə yerləşən vahillə əlaqələndirilir, kataforik əlaqədə isə interpretasiya sonrakı kontekstdə təqdim olunan elementlə bağlı olur.[2]
İfadə vasitələri
[redaktə | vikimətni redaktə et]Katafora müxtəlif qrammatik və leksik vasitələrlə ifadə oluna bilər. Bunlara şəxs və işarə əvəzlikləri, zərflər, isimlər və digər referensial ifadələr daxildir. Belə vahidlər mətnin əvvəlki hissəsində işlənərək sonrakı hissədə konkretləşdirilən və ya açıqlanan elementə işarə edə bilər.[1][2]
Katafora və anafora
[redaktə | vikimətni redaktə et]Katafora və anafora referensial əlaqənin istiqamətinə görə bir-birindən fərqlənir. Anaforada sonrakı dil vahidi əvvəlki kontekstdə işlənmiş vahidə istinad edir. Kataforada isə istinad edən vahid əvvəl işlənir və onun referenti və ya məzmunu sonrakı kontekstdə açıqlanır. Buna görə anaforada istinadın istiqaməti geriyə, kataforada isə irəliyə yönəlir.[2]
Katafora və koreferensiya
[redaktə | vikimətni redaktə et]Katafora koreferensiya ilə əlaqəli anlayışdır. Koreferensiya iki və ya daha çox dil vahidinin eyni referentə yönəlməsi ilə xarakterizə olunur. Bununla belə, kataforik münasibətin əsas müəyyənedici xüsusiyyəti istinadın sonrakı kontekstdə açıqlanmasıdır. Buna görə katafora ilə koreferensiya eyni anlayış hesab edilmir.[2]
Mətnin təşkilində rolu
[redaktə | vikimətni redaktə et]Katafora mətnin əlaqəliliyinin və informasiya strukturunun formalaşmasında iştirak edən vasitələrdən biridir. Müəllif əvvəlcə tam açıqlanmamış və ya ümumiləşdirilmiş bir ifadə təqdim etməklə oxucunun diqqətini mətnin sonrakı hissəsində veriləcək informasiyaya yönəldə bilər. Bu baxımdan kataforik əlaqə informasiyanın ardıcıl və mərhələli təqdim olunmasına xidmət edə bilər.[1]
Katafora xüsusilə diskurs və mətn səviyyəsində referensial əlaqələrin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır. Halliday və Hasan mətnin komponentləri arasında əlaqənin yaradılmasında referensial vasitələrin rolunu sistemli şəkildə nəzərdən keçirmişlər.[1]
Həmçinin bax
[redaktə | vikimətni redaktə et]Mənbələr
[redaktə | vikimətni redaktə et]- 1 2 3 4 Halliday, M. A. K.; Hasan, Ruqaiya. Cohesion in English. London: Longman. 1976. ISBN 978-0582550414.
- 1 2 3 4 5 6 Huang, Yan. Anaphora, Cataphora, Exophora, Logophoricity // Brown, Keith (redaktor). Encyclopedia of Language and Linguistics. 1 (2). Elsevier. 2006. 231–238. ISBN 978-0080442990.
- Halliday, M. A. K.; Hasan, Ruqaiya. Cohesion in English. London: Longman. 1976. ISBN 978-0582550414.
- Huang, Yan. Anaphora, Cataphora, Exophora, Logophoricity // Brown, Keith (redaktor). Encyclopedia of Language and Linguistics. 1 (2). Elsevier. 2006. 231–238. ISBN 978-0080442990.
- Halliday, M. A. K.; Matthiessen, Christian M. I. M. Halliday's Introduction to Functional Grammar (4). London: Routledge. 2014. ISBN 978-1-444-14660-8.
Ədəbiyyat
[redaktə | vikimətni redaktə et]- Cutting, Joan. Pragmatics and Discourse: A Resource Book for Students. Routledge, 2002.
- Huang, Yan. "Anaphora, Cataphora, Exophora, Logophoricity". Encyclopedia of Language and Linguistics. 2nd edition. Elsevier, 2006, pp. 231–238.
- Halliday, M. A. K.; Hasan, Ruqaiya. Cohesion in English. Longman, 1976.
- Halliday, M. A. K.; Matthiessen, Christian M. I. M. Halliday's Introduction to Functional Grammar. 4th edition. Routledge, 2014.